Cách Nhận Biết Đồ Đồng Cổ: 7 Dấu Hiệu Thẩm Định Từ Chuyên Gia

Phương pháp nhận biết đồ đồng cổ có phải cổ vật hay không là xem xét tổng hợp bảy yếu tố: mức độ hình thành và nguồn gốc hóa học của lớp gỉ đồng; dấu vết kỹ thuật đúc phù hợp với niên đại; thành phần hợp kim và trọng lượng; tính chính xác của đồ án hoa văn; tính xác thực của minh văn và niên hiệu; hiện tượng ăn mòn phát triển từ bên trong kim loại thay vì chỉ xuất hiện trên bề mặt; cùng với lịch sử nguồn gốc, xuất xứ của hiện vật.

Không một dấu hiệu đơn lẻ nào có thể đưa ra kết luận tuyệt đối. Việc thẩm định đồ đồng cổ Trung Quốc chân xác luôn đòi hỏi phải đánh giá hiện vật một cách tổng thể.

Truyền thống chế tác đồ đồng cổ là một trong những thành tựu nghệ thuật đặc sắc và có lịch sử lâu đời nhất thế giới. Khởi nguồn từ thời nhà Hạ (khoảng năm 2070 TCN) và đạt đến đỉnh cao rực rỡ dưới thời nhà Thương (khoảng 1600–1046 TCN) cùng giai đoạn đầu nhà Chu (1045–256 TCN), các loại đồ đồng lễ khí từng là những hiện vật được coi trọng bậc nhất trong xã hội Trung Hoa cổ đại.

Chúng được sử dụng trong nghi lễ tế tự tổ tiên, làm vật phẩm ban tặng giữa các tầng lớp quý tộc và được tùy táng theo những người có quyền lực, địa vị hoặc giàu có.

Ngày nay, đồ đồng cổ Trung Quốc nằm trong nhóm cổ vật được săn tìm nhiều nhất, đồng thời cũng là một trong những loại hiện vật bị làm giả phổ biến nhất trên thị trường đồ cổ quốc tế.

Dù quý vị đang sở hữu một món đồ gia truyền, cân nhắc mua một hiện vật hay đơn giản muốn nâng cao kiến thức sưu tầm, việc nắm vững phương pháp đánh giá đồ đồng cổ là một kỹ năng vô cùng hữu ích.

Đội ngũ chuyên gia của Lão Cổ Vật, 13 phòng trưng bày nghệ thuật thuộc sở hữu gia đình với hơn 70 năm kinh nghiệm kinh doanh nghệ thuật và cổ vật châu Á cao cấp, đã trực tiếp tiếp xúc và nghiên cứu nhiều loại đồ kim khí, đồ đồng cổ thuộc các triều đại khác nhau.

Những hướng dẫn dưới đây được đúc kết từ nền tảng kinh nghiệm chuyên môn đó.

Ảnh: Thẩm định Trống đồng Đông Sơn. Nguồn: Lão Cổ Vật

Vì sao việc thẩm định đồ đồng cổ đặc biệt khó khăn?

Thị trường đồ đồng cổ đã phải đối mặt với tình trạng chế tác đồ phỏng cổ tinh vi trong nhiều thế kỷ.

Ngay từ thời Tống (960–1279), đã xuất hiện một làn sóng chế tác đồ đồng phỏng cổ, chủ ý mô phỏng phong cách đồ đồng thời Thương và Chu.

Về sau, triều đình nhà Minh và nhà Thanh tiếp tục cho chế tác những loại khí vật phỏng cổ có chất lượng cao, mang niên hiệu hoặc lạc khoản mô phỏng các thời kỳ trước. Mục đích của hoạt động này nhiều khi nhằm tôn vinh thành tựu nghệ thuật cổ đại, chứ không nhất thiết để lừa dối người mua.

Đáng lo ngại hơn, trong thế kỷ XX và XXI, những sản phẩm giả cổ ngày càng tinh vi đã được chế tác với mục đích đánh lừa các nhà sưu tầm, nhà đấu giá và thậm chí cả những thương nhân đồ cổ giàu kinh nghiệm.

Theo những nhận định được các nhà nghiên cứu đưa ra trên các diễn đàn chuyên môn về thẩm định đồ đồng cổ, một số sản phẩm giả hiện đại đã đạt đến trình độ kỹ thuật rất cao, đủ sức khiến nhiều nhà sưu tầm và người kinh doanh đồ cổ nhận định sai.

Điều đó khiến việc quan sát cẩn trọng, phân tích có phương pháp trở thành yêu cầu thiết yếu trong thẩm định.

Tuy nhiên, đồ đồng cổ chân xác vẫn mang trên mình một hệ thống dấu hiệu đặc trưng mà việc làm giả đồng thời tất cả các yếu tố là vô cùng khó khăn.

Dưới đây là bảy dấu hiệu quan trọng nhất.

 

Dấu hiệu 1: Đọc hiểu lớp gỉ đồng như một bản đồ

Lớp gỉ đồng (patina) có lẽ là yếu tố được bàn luận nhiều nhất trong thẩm định đồ đồng cổ, và điều đó hoàn toàn có cơ sở.

Đối với một hiện vật đồ đồng cổ cổ chân xác, lớp gỉ không đơn thuần là một lớp vật chất được phủ lên bề mặt.

Đó chính là lớp bề mặt kim loại đã bị biến đổi qua hàng trăm, thậm chí hàng nghìn năm tương tác hóa học giữa hợp kim đồng và môi trường xung quanh.

Lớp gỉ tự nhiên thường hình thành theo nhiều tầng.

Tầng nằm sát nền kim loại thường là cuprit (cuprite), một dạng oxit đồng có màu đỏ sẫm hoặc đỏ gạch, được hình thành trực tiếp trên bề mặt kim loại.

Phía trên lớp này có thể xuất hiện malachit (malachite), một loại khoáng vật cacbonat đồng màu xanh lục tươi, và azurit (azurite), khoáng vật cacbonat đồng màu xanh lam.

Các khoáng vật thứ sinh này thường hình thành không đồng đều, tạo nên những cấu trúc dạng kết vỏ, kết tinh hoặc bột khoáng.

Đối với những hiện vật từng được chôn vùi dưới lòng đất, đặc biệt là đồ đồng lễ khí thời cổ đại, bề mặt còn có thể xuất hiện các khoáng chất trong đất và hợp chất silic bám kết chặt vào lớp sản phẩm ăn mòn.

Ảnh: Trống đồng Đông Sơn. Nguồn: Lão Cổ vật

 

Những đặc điểm phân biệt gỉ đồng tự nhiên và gỉ đồng nhân tạo

1. Mức độ thâm nhập vào nền kim loại

Lớp gỉ đồng tự nhiên có sự liên kết và phát triển vào nền kim loại.

Không thể đơn giản cạo bỏ hoàn toàn lớp gỉ này mà không làm ảnh hưởng đến lớp kim loại bên dưới.

Ngược lại, lớp gỉ nhân tạo thường chỉ nằm trên bề mặt và đôi khi có thể bị loại bỏ bằng các dung môi như axeton hoặc cồn.

Một số chuyên gia có kinh nghiệm sử dụng tăm bông thấm cồn để kiểm tra sơ bộ, bởi nhiều loại lớp phủ giả gỉ không có khả năng chống chịu tác động của dung môi.

2. Sự phân bố của lớp gỉ

Trên đồ đồng cổ chân xác, lớp gỉ thường hình thành không đồng đều.

Gỉ đồng có xu hướng tích tụ nhiều tại các vị trí lõm, khe rãnh, chân hoa văn hoặc những khu vực ít chịu tác động cơ học.

Ngược lại, ở các vị trí nổi cao, thường xuyên bị tiếp xúc, cầm nắm hoặc ma sát, lớp gỉ có thể bị mài mòn và trở nên mỏng hơn.

Trong khi đó, lớp gỉ được tạo bằng phương pháp nhân tạo thường phân bố tương đối đồng đều, thậm chí phủ kín cả những vị trí mà theo quy luật sử dụng và mài mòn tự nhiên, lớp gỉ đáng lẽ phải bị hao mòn.

3. Sắc độ và chiều sâu màu sắc

Hợp kim đồng – thiếc – chì được sử dụng trong nhiều loại đồ đồng cổ Trung Quốc thường tạo nên sắc thái kim loại nền tương đối ấm.

Ở những vị trí lớp gỉ bị mài mòn, đôi khi có thể quan sát thấy ánh đồng phớt hồng.

Ngược lại, một số sản phẩm đúc mô phỏng hiện đại sử dụng hợp kim có hàm lượng silic cao hơn có thể biểu hiện sắc kim loại lạnh, thiên về xám bạc ở bên dưới lớp gỉ.

4. Kết cấu bề mặt

Các sản phẩm khoáng hóa tự nhiên có cấu trúc ba chiều, với hình thái và kết cấu rất đa dạng.

Chúng là kết quả của quá trình biến đổi hóa học kéo dài hàng trăm hoặc hàng nghìn năm.

Ngược lại, lớp gỉ được tạo bằng axit hoặc phủ bằng sơn thường có bề mặt tương đối phẳng, đồng đều và thiếu sự đa dạng về cấu trúc khi quan sát dưới kính phóng đại.

Tuy nhiên, cần lưu ý một vấn đề quan trọng:

Sự hiện diện của lớp gỉ nhân tạo không đồng nghĩa hiện vật chắc chắn là đồ giả.

Nhiều món đồ đồng cổ chân xác đã từng được phục chế và xử lý tạo gỉ lại trong những thập niên đầu thế kỷ XX, đặc biệt khi nhu cầu sưu tầm đồ cổ Trung Quốc tại phương Tây gia tăng mạnh mẽ.

Bởi vậy, việc đánh giá lớp gỉ đồng phải luôn được đặt trong mối tương quan với sáu nhóm dấu hiệu còn lại.

 

Dấu hiệu 2: Tìm kiếm dấu vết của kỹ thuật đúc khuôn ghép

Đây là một trong những dấu hiệu mang tính kỹ thuật chuyên sâu và có giá trị đáng kể trong việc thẩm định đồ đồng cổ thời kỳ sớm, nhưng lại thường bị những người sưu tầm thiếu kinh nghiệm bỏ qua.

Theo nghiên cứu của Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan về thời đại đồ đồng cổ, kỹ thuật đúc đồng Trung Hoa cổ đại có sự khác biệt đáng kể so với nhiều nền văn minh đồ đồng khác.

Thay vì chủ yếu sử dụng phương pháp đúc sáp mất (lost-wax casting) như một số nền văn hóa khác, người Trung Quốc cổ đại đã phát triển và hoàn thiện kỹ thuật đúc khuôn ghép nhiều mảnh (piece-mold casting).

Quy trình này bắt đầu bằng việc tạo một mẫu khí vật bằng đất sét.

Sau đó, khuôn được chia thành nhiều mảnh, đem nung rồi lắp ghép lại xung quanh một lõi khuôn trước khi rót đồng nóng chảy vào khoảng trống giữa khuôn ngoài và lõi.

Điểm đặc biệt quan trọng là những bộ khuôn này không được tái sử dụng.

Mỗi khí vật đồng thời Thương chân xác đều được đúc từ một bộ khuôn riêng, ngay cả khi nhiều hiện vật có cùng kiểu dáng.

Quy trình này để lại những dấu vết kỹ thuật có thể nhận diện trên hiện vật.

1. Đường ráp khuôn đúc

Đó là những đường gờ mảnh, hơi nổi, thường chạy theo phương thẳng đứng trên thân khí vật, tương ứng với vị trí tiếp giáp giữa các mảnh khuôn.

Những đường ráp khuôn này thường có tính quy luật và phù hợp với cấu trúc chế tác, chứ không xuất hiện một cách ngẫu nhiên.

Trên đồ đồng cổ chân xác, chúng nhiều khi được kết hợp khéo léo vào bố cục trang trí, trùng với các đường gờ nổi hoặc đường phân chia giữa những dải hoa văn.

2. Dấu vết con kê khuôn

Đây là những vết lõm hoặc vết lồi nhỏ, có hình chữ nhật hoặc hình bầu dục, thường xuất hiện trên bề mặt bên trong khí vật.

Chúng hình thành do các con kê kim loại được sử dụng để duy trì khoảng cách giữa khuôn ngoài và lõi khuôn trong quá trình đúc.

3. Những sai khác tự nhiên trên bề mặt

Do mỗi bộ khuôn đều được chế tác thủ công từ đất sét, đồ đồng cổ thường có những biến thiên rất nhỏ và tự nhiên trên bề mặt.

Ngược lại, một số sản phẩm mô phỏng hiện đại được chế tác bằng kỹ thuật đúc khuôn cát hoặc đúc khuôn mẫu chảy có thể biểu hiện độ nhẵn cơ học hoặc sự đồng đều quá mức, không phù hợp với đặc điểm của kỹ thuật thủ công cổ đại.

4. Cấu trúc rỗng bên trong

Ngoại trừ một số hiện vật có kích thước rất nhỏ, các loại đồ đồng đúc cổ thường có cấu trúc rỗng.

Nếu một hiện vật được giới thiệu là đồ đồng cổ nhưng lại có cấu trúc đặc hoàn toàn và trọng lượng lớn bất thường, đây là một dấu hiệu cần đặc biệt lưu ý.

Kỹ thuật đúc sáp mất, vốn cho phép tạo ra những hình khối ba chiều phức tạp và uyển chuyển hơn, chỉ bắt đầu được sử dụng tại Trung Quốc từ thời Đông Chu.

Vì vậy, nếu một hiện vật được xác định thuộc thời Thương hoặc đầu Tây Chu nhưng lại mang đặc điểm kỹ thuật của phương pháp đúc sáp mất, việc quy định niên đại cho hiện vật đó cần được xem xét lại.

 

Dấu hiệu 3: Đánh giá thành phần hợp kim, trọng lượng và âm thanh cộng hưởng

Đồ đồng Trung Quốc cổ đại thường được đúc từ hợp kim đồng – thiếc – chì, với tỷ lệ thành phần thay đổi tùy theo công năng của khí vật và thời kỳ chế tác.

Theo các nghiên cứu về kỹ thuật đúc đồng và sự hình thành lớp gỉ được Viện Bảo tồn Getty công bố, nhiều hiện vật đồ đồng cổ cổ đại chứa hàm lượng chì đáng kể bên cạnh đồng và thiếc.

Thành phần này ảnh hưởng trực tiếp đến khối lượng riêng, đặc tính đúc và màu sắc cuối cùng của kim loại.

Những đặc điểm hợp kim có ý nghĩa thực tiễn đối với công tác thẩm định như sau:

- Trọng lượng: Đồ đồng cổ chân xác thường có độ đầm và trọng lượng đặc trưng, phản ánh tính chất của hợp kim giàu đồng có khối lượng riêng tương đối cao. Một số sản phẩm mô phỏng hiện đại sử dụng hợp kim rẻ tiền, đặc biệt loại chứa nhiều kẽm, silic hoặc nhôm, có thể nhẹ hơn so với kích thước hoặc có sự phân bố trọng lượng không phù hợp.

- Màu sắc kim loại nền: Nếu tại một vị trí nhỏ, kín đáo, có thể quan sát được kim loại chưa bị gỉ, chẳng hạn nơi bị sứt hoặc mài mòn, đồng cổ thường biểu hiện sắc vàng ấm. Nếu kim loại nền có màu trắng, xám hoặc ánh bạc, hiện vật có thể được chế tác từ hợp kim thiếc – antimon, gang hoặc vật liệu thay thế khác. Việc thử cạo nhẹ tại vị trí khuất đôi khi có thể giúp nhận biết màu kim loại nền.

- Phản ứng với nam châm: Đồng và các hợp kim đồng thông thường có tính từ rất thấp. Nam châm nhỏ không nên bị hút bởi một hiện vật bằng đồng thực sự. Nếu nam châm bám chặt, hiện vật có thể được chế tác bằng gang rồi ngụy trang thành đồ đồng.

- Âm thanh cộng hưởng: Khi gõ nhẹ, đồ đồng có thể phát ra âm thanh ngân tương đối trong và kéo dài. Gang thường tạo âm thanh đục, ngắn và kém cộng hưởng hơn. Đây là phương pháp kiểm tra sơ bộ, có thể hỗ trợ quá trình nhận diện ban đầu.

 

Dấu hiệu 4: Nắm vững đặc điểm hoa văn và biểu tượng trang trí theo từng thời kỳ

Đồ đồng lễ khí Trung Quốc thuộc nhóm hiện vật có hệ thống biểu tượng và đồ án trang trí phong phú bậc nhất trong lịch sử nghệ thuật thế giới.

Ngôn ngữ tạo hình và phong cách hoa văn đã trải qua nhiều biến đổi đáng kể giữa các triều đại.

Một hiện vật cổ chân xác phải có hệ thống hoa văn phù hợp với phong cách nghệ thuật của thời kỳ được xác định.

Nếu xuất hiện những yếu tố trang trí hỗn tạp, sai lệch về phong cách hoặc không phù hợp với niên đại, hiện vật đó cần được xem xét về khả năng là sản phẩm mô phỏng.

Những loại hoa văn và biểu tượng quan trọng cần nắm vững gồm:

- Hoa văn Thao Thiết – 饕餮 (tāo tiè): Đây là đồ án tiêu biểu nhất trên đồ đồng thời Thương và đầu Chu, được đề cập rộng rãi trong các công trình nghiên cứu học thuật, từ Britannica đến Bảo tàng Thượng Hải. Thao Thiết thường được thể hiện dưới dạng mặt thú nhìn chính diện, với đôi mắt nổi bật, hai bên có thể là phần thân thú được bố trí đối xứng. Đồ án này phát triển đáng kể qua các giai đoạn thời Thương, từ những cặp mắt đơn giản kết hợp với đường nét phụ trợ ở thời kỳ đầu, đến các mặt thú đắp nổi cao với đường gờ rõ rệt vào cuối thời Thương. Những đồ án Thao Thiết quá đều đặn, quá đối xứng hoặc thiếu các chi tiết đặc trưng của từng thời kỳ cần được xem xét thận trọng.

- Hoa văn Lôi Văn – 雷紋 (léi wén), tức hoa văn sấm: Đây là loại hoa văn nền gồm những đường xoắn liên tục, được bố trí dày đặc xung quanh các đồ án hình thú trên nhiều hiện vật đồng thời Thương. Lôi Văn chân xác thường được thể hiện chặt chẽ, chính xác và có tỷ lệ tương đối nhất quán. Trên đồ giả, hoa văn nền thường thiếu tính quy luật hoặc không đạt độ sâu phù hợp.

- Hoa văn rồng, chim và ve sầu: Những đồ án này xuất hiện phổ biến trên đồ đồng thời Thương và Chu, nhưng mỗi thời kỳ lại có những quy ước tạo hình riêng. Chẳng hạn, hình tượng rồng trên đồ đồng Tây Chu ngày càng mang tính trừu tượng, với những dải thân uốn lượn như dải lụa, khác biệt đáng kể so với hình tượng rồng có tính điêu khắc rõ nét hơn của thời Thương.

- Kỹ thuật khảm và thếp vàng: Đồ đồng khảm vàng, bạc hoặc đá lam ngọc (turquoise) trở nên thịnh hành vào thời Đông Chu và Hán. Nếu một hiện vật được xác định thuộc thời Thương hoặc đầu Tây Chu nhưng lại có kỹ thuật khảm trang trí cầu kỳ, đây là điểm bất thường đáng chú ý.

Ảnh: Trồng đồng Đông Sơn. Nguồn: Lão Cổ Vật

Dấu hiệu 5: Thẩm định cẩn trọng minh văn và lạc khoản niên hiệu

Minh văn trên đồ đồng là một trong những nguồn tư liệu quan trọng nhất, đồng thời cũng là một trong những yếu tố thường bị làm giả nhất trên đồ đồng lễ khí Trung Quốc.

Từ cuối thời Thương, nhiều loại khí vật đồng đã bắt đầu mang những dòng minh văn được đúc trực tiếp trên hiện vật.

Nội dung minh văn có thể ghi tên người đặt chế tác, tên tổ tiên được thờ phụng hoặc tên gọi của loại khí vật.

Đến thời Tây Chu, một số hiện vật mang những bài minh văn rất dài, ghi chép các sự kiện lịch sử quan trọng.

Chính vì vậy, minh văn đồ đồng trở thành một trong những nguồn sử liệu gốc có giá trị hàng đầu đối với việc nghiên cứu lịch sử Trung Quốc thời kỳ đầu.

Có một số vấn đề then chốt cần kiểm tra:

1. Minh văn đúc nổi, đúc chìm và minh văn khắc sau

Trên đồ đồng cổ thời kỳ sớm, minh văn chân xác thường được tạo hình ngay trong quá trình chế tác khuôn và đúc cùng thân khí vật, chứ không phải được khắc bổ sung sau khi đúc.

Các nét chữ được hình thành bằng phương pháp đúc thường có mép trong hơi bo tròn, kết cấu bề mặt tương đồng với vùng kim loại xung quanh.

Ngược lại, minh văn được khắc hoặc đục bổ sung, một đặc điểm thường gặp trên đồ giả, có thể để lại những vết cắt sắc, rõ.

Màu sắc tại vị trí nét khắc đôi khi cũng khác với bề mặt xung quanh, bởi lớp gỉ đồng vốn chưa tồn tại tại vị trí mới bị cắt vào kim loại.

2. Tính chính xác về cổ tự học

Minh văn đồ đồng sử dụng các hệ thống chữ viết cổ, bao gồm những dạng chữ liên quan đến Giáp Cốt Văn và các hình thức chữ Triện thời kỳ đầu.

Những hệ thống văn tự này có quy phạm kết cấu và phong cách thư thể đặc trưng.

Theo các nghiên cứu chuyên môn về minh văn và lạc khoản Trung Quốc, hình thái chữ viết phải phù hợp với đặc điểm cổ tự học của triều đại được xác định.

Một hiện vật được giới thiệu là đồ đồng thời Thương nhưng mang những dạng chữ có phong cách thuộc thời Hán hoặc Đường muộn hơn sẽ đặt ra nghi vấn nghiêm trọng về tính xác thực.

3. Lạc khoản phỏng cổ và niên hiệu ký thác

Đồ đồng thuộc những triều đại muộn hơn, đặc biệt thời Tống, Minh và Thanh, thường mang lạc khoản mô phỏng niên hiệu của các thời kỳ trước.

Trong nhiều trường hợp, đây là biểu hiện của sự tôn kính và tiếp nối truyền thống nghệ thuật cổ đại, chứ không nhất thiết nhằm mục đích lừa dối.

Chẳng hạn, một chiếc lư đồng thời Thanh mang lạc khoản Tuyên Đức không nhất thiết là đồ giả.

Đó có thể đơn giản là một hiện vật được chế tác vào thời Thanh theo phong cách phỏng cổ, có tính xác thực và giá trị sưu tầm riêng của chính thời kỳ ấy.

Vấn đề chỉ xuất hiện khi hiện vật đó được giới thiệu hoặc giao dịch như một món đồ đồng chân xác thuộc thế kỷ XV, thời Minh.

Các nghiên cứu về phương pháp đọc và đánh giá lạc khoản niên hiệu đều nhấn mạnh rằng, việc thẩm định một hiện vật có minh văn phải xem xét đồng thời:

• Thành phần vật liệu.
• Kỹ thuật đúc.
• Đặc điểm hoa văn và biểu tượng.
• Lớp gỉ đồng và dấu vết lão hóa bề mặt.

Không thể chỉ dựa vào lạc khoản để xác định niên đại và tính xác thực của hiện vật.

Dấu hiệu 6: Kiểm tra hiện tượng ăn mòn có phát triển từ bên trong kim loại hay không

Đây là dấu hiệu mang tính kỹ thuật chuyên sâu, nhưng cũng là một trong những cơ sở đáng tin cậy được các chuyên gia thẩm định đồ đồng cổ trên thế giới sử dụng.

Đối với đồ đồng cổ chân xác, hiện tượng ăn mòn không chỉ đơn thuần xảy ra trên bề mặt.

Trải qua nhiều thế kỷ, quá trình oxy hóa và khoáng hóa có thể phát triển từ những vùng bên trong hợp kim ra phía ngoài.

Điều này có nghĩa là trên một hiện vật chân xác, người quan sát có thể nhận thấy các sản phẩm ăn mòn xuất hiện từ những hốc rỗ, lỗ xốp hoặc ranh giới hạt trong tổ chức kim loại.

Quá trình biến đổi này mang tính ba chiều và có sự liên kết với cấu trúc vật chất của chính hiện vật.

Ngược lại, đối với một sản phẩm đồ đồng giả được xử lý tạo gỉ nhân tạo, có thể không tồn tại hiện tượng ăn mòn phát triển từ bên trong như vậy.

Lớp gỉ giả chỉ nằm trên bề mặt và không thực sự thâm nhập vào nền kim loại.

Theo những nghiên cứu về thẩm định đồ đồng cổ, trên các hiện vật được làm giả bằng phương pháp phủ gỉ, không thể quan sát thấy những sản phẩm ăn mòn thực sự phát triển từ bên trong kim loại, bởi lớp gỉ chỉ được tạo ra trên bề mặt khí vật.

Một người có chuyên môn khi quan sát mặt cắt, vết nứt hoặc thậm chí một lỗ xốp dưới kính phóng đại thường có thể nhận ra sự khác biệt này.

Đây cũng là một trong những lý do quan trọng khiến việc trực tiếp tiếp xúc và kiểm tra hiện vật trở nên cần thiết.

Chỉ dựa vào hình ảnh chụp là không đủ để đưa ra kết luận thẩm định xác thực.

 

Dấu hiệu 7: Truy xét nguồn gốc và lịch sử lưu truyền của hiện vật

Nguồn gốc và lịch sử lưu truyền (provenance) là hệ thống thông tin, tài liệu ghi nhận quá trình sở hữu và những địa điểm mà hiện vật đã từng hiện diện qua các thời kỳ.

Đối với đồ đồng cổ Trung Quốc có giá trị cao, một hệ thống hồ sơ nguồn gốc rõ ràng là công cụ hỗ trợ thẩm định rất quan trọng, mặc dù vẫn cần được xem xét bằng tư duy phản biện.

Những đặc điểm của một hồ sơ nguồn gốc đáng tin cậy

• Hiện vật từng được công bố trong catalogue đấu giá có uy tín, catalogue triển lãm bảo tàng hoặc công trình nghiên cứu học thuật; lý tưởng nhất là từ giữa thế kỷ XX hoặc sớm hơn, trước khi thị trường xuất hiện nhiều loại đồ giả có trình độ chế tác tinh vi.
• Có chuỗi lịch sử sở hữu tư nhân rõ ràng, với tên người sở hữu và thời điểm chuyển giao có thể kiểm chứng.
• Có tài liệu xuất khẩu, đặc biệt đối với những hiện vật được đưa ra khỏi Trung Quốc trong giai đoạn trước năm 1949.
• Có hồ sơ mua bán từ những thương nhân hoặc đơn vị kinh doanh đồ cổ uy tín, có chuyên môn sâu về nghệ thuật Trung Quốc.

Những trường hợp cần đặc biệt thận trọng

• Hồ sơ nguồn gốc hoàn toàn không thể kiểm chứng hoặc chỉ dựa trên những tuyên bố chung chung như “thuộc bộ sưu tập tư nhân” mà không xác định được chủ sở hữu.
• Những tuyên bố về nguồn gốc liên quan đến các khu vực hoặc bộ sưu tập từng có mối liên hệ với thị trường đồ giả.
• Giấy chứng nhận xác thực do những cá nhân hoặc tổ chức không rõ danh tính, không thể kiểm chứng năng lực chuyên môn cấp.

Cần lưu ý rằng việc thiếu hồ sơ nguồn gốc không đồng nghĩa với việc hiện vật không chân xác.

Nhiều món đồ đồng cổ thực sự từng được nông dân phát hiện, được mua bán tại các chợ vùng nông thôn rồi đi vào những bộ sưu tập phương Tây mà không có hồ sơ chính thức.

Ngược lại, những bộ hồ sơ nguồn gốc có vẻ hoàn chỉnh và thuyết phục cũng có thể bị làm giả.

Hồ sơ nguồn gốc là một dạng chứng cứ, chứ không phải bằng chứng tuyệt đối về tính xác thực.

Vì vậy, chúng phải được xem xét kết hợp với toàn bộ các dấu hiệu thẩm định khác.

Ảnh: Lư Đồng Đỏ Da Cua. Nguồn: Lão Cổ Vật

Tổng quan 7 dấu hiệu thẩm định đồ đồng cổ

1. Lớp gỉ đồng: Có cấu trúc phân tầng, thâm nhập vào nền kim loại và hình thành bởi các quá trình hóa học tự nhiên, thay vì chỉ là lớp phủ nhân tạo đồng đều trên bề mặt.

2. Dấu vết kỹ thuật đúc: Có đường ráp khuôn ghép, dấu con kê và những biến thiên bề mặt tự nhiên phù hợp với phương pháp chế tác thủ công cổ đại.

3. Thành phần hợp kim và trọng lượng: Phù hợp với đặc điểm hợp kim đồng – thiếc – chì, có khối lượng riêng thích hợp và sắc kim loại nền thiên về vàng ấm.

4. Đồ án hoa văn: Có phong cách tạo hình chính xác, phù hợp với triều đại và giai đoạn lịch sử được xác định.

5. Minh văn và lạc khoản niên hiệu: Có kỹ thuật tạo chữ phù hợp, chính xác về cổ tự học và tương thích với bối cảnh lịch sử của hiện vật.

6. Hiện tượng ăn mòn: Các sản phẩm ăn mòn có thể phát triển từ bên trong cấu trúc hợp kim, thay vì chỉ là lớp vật chất được phủ lên bề mặt.

7. Nguồn gốc và lịch sử lưu truyền: Có thể truy xuất, đáng tin cậy và được hỗ trợ bằng các tài liệu có khả năng kiểm chứng.

 

Khi nào cần tham khảo ý kiến chuyên gia?

Không có bất kỳ tài liệu hướng dẫn trực tuyến nào, dù chi tiết đến đâu, có thể thay thế hoàn toàn việc trực tiếp kiểm tra hiện vật bởi một chuyên gia được đào tạo bài bản và có kinh nghiệm chuyên sâu về đồ đồng cổ.

Nếu quý vị đang cân nhắc mua một hiện vật có giá trị lớn hoặc muốn đánh giá chính xác một món đồ trong bộ sưu tập của mình, việc tham khảo ý kiến chuyên gia luôn là điều đáng cân nhắc.

Việc trực tiếp cầm nắm và quan sát hiện vật có thể cung cấp những thông tin mà hình ảnh không thể truyền tải đầy đủ, bao gồm:

• Trọng lượng thực tế.
• Kết cấu và trạng thái bề mặt.
• Đặc điểm âm thanh cộng hưởng.
• Cảm nhận xúc giác đối với lớp gỉ đồng.
• Những biểu hiện thị giác tinh tế mà giới kinh doanh đồ cổ giàu kinh nghiệm thường gọi là “thần thái” hoặc “sức sống” của hiện vật.

Ảnh: Cụ Di Lặc Đồng Sơn Thếp. Nguồn: Lão Cổ Vật

Lão Cổ Vật cung cấp dịch vụ tư vấn trực tiếp tại phòng trưng bày ở Hà Nội, đồng thời hỗ trợ khách hàng ở xa thông qua Zoom và FaceTime.

Đội ngũ của đơn vị này có hơn 70 năm kinh nghiệm thực tế trong lĩnh vực nghệ thuật và cổ vật châu Á cao cấp.

 

Những câu hỏi thường gặp

1. Lớp gỉ đồng cổ chính xác có đặc điểm như thế nào?

Lớp gỉ đồng tự nhiên trên đồ đồng cổ Trung Quốc thường biểu hiện cấu trúc khoáng hóa phân tầng, bao gồm cuprit màu đỏ, malachit màu xanh lục và azurit màu xanh lam.

Sự phân bố lớp gỉ trên bề mặt không đồng đều, thường tập trung nhiều ở các vị trí lõm và mỏng hơn tại những khu vực nổi cao.

Lớp gỉ tự nhiên có sự thâm nhập vào nền kim loại thay vì chỉ bám phủ bên ngoài.

Khi sử dụng tăm bông thấm dung môi, lớp gỉ chân xác thường không bị loại bỏ dễ dàng như các lớp phủ nhân tạo.

Những hiện vật từng bị chôn vùi còn có thể mang các lớp khoáng chất trong đất bám kết trực tiếp vào bề mặt.

2. Làm thế nào để nhận biết minh văn trên đồ đồng cổ có chân xác hay không?

Những người thợ đúc đồng cổ đại thường tạo minh văn trực tiếp trong khuôn, để chữ được hình thành đồng thời với thân khí vật trong quá trình đúc.

Việc khắc chữ bổ sung sau khi đúc là một đặc điểm thường gặp trên đồ giả, thay vì trên các hiện vật cổ chân xác thuộc nhóm đang được xem xét.

Cần quan sát kỹ mép trong của từng nét chữ.

Minh văn được tạo bằng phương pháp đúc thường có mép nét hơi bo tròn, với kết cấu bề mặt tương đồng vùng kim loại xung quanh.

Tính chính xác về cổ tự học cũng quan trọng không kém kỹ thuật tạo chữ.

Một hiện vật được xác định thuộc thời Thương phải có hình thái văn tự phù hợp với đặc điểm chữ viết cuối thời Thương, chứ không phải những dạng chữ xuất hiện trong các thời kỳ muộn hơn.

3. Những loại đồ đồng cổ nào thường bị làm giả nhất?

Cả giới sưu tầm lẫn những người chế tác đồ giả đều đặc biệt quan tâm đến các loại đồ đồng lễ khí thời Thương và Chu, bởi giá trị thị trường cao của chúng.

Những loại khí vật thường bị mô phỏng gồm:

• Đỉnh (ding – 鼎, dǐng): loại khí vật ba chân hoặc bốn chân, thường dùng trong nghi lễ.
• Quỹ (gui – 簋, guǐ): loại khí vật dùng đựng thực phẩm trong nghi lễ, thường có thân tròn và hai quai.
• Tôn (zun – 尊, zūn): loại khí vật dùng đựng rượu tế lễ.
• Hồ (hu – 壺, hú): loại bình dùng chứa chất lỏng, đặc biệt là rượu.

Đồ đồng thuộc các triều đại muộn hơn cũng gặp vấn đề tương tự.

Những người làm giả thường tập trung vào các loại lư hương (lu – 爐, lú) thời Minh và Thanh, cùng các tượng đồng như tượng Phật giáo hoặc tượng động vật.

Chất lượng đồ giả rất khác nhau, từ những sản phẩm đúc thô với lớp gỉ nhân tạo dễ nhận biết, cho đến các bản mô phỏng tinh xảo có thể gây khó khăn ngay cả với chuyên gia giàu kinh nghiệm.

4. Một món đồ đồng có lạc khoản niên hiệu có chắc chắn thuộc triều đại đó không?

Không.

Chỉ riêng lạc khoản niên hiệu không thể chứng minh niên đại thực sự của một hiện vật đồ đồng.

Trong suốt lịch sử Trung Quốc, cả những người làm giả lẫn các nghệ nhân chế tác hợp pháp đều từng sao chép lạc khoản của các thời kỳ trước.

Thời Thanh đã sản xuất số lượng lớn đồ đồng phỏng cổ chất lượng cao, mang lạc khoản Tuyên Đức và những niên hiệu sớm khác nhằm tôn vinh nghệ thuật cổ đại.

Người mua cần xem lạc khoản chỉ là một trong nhiều yếu tố chứng cứ.

Tuyệt đối không nên chỉ dựa vào lạc khoản để khẳng định niên đại của hiện vật.

5. Đồ đồng cổ thường có trọng lượng như thế nào?

Các xưởng đúc đồng Trung Quốc cổ đại thường sử dụng hợp kim đồng – thiếc – chì có khối lượng riêng tương đối cao.

Điều này khiến nhiều hiện vật chân xác có cảm giác chắc, đầm và trọng lượng tương xứng với kích thước.

Những sản phẩm mô phỏng được chế tác từ hợp kim rẻ tiền hoặc có thành khí vật mỏng đôi khi nhẹ hơn đáng kể khi so sánh.

Tuy nhiên, chỉ riêng trọng lượng không thể xác định tính chân xác.

Một số người làm giả cố tình tăng khối lượng để mô phỏng cảm giác đầm chắc của đồ đồng cổ.

Do đó, cần đánh giá trọng lượng kết hợp với màu sắc hợp kim, dấu vết kỹ thuật đúc và đặc điểm lớp gỉ trước khi đưa ra kết luận.

6. Có thể tự kiểm tra đồ đồng cổ tại nhà hay không?

Các phương pháp kiểm tra tại nhà có thể hữu ích trong bước sàng lọc ban đầu trước khi tham khảo ý kiến chuyên gia.

Có thể sử dụng nam châm để kiểm tra khả năng hiện vật được chế tác bằng gang, bởi đồ đồng thông thường không bị nam châm hút.

Một phép thử khác là cạo rất nhẹ tại vị trí khuất để quan sát màu sắc kim loại nền bên dưới lớp gỉ.

Ngoài ra, có thể gõ nhẹ vào hiện vật để nghe âm thanh cộng hưởng. Đồ đồng thường tạo âm thanh ngân rõ hơn, trong khi gang có xu hướng phát ra tiếng đục.

Việc dùng tăm bông thấm cồn chấm nhẹ lên lớp gỉ cũng có thể giúp phát hiện một số dạng xử lý bề mặt nhân tạo.

Nếu lớp gỉ bị hòa tan, bong ra hoặc lem màu, đó là dấu hiệu cần cảnh giác.

Tuy nhiên, không phương pháp nào trong số này có thể đưa ra kết luận tuyệt đối khi sử dụng riêng lẻ.

Đối với những hiện vật có giá trị đáng kể, cần tiếp tục kiểm tra chuyên sâu bởi người có chuyên môn.

7. Có thể mua đồ đồng cổ Trung Quốc đã được thẩm định ở đâu?

Mua hiện vật từ những thương nhân hoặc đơn vị kinh doanh đồ cổ có uy tín, có chuyên môn sâu về nghệ thuật Trung Quốc là một trong những biện pháp quan trọng giúp giảm thiểu rủi ro mua phải đồ giả.

Lão Cổ Vật đã hoạt động trong giới sưu tầm cổ vật và nghệ thuật châu Á cao cấp trong hơn bẩy thập niên.

Danh mục hiện vật của đơn vị bao gồm nhiều loại đồ kim khí Trung Quốc và Việt Nam thuộc các triều đại khác nhau.

Những nhà đấu giá lớn có bộ phận chuyên trách nghệ thuật châu Á cũng là một lựa chọn đáng cân nhắc.

Ngoài ra, các thương nhân chuyên ngành có hệ thống hồ sơ nguồn gốc được công bố và lưu trữ đầy đủ có thể mang lại thêm cơ sở tin cậy cho những nhà sưu tầm nghiêm túc.

 

Nguồn: https://zentnercollection.com

Lão Cổ Vật

Sưu tầm và dịch