Bảo Vật Quốc Gia Bộ Tượng Kim Cương: Tinh Hoa Điêu Khắc Và Tín Ngưỡng Thời Lý

Tọa lạc tại chùa Long Đọi Sơn (phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình), bộ tượng Kim Cương được đánh giá là một trong những di sản nghệ thuật Phật giáo độc đáo, kết tinh tinh hoa điêu khắc truyền thống và mang giá trị tâm linh sâu sắc.

Được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2024, bộ tượng khẳng định giá trị đặc biệt trong kho tàng di sản văn hóa dân tộc. Hiện nay, công tác bảo tồn và phát huy giá trị bộ tượng trở thành nhiệm vụ quan trọng, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc, đồng thời tạo điểm nhấn cho phát triển du lịch tâm linh, giáo dục và nghiên cứu nghệ thuật điêu khắc truyền thống tại Ninh Bình.

Bộ tượng Kim Cương đang được giữ gìn và bảo tồn tại chùa Long Đọi Sơn, phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình. Ảnh: Thùy Dung - TTXVN

Biểu tượng văn hóa và tín ngưỡng

Chùa Long Đọi Sơn là ngôi chùa cổ có lịch sử hơn 900 năm đã được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt, hiện lưu giữ nhiều bảo vật quốc gia có giá trị lớn về văn hóa - lịch sử. Chùa là trung tâm Phật giáo quan trọng từ thời Lý và hiện lưu giữ sáu pho tượng Kim Cương nguyên gốc. Những pho tượng này trực tiếp phản ánh đời sống tín ngưỡng Phật giáo thời Lý là giai đoạn Phật giáo giữ vai trò nổi bật và gắn bó mật thiết với triều đình Đại Việt. Bộ tượng gắn liền với bảo tháp cổ Sùng Thiện Diên Linh, hiện được nhắc đến trong văn bia cùng tên tại chùa chính là nguồn sử liệu quý về lịch sử tôn giáo và văn hóa.

Theo các tài liệu Phật học và nội dung văn bia, tượng Kim Cương tượng trưng cho các vị Hộ pháp thuộc “Bát đại Kim Cương” được đặt quanh bảo tháp với ý nghĩa bảo vệ Phật pháp, hộ trì Tam bảo và trấn giữ tám phương. Trước đây, chùa từng sở hữu tám pho tượng “thần nhân chống gươm ủng hộ” đặt dưới chân tháp, nhưng trải qua lịch sử dài nhiều thế kỷ và những biến cố nên hiện chỉ còn lại sáu pho nguyên bản.

Mỗi pho tượng được tạc từ đá sa thạch nguyên khối, kích thước gần bằng người thật, với phong thái uy nghi, khỏe khoắn, trang phục kiểu võ quan và tay cầm kiếm chống trước bụng. Các chi tiết hoa văn chạm khắc như hoa cúc, hoa mai, hình xoắn ốc và các họa tiết hoa nhiều cánh không chỉ thể hiện trình độ kỹ thuật điêu khắc đỉnh cao của thời Lý mà còn phản ánh tư duy thẩm mỹ và tín ngưỡng sâu sắc của người xưa. Những hoa văn này không đơn thuần là trang trí mà còn ẩn chứa tinh thần bảo vệ đạo pháp và hòa hợp vũ trụ trong mỹ thuật Phật giáo.

Bộ tượng Kim Cương đang được giữ gìn và bảo tồn tại chùa Long Đọi Sơn, phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình. Ảnh: Thùy Dung - TTXVN

Giá trị của bộ tượng còn vượt ra ngoài phạm vi mỹ thuật. Đây là nguồn sử liệu quý cho nghiên cứu lịch sử Phật giáo, tín ngưỡng và tư tưởng của người Việt thời trung đại. Các pho tượng góp phần giải mã nhiều khía cạnh về trang phục, hình thể võ quan và tư tưởng Phật giáo trong đời sống văn hóa - xã hội thời Lý.

Khẳng định nghệ thuật điêu khắc trên các pho tượng phát huy gần như trọn vẹn toàn bộ những giá trị đặc sắc của mỹ thuật thời Lý, nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Hiệu (Hà Nội) cho rằng, có thể coi đây là những tác phẩm độc nhất vô nhị còn lại, mang giá trị đặc biệt đối với việc nghiên cứu lịch sử và mỹ thuật cổ; cung cấp nhiều tư liệu quý về trang phục, hình thể võ quan thời kỳ này.

Trong đời sống tín ngưỡng của người dân địa phương và tăng ni, phật tử, bộ tượng Kim Cương giữ vai trò quan trọng, được tôn kính như những vị hộ pháp linh thiêng, biểu trưng cho sức mạnh chính nghĩa, tinh thần bảo vệ Phật pháp, răn đe cái ác và gìn giữ sự tôn nghiêm của cơ sở thờ tự. Bộ tượng không chỉ là di sản vật chất vô giá mà còn là nguồn cảm hứng tinh thần, góp phần duy trì và lan tỏa những giá trị văn hóa, tâm linh sâu rộng trong đời sống cộng đồng.

Bộ tượng Kim Cương tại chùa Long Đọi Sơn, phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình là một di sản đặc biệt quý hiếm, hội tụ đầy đủ các giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, tôn giáo và mỹ thuật thời kỳ nhà Lý. Ảnh: Thùy Dung - TTXVN

Thượng tọa Thích Thanh Vũ, Phó Trưởng Ban Trị sự, Trưởng Ban Từ thiện xã hội Giáo hội Phật Giáo Việt Nam tỉnh Ninh Bình, Viện chủ tổ đình chùa Long Đọi Sơn cho biết, các pho tượng là những di vật gốc vô cùng quý hiếm của Phật giáo và nghệ thuật điêu khắc thời Lý, gắn liền trực tiếp với lịch sử hình thành và phát triển của chùa cũng như bảo tháp Sùng Thiện Diên Linh - công trình tiêu biểu do triều đình nhà Lý xây dựng. Người dân, phật tử và du khách thường xuyên lui tới chiêm bái, hành lễ, góp phần gìn giữ và phát huy truyền thống văn hóa Phật giáo qua nhiều thế hệ.

Di sản cần phát huy

Việc bộ tượng được công nhận là bảo vật quốc gia không chỉ là sự ghi nhận về mặt giá trị mà còn đặt ra trách nhiệm to lớn trong việc giữ gìn, phát huy những giá trị đó cho thế hệ mai sau. Công tác bảo tồn được xác định theo hướng toàn diện, vừa chú trọng gìn giữ hình dáng vật chất của hiện vật, vừa bảo vệ giá trị nguyên gốc, tính xác thực và bối cảnh lịch sử - văn hóa của địa phương.

Thời gian qua, công tác bảo quản, tu bổ di tích và hiện vật được triển khai theo hướng chuyên nghiệp. Địa phương cùng các đơn vị chuyên môn đã ứng dụng khoa học - công nghệ trong kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm và ánh sáng để hạn chế tối đa ảnh hưởng của môi trường tự nhiên đến bộ tượng.

Khách nước ngoài tìm hiểu về bộ tượng Kim Cương đang được trưng bày tại chùa Long Đọi Sơn, phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bìnhi. Ảnh: Thùy Dung - TTXVN

Bà Vũ Thị Thu, Phó Giám đốc Bảo tàng tỉnh Ninh Bình cho biết, đơn vị đặc biệt chú trọng kiểm soát các yếu tố về nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng và tác động của môi trường tự nhiên, tổ chức kiểm tra, đánh giá định kỳ tình trạng hiện vật nhằm kịp thời phát hiện nguy cơ xuống cấp để có biện pháp xử lý phù hợp. Bên cạnh đó, bảo tàng đã xây dựng kế hoạch phối hợp với các đơn vị liên quan hướng dẫn di tích thực hiện số hóa toàn bộ thông tin, tư liệu về bộ tượng; lập hồ sơ khoa học chi tiết phục vụ công tác bảo quản lâu dài, nghiên cứu, trưng bày và giới thiệu giá trị bảo vật quốc gia của bộ tượng một cách bền vững.

Cùng với đó, phường Tiên Sơn cũng đẩy mạnh hoạt động tuyên truyền, giáo dục nhằm nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của bảo vật quốc gia. Các buổi giới thiệu, trưng bày, tọa đàm về lịch sử, nghệ thuật và tín ngưỡng gắn với bộ tượng Kim Cương được tổ chức thường xuyên, thu hút sự quan tâm của đông đảo người dân, du khách. Qua đó, hình ảnh và giá trị tinh thần của bảo vật được lan tỏa sâu rộng hơn trong xã hội.

Xác định việc bảo tồn bộ tượng Kim Cương là nhiệm vụ trọng tâm, mang ý nghĩa lâu dài, cần được đầu tư đúng mức, Phó Chủ tịch UBND phường Tiên Sơn Nguyễn Thanh Bình cho biết, địa phương sẽ tiếp tục tập trung đẩy mạnh ứng dụng khoa học - công nghệ trong bảo quản, số hóa hiện vật. Đồng thời, địa phương tăng cường phối hợp nghiên cứu, phục dựng không gian văn hóa Phật giáo thời Lý và gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch văn hóa, giáo dục truyền thống lịch sử cho các tầng lớp nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Giữ gìn và phát huy giá trị độc đáo của bộ tượng Kim Cương không chỉ là trách nhiệm bảo tồn một hiện vật nghệ thuật quý hiếm mà còn là cách gìn giữ hồn cốt văn hóa, tín ngưỡng và lịch sử của dân tộc. Qua những nỗ lực nghiên cứu, tu bổ và giáo dục cộng đồng, bộ tượng tiếp tục tỏa sáng như biểu tượng sống động về tinh thần Phật giáo, nghệ thuật điêu khắc đỉnh cao thời Lý và giá trị văn hóa trường tồn.

Nguồn: Bảo Tàng Lịch Sử