Bí Quyết Giám Định Đồ Sứ Thành Hóa: Cách Phân Biệt Thật – Giả

Thành Hóa (1465–1487), là niên hiệu của Minh Hiến Tông Chu Kiến Thâm. Chu Kiến Thâm vốn là Thái tử. Sau biến cố “Thổ Mộc Bảo”, cha ông là Minh Anh Tông bị Ngõa Lạt bắt giữ, người chú là Chu Kỳ Ngọc lên ngôi Hoàng đế.

Sau đó, chính quyền Chu Kỳ Ngọc dần ổn định, Chu Kiến Thâm bị phế khỏi ngôi Thái tử, giáng làm Nghi Vương, còn con của Chu Kỳ Ngọc được lập làm Thái tử.

Năm Cảnh Thái thứ tám (1457), Minh Anh Tông nhờ biến cố “Đoạt Môn” mà phục vị, Chu Kiến Thâm lại được lập làm Thái tử. Năm 1465, Chu Kiến Thâm khi ấy 18 tuổi kế thừa hoàng vị.

 

 

Đồ sứ Thành Hóa là một trong những tinh phẩm hiếm quý do thợ gốm người Hán chế tác trong lịch sử gốm sứ Trung Hoa. Dù là sản phẩm quan diêu hay dân diêu, đồ sứ Thành Hóa đều nổi tiếng bởi chất lượng chế tác tinh tế và sự khảo cứu nghiêm ngặt trong công nghệ. Thành tựu nổi bật nhất của thời kỳ này là việc hoàn thiện kỹ thuật đấu thái.

Đồ sứ đấu thái Thành Hóa không chỉ có thai cốt mỏng nhẹ, mà lớp men còn trong sáng, nhuận như mỡ, sắc màu tươi mà không gắt, rất được giới thưởng ngoạn ưa chuộng. Những đại diện tiêu biểu gồm Kê cang bôi, đấu thái Tam Thu văn bôi, Thiên tự quán…, đều được xem là những tuyệt phẩm hiếm có.

Vậy trước những đồ sứ Thành Hóa tinh mỹ như vậy, người sưu tầm nên dựa vào đâu để phân biệt thật – giả?

Chủ yếu có thể xét theo những điểm sau:

 

I. Quan sát thai và men

Men sứ Thành Hóa thường gặp hai sắc thái: một loại hơi ánh thanh, một loại trắng tinh. Cả hai đều có đặc điểm men dày nhuận, khi sờ có cảm giác như ngọc. Phần men đáy bên ngoài khí vật thường xuất hiện cảm giác hơi gợn sóng, không tuyệt đối phẳng.

Thai sứ Thành Hóa nhìn chung trắng, mịn và tinh luyện, toàn bộ thai thể cho cảm giác nhẹ, mỏng, thanh tú.

Thanh hoa Anh hí bôi, khoản “Đại Minh Thành Hóa niên chế”

 

 

Nếu đưa khí vật ra ánh sáng để soi thấu, có thể quan sát thấy thai đôi khi hiện sắc hồng nhạt như màu thịt hoặc vàng nhạt. Trên bề mặt men thường hơi ánh sắc thanh, tạo cảm giác dịu và trong. Đây cũng là một trong những đặc trưng phong cách thường được dùng để nhận diện đồ sứ Thành Hóa. Vì vậy, khảo sát thai – men là một trong những bước quan trọng trong giám định.

 

II. Quan sát hoa văn trang trí trên thân khí

Đồ sứ được chế tác trong niên hiệu Thành Hóa có sự thay đổi rõ về phương pháp họa văn. So với thời Vĩnh Lạc và Tuyên Đức, kỹ pháp dùng bút nhỏ chấm màu, tạo sắc giai và khoảng lưu bạch đã thay đổi theo hướng dùng song câu tuyến để định hình hoa văn, sau đó điền màu.

Vì vậy, hoa văn Thành Hóa thường không tạo tầng thứ đậm nhạt và khoảng lưu bạch rõ như thanh hoa Tuyên Đức điển hình. Đường nét chủ yếu mềm mại, thanh mảnh. Sắc thái thiên về thanh đạm, nhẹ và thoát.

Trong phối sắc, đồ sứ Thành Hóa rất chú trọng quan hệ đậm – nhạt, tuy nhiên do phương pháp điền màu chủ yếu thiên về bình đồ nên nhiều bố cục tạo cảm giác phẳng, ít nhấn mạnh chiều sâu không gian.

Thành Hóa – Thanh hoa Nhân vật quán

 

 

Chẳng hạn khi vẽ y phục nhân vật, nghệ nhân thường chỉ dùng một sắc độ để thể hiện toàn bộ phần áo. Khi tô núi đá cũng chủ yếu bình đồ, ít phân âm – dương hay sáng – tối, khiến đối tượng thiếu cảm giác lập thể. Đây là một đặc điểm có sự khác biệt khá rõ so với một số giai đoạn khác.

 

III. Quan sát niên khoản đáy

Trên đồ sứ Thành Hóa, niên khoản thường gặp nhất là sáu chữ “Đại Minh Thành Hóa niên chế”.

Chỉ có một số trường hợp cực hiếm xuất hiện các dạng khoản như “Đại Minh niên chế” hoặc “Đại Minh niên tạo”; do số lượng quá ít nên trong thực tế giám định có thể xem đây là ngoại lệ.

Trên thị trường hiện nay, nếu đáy khí vật xuất hiện khoản “Thành Hóa niên tạo”, về cơ bản có thể xem là một dấu hiệu đáng ngờ rất lớn, thậm chí thường được dùng làm căn cứ nhanh để nhận định đồ phỏng. Vì vậy, khảo sát niên khoản là một trong những phương pháp nhận diện nhanh nhất khi giám định đồ sứ Thành Hóa.

Hợp có nắp thanh hoa Trùng thảo văn, khoản “Thành Hóa niên chế”

 

 

IV. Quan sát thanh hoa

Đến thời Thành Hóa, nguồn Tô Ma Ly Thanh nhập khẩu đã dần cạn kiệt. Thanh hoa Thành Hóa điển hình không còn chủ yếu sử dụng loại thanh liệu nhập khẩu này, mà chuyển sang dùng Pha Đường Thanh của Lạc Bình, Giang Tây, còn gọi là Bình Đẳng Thanh.

Loại thanh liệu này có hàm lượng sắt tương đối thấp, trong khi mangan cao hơn, vì vậy sau nung thường phát sắc xanh pha xám. Trên bề mặt không xuất hiện rõ các “ban gỉ sắt” điển hình như khi dùng Tô Ma Ly Thanh. Sắc thanh hoa vì thế dịu, thanh nhã, ổn định, ít thấy các điểm đen sắt.

 

 

Thành Hóa – Đại oản thanh hoa Hồ điệp Nam qua văn

Các loại hình khí thường gặp ở quan diêu Thành Hóa gồm: oản, bàn, bôi, cao túc bôi, cao túc oản, ngọa túc oản, quán, lư, tẩy, mai bình, lê hồ, trản thác, ngọc hồ xuân bình…

Trong nhóm quán có Thiên tự quán, biển quán, cao quán… Đồ đại hình, dày nặng tương đối ít; phần lớn khí hình thiên về nhỏ nhắn, nhẹ và thanh tú. Vì vậy hậu thế có cách nói: “Thành Hóa vô đại khí”.

Hoa văn điển hình trên thanh hoa Thành Hóa khá phong phú, thường gặp: vân long, quỳ long hàm hoa, phi phượng, ba đào hải thú, đoàn long, đoàn phượng, đoàn hoa, liên hoa bát bảo, thập tự xử, đình viện anh hí, Tùng – Trúc – Mai tam hữu, hoa thảo, hoa điệp, hoa điểu… Ngoài ra còn có đồ dùng Phạn văn làm đề tài trang trí.

 

 

Thành Hóa – Thanh hoa Phạn văn bôi

Như ông Cảnh Bảo Xương đã viết trong 《Giám định đồ sứ Minh Thanh》, sau thời Vĩnh Lạc – Tuyên Đức, phong cách gốm sứ nhà Minh đã âm thầm chuyển biến trong gần ba mươi năm Chính Thống, Cảnh Thái và Thiên Thuận. Đến khi Ngự diêu xưởng Cảnh Đức Trấn khôi phục sản xuất vào thời Thành Hóa, phong cách hùng kiện, phóng khoáng từ Vĩnh Lạc – Tuyên Đức đã thay đổi rõ rệt, hình thành một diện mạo riêng.

Đường nét hoa văn Thành Hóa đều, khỏe nhưng lưu loát, mang vẻ tự nhiên, chân thực và nhã thú.

Cổ ngữ trong giới có câu “Minh khán Thành Hóa”, ý nói khi luận đồ sứ Minh, Thành Hóa là một mốc rất quan trọng. Đồ sứ Thành Hóa có chủng loại phong phú, nổi tiếng nhất vẫn là thanh hoa và đấu thái. Khí hình thời kỳ này nhỏ nhắn, thanh tú; thai cốt mịn nhuận, trong sáng; nguyên liệu màu được tuyển chọn kỹ, sắc điệu dịu và tĩnh; hội họa thanh nhã, uyển chuyển.

Chính phong cách nhẹ, thanh, tú, nhã ấy đã tạo nên địa vị đặc biệt của đồ sứ Thành Hóa trong lịch sử gốm sứ Trung Hoa.

 

Dịch và sưu tầm:

Nguyễn Duy Tuấn

Lão Cổ Vật