Đĩa Bích (Bi) Bằng Ngọc Trắng Thời Đông Hán, Chạm Lộng Ly Long Và Linh Thú. Từng Gõ Búa 8 Tỷ 870 Triệu Tại Sotheby's

Món ngọc bích này mang khí độ lớn lao, hiếm quý khó gặp, được chế tác từ bạch ngọc mang thấm sắc cổ, trải qua tay nghề tinh tuyệt của nghệ nhân thời xưa. Hậu thế chiêm ngưỡng chỉ có thể cảm thán trước kỹ nghệ thần diệu của nền văn minh Trung Hoa cổ đại. Kích thước đồ sộ của hiện vật vốn đã gây ấn tượng mạnh, nhưng càng quan sát kỹ càng thấy giá trị phi thường: hai mặt phủ kín văn “nhũ đinh” tròn đều tinh mịn, phần xuất quách phía trên chạm lộng hình ly long và linh thú với tạo hình sinh động, khiến người xem khó rời mắt. Các linh thú quấn quyện, ngoảnh nhìn tương ứng, thần thái sống động như thật, vượt trội rõ rệt so với nhiều tiêu bản cùng thời còn biết đến hiện nay. Toàn bộ đường nét lưu loát mềm mại, từng chi tiết đều được xử lý tinh vi, vừa thể hiện kỹ thuật chế ngọc siêu việt, vừa phản ánh sự tôn sùng đặc biệt của cổ nhân đối với ngọc như một chất liệu mang ý nghĩa tinh thần sâu sắc. Xét về lịch sử và mỹ học, đây hiển nhiên không phải một khí vật thông thường, mà là loại trọng khí từng hiện diện từ cung thất đế vương đến các đại mộ quý tộc, trải qua hàng nghìn năm vẫn luôn được giới sưu tầm cổ ngoạn đặc biệt truy cầu.

Ngọc có dạng tròn dẹt, ở giữa khoan lỗ được gọi là “bích”. Loại hình này xuất hiện từ thời kỳ Tân Thạch khí, sớm nhất thấy ở văn hóa Lương Chử vùng hạ lưu Trường Giang (khoảng 3300–2300 TCN). Dù người Lương Chử chưa có văn tự và nguyên nhân tạo tác bích ngọc ngày nay khó còn khảo cứu đầy đủ, nhưng với lượng công sức và thời gian cần thiết để mài giũa nên một ngọc bích hoàn chỉnh, có thể khẳng định đây là khí vật gắn chặt với tín ngưỡng cổ xưa. Trong khảo cổ học, bích ngọc thời thượng cổ hầu như chỉ xuất hiện trong các mộ táng quy mô lớn cùng nhiều ngọc khí quý khác, cho thấy từ rất sớm chúng đã được xem là biểu tượng thiêng liêng và cao quý.

Trải qua nhiều triều đại hưng suy, bích ngọc tiếp tục được tôn kính như biểu tượng của thần quyền và vương quyền. Theo ghi chép trong *Chu Lễ*, bích là một trong “Lục Thụy Ngọc”, dùng trong nghi lễ tế trời với câu: “Dĩ thương bích lễ thiên”. Từ đó về sau, các nghi lễ tế tự của hoàng đế đều sử dụng khuê và bích như pháp khí quan trọng. Đến thời Hán, không chỉ thiên tử mà cả chư hầu, công hầu trong các nghi lễ triều hạ đầu năm cũng cầm bích làm biểu tượng thân phận và quyền lực. Ngọc bích còn được dùng trong các nghi thức hôn lễ hoàng gia, phản ánh địa vị đặc biệt của loại ngọc khí này trong hệ thống lễ chế cổ đại.

Người xưa “sự tử như sự sinh”, vì vậy ngọc bích cũng giữ vai trò quan trọng trong tín ngưỡng hậu thế. Năm 1972, việc khai quật mộ Tân Truy phu nhân thời Tây Hán tại Mã Vương Đôi, Trường Sa đã gây chấn động giới khảo cổ quốc tế. Trên bức minh tinh lụa nổi tiếng trong mộ, hình ảnh ngọc bích xuất hiện giữa nhân gian và thế giới bên kia, cho thấy người Hán tin rằng bích ngọc có khả năng kết nối linh giới và trợ giúp linh hồn đạt tới sự trường tồn vĩnh cửu.

Đến thời Hán, cùng với tín ngưỡng truyền thống, bích ngọc còn trở thành biểu tượng của tài phú, quyền thế và đạo đức quân tử. *Lễ Ký* từng dẫn lời Khổng Tử ví đức của người quân tử với phẩm chất của ngọc: ôn nhuận mà sáng là nhân, kín đáo mà cứng cỏi là trí, sắc bén mà không gây tổn thương là nghĩa… Từ đó, ngọc được xem như hiện thân của đạo đức và phẩm hạnh lý tưởng trong văn hóa Nho gia.

Cùng với sự phát triển không ngừng của kỹ thuật chế tác, tầng lớp quý tộc ngày càng ưa chuộng những ngọc khí có công nghệ tinh xảo nhằm khẳng định địa vị xã hội. Từ thời Chu, bề mặt bích đã xuất hiện văn hạt cốc, văn bồ; sang thời Hán, dưới ảnh hưởng của kỹ thuật đúc kim loại và nghệ thuật chạm lộng du nhập từ Trung Á, nghệ nhân bắt đầu phá vỡ hình thức bích tròn truyền thống bằng cách thêm phần xuất quách và chạm xuyên thủng với đề tài linh thú cầu kỳ. Nếu bích ngọc thời Tân Thạch khí còn giản lược mộc mạc, thì đến thời Hán đã phát triển thành những tác phẩm mang tính điêu khắc phức hợp, dành riêng cho tầng lớp quyền quý cao cấp. Với kích thước lớn, những đại bích như hiện vật này không còn thích hợp để đeo mà chủ yếu được trưng bày, dùng trong nghi lễ tế thiên hoặc tùy táng cùng chủ nhân sau khi qua đời.

Trong số các ngọc bích khai quật từ mộ Hán, phần lớn chỉ trang trí hoa văn thông thường; những đại bích chạm lộng xuất quách xa hoa và quy mô như hiện vật này thực sự vô cùng hiếm thấy. Có thể so sánh với một đại bích kích thước tương đương (25,9 cm), chạm song long xuất quách, khai quật từ mộ Trung Sơn Tĩnh Vương Lưu Thắng tại Mãn Thành, Hà Bắc; hoặc một tiêu bản Đông Hán khác đường kính 25,5 cm khai quật từ mộ Lưu Yên tại Định Châu.

Sau khi triều Hán suy vong, lễ chế cổ dần mai một, nhưng ngọc bích vẫn tiếp tục được xem là biểu tượng của quyền lực, vinh quang và tinh thần thượng cổ. Đến thời Thanh, cách xa thời Hán hơn 1.500 năm, các hoàng đế Ung Chính và Càn Long vẫn đặc biệt say mê cổ ngọc Hán và lưu giữ nhiều tiêu bản tương cận trong nội phủ. Một bích bạch ngọc chạm lộng ly long tương tự từng xuất hiện trong *Cổ Ngoạn Đồ* năm Ung Chính thứ 6 (1728), hiện lưu giữ tại Bảo tàng Anh. Hai tiêu bản Đông Hán khác chạm thụy thú cùng chữ “Ích Thọ” và “Trường Lạc” hiện còn lưu giữ tại Bảo tàng Cố Cung Bắc Kinh. Đáng chú ý, một đại bích Đông Hán từng thuộc sưu tập của vua Càn Long, gắn trên giá tử đàn và có ngự đề thi, đã được bán tại Sotheby's Hồng Kông năm 2021 với mức giá đặc biệt cao. Chính niềm yêu thích sâu sắc của Càn Long đối với loại cổ ngọc này cũng khiến xưởng ngự chế Thanh cung thực hiện nhiều bản phỏng tác theo phong cách Đông Hán.

Hiện vật đang được giới thiệu sở hữu kích thước lớn hiếm thấy, chất ngọc trắng tinh khiết và kỹ thuật điêu khắc đặc biệt tinh mỹ — những yếu tố cực kỳ hiếm gặp trên thị trường hiện nay. Hai mặt phủ kín văn nhũ đinh phân bố đều đặn như tinh tú, phần xuất quách trung tâm là ly long thân hình khỏe khoắn, dáng đi uy dũng; một bên là phượng điểu với đuôi dài cuộn mềm thanh nhã, bên còn lại là linh thú cưỡi mây với thân thế linh hoạt mạnh mẽ. Tất cả đều đạt tới mức “hình thần kiêm bị”, vừa có hình thức đẹp mắt vừa giàu khí vận nội tại. Những đại bích tương cận hiện chủ yếu nằm trong các bộ sưu tập bảo tàng hàng đầu thế giới, tiêu biểu như Bảo tàng Nghệ thuật châu Á Quốc gia tại Washington D.C. hay Bảo tàng Nghệ thuật châu Á San Francisco.

Đường kính bích ngọc: 25,4 cm

Xuất xứ sưu tập

* Kim Hoa Đường, Đài Bắc, lưu giữ trước năm 1999

* Sưu tập Dưỡng Đức Đường

* Christie's Hồng Kông, phiên đấu giá ngày 28/11/2018, lô số 2780

* Sưu tập tư nhân quan trọng tại châu Á

Triển lãm

Trưng bày tại triển lãm *Quần Ngọc Biệt Tàng Tục Tập*, Bảo tàng Cố Cung Đài Bắc, năm 1999, số hiệu 199.

Nguồn: sothebys