Văn Hóa Đông Sơn - Chiến Tranh Và Hòa Bình: Giáo, Lao Đông Sơn Có Ngạnh

1. Đặc điểm chung loại vũ khí có ngạnh này là ở mũi nhọn đâm xuyên hoàn toàn giống mũi giáo. Khác biệt ở chỗ phát triển hai cánh hai bên, sau khi mở rộng ra đã không thu lại về phía họng mà xòe rộng ra thành hai cánh én, đồng thời biến thành ngạnh hãm khiến vật bị đâm mắc kẹt không thể thoát khỏi nhát đâm trí mạng.

Phần trang trí trên thân thạp đồng Đông Sơn với cảnh nhà sàn chứa rượu và thuyền có chiến binh cầm hai loại giáo, lao đâm bắt cá (sưu tập Karim Gussenmayer, Gent, Bỉ)

Trong khung cảnh khảo cổ học, những mũi đâm, lao thế này đã từng phát hiện trong khu mộ táng Làng Vạc (Nghệ An) và trong các mộ thân cây khoét rỗng vùng trũng Nam Hà Nội và Ninh Bình hiện nay. Chúng cũng vớt được ở sông Lô (Tuyên Quang), sông Mã, sông Chu (Thanh Hóa)…
Trong sưu tập, các mũi nhọn có ngạnh phát hiện từ mộ thân cây khoét rỗng Đông Sơn vẫn còn nguyên cán gỗ cho thấy phần lớn chúng được lắp cán gỗ nhỏ và ngắn, tương ứng kích cỡ một mũi lao. Khi sử dụng, người ném lao nhắm vào đối tượng, dùng tay cầm ở giữa phần cán lao mạnh về đích. Trên một số đoạn cán có lỗ buộc dây, như cách thợ câu cá hiện nay dùng để ròng con cá đã bị trúng câu về.

Đặc tả chi tiết các chiến binh mang giáo lao có ngạnh và giáo hình búp đa bắt cá đưa lên thuyền (sưu tập Karim Gussenmayer, Gent, Bỉ)

Chức năng dùng để lao đâm bắt cá của loại mũi nhọn có ngạnh này có thể được ghi nhận trong một trích đoạn hoạt cảnh khắc trang trí trên thuyền chiến của một chiếc thạp Đông Sơn đẹp, hiện thuộc sưu tập Karim Gussenmayer (Gent, Bỉ) mà tôi sẽ kể kỹ hơn dưới đây. Hoạt cảnh thể hiện trên thuyền là một người cầm mũi nhọn có ngạnh rất to ở tư thế hướng lên trời, đang cùng một chiến binh khác, một tay cầm giáo chúc xuống đất, tay kia lôi một con cá lên thuyền.
Chiếc thạp này là một trong những hiện vật Đông Sơn khắc hình chiến binh mang giáo nhiều vào loại nhất, trong đó luôn có những chiến binh cầm giáo kiểu búp đa chúc mũi xuống sàn, phần đốc cán trang trí nhiều tua đeo rực rỡ. Cạnh đó là những chiến binh cầm giáo lao có ngạnh hình mũi tên cánh én chĩa lên trời, đốc cán trang trí một bó như chiếc chổi sể ngày nay. Giữa họ là viên chủ tế (shaman) đội loại mũ mà đã từng thấy ở nhiều trống đồng, và hiện còn được dùng ở một số lễ cấp sắc của người Dao, bên trên cắm nhiều lông chim.

Chiếc thạp đẹp vừa hoàn tất bản rập hoa văn (hình trái) và tác giả thỏa mãn ước nguyện tận tay ôm bảo vật quý Đông Sơn lưu lạc giữa trời Âu

2. Tôi bắt đầu để ý đến những mũi nhọn Đông Sơn có ngạnh này từ 2015, khi được những ngư dân sông Mã, sông Chu gửi đến những hiện vật lao có ngạnh sắc nhọn kích thước lớn. Đặc biệt, năm 2016 tôi được tận tay nâng niu những mũi nhọn lớn có hai cánh ngạnh hình mũi tên được trang trí hoa văn khá cầu kỳ.
Thoạt đầu, tôi xếp loại hình mũi nhọn này vào hàng "ngư cụ", và càng được củng cố bằng những chứng cứ như cán có lỗ xâu dây ở một số mũi lao ngạnh Đông Sơn khai quật ở vùng trũng Nam Hà Nội, và nhất là hình ảnh chiến binh bắt cá với tay cầm mũi nhọn có ngạnh trên thuyền. Tuy nhiên, khi tiếp xúc với những hiện vật tương tự có kích thước lớn hơn và nhất là được trang trí cầu kỳ, tôi đã tin rằng cư dân Đông Sơn đã phát triển từ "ngư cụ" truyền thống một loại hình vũ khí độc đáo đầy tính uy hiếp, đó là những ngọn giáo có hai ngạnh, đôi khi hơi lệch, so le.

Mũi giáo Đông Sơn có hai ngạnh với đồ án trang trí hình thú trên hai cánh và hoa văn sóng nước trên họng tra cán (sưu tập tư nhân ở Hà Nội)

Tác giả: TS Nguyễn Việt
Nguồn trích từ : Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

#LaoCoVat #AntiqueNews #Tintuccovat #DiSanVanHoa #GiaoDongVaLao