Cẩm Nang Sưu Tầm Đồ Đồng Cổ Đại Trung Hoa

Hướng dẫn tìm hiểu các đồ đồng cổ đại: từ minh văn, nguồn gốc hình thành cho đến công năng sử dụng và xuất xứ lưu truyền — được minh họa bằng các hiện vật từng được đưa ra đấu giá tại Christie's.
Đồ đồng nghi lễ cổ đại Trung Hoa là một trong những lĩnh vực sưu tầm có giá trị học thuật và nghệ thuật cao nhất của nền văn minh phương Đông. Để xây dựng một bộ sưu tập chất lượng, nhà sưu tầm cần hiểu rõ về loại hình, niên đại, minh văn, nguồn gốc xuất xứ cũng như tình trạng bảo tồn của hiện vật.

Nhận biết các loại hình đồ đồng cơ bản
Phần lớn đồ đồng cổ đại được chế tác theo bộ để phục vụ các nghi lễ tế tự tổ tiên và được tùy táng trong lăng mộ của tầng lớp quý tộc. Mỗi loại đồng cụ có hình thức và chức năng riêng biệt.
* Bo Zhong (Bác Chung): Đại chung bằng đồng có tiết diện hình bầu dục, quai thường đúc hình rồng hoặc chim thần.

* Gong (Cung): Bình đựng rượu tế lễ có nắp, thường được tạo hình theo phong cách động vật biến thể.
* Fangyi (Phương Di): Bình rượu tiết diện chữ nhật, thân thuôn và nắp hình mái nhà.
* You (Du): Bình rượu thân bầu dục, có quai xách phía trên và thường có nắp.

* Zun (Tôn): Bình rượu miệng loe, thân phình ở giữa.
* Gu (Cô): Chén hoặc bình uống rượu có dáng cao thanh thoát, tương tự Tôn nhưng mảnh mai hơn.
 

* Jue (Tước): Một trong những hình thức đặc trưng nhất của đồ đồng cổ Trung Hoa, gồm vòi rót dài, hai trụ trên miệng, đuôi xòe và ba chân cao.

* Ding (Đỉnh): Nồi tế lễ có thân tròn, ba chân và hai quai đứng, biểu tượng quyền lực tối cao của tầng lớp thống trị.

* Pou (Phữu): Bình đựng và bảo quản rượu, thân tròn lớn.
* He (Hạp): Bình rượu có vòi rót và nắp đậy, thường có hai hoặc ba chân.
* Hu (Hồ): Bình rượu dáng quả lê, đôi khi có nắp.
* Gui (Quỹ): Đồ đựng thực phẩm tế lễ, thân cầu dẹt đặt trên chân đế, hai quai thường trang trí đầu thú.
* Zhi (Trĩ): Bình rượu dáng quả lê, tiết diện bầu dục, chân loe và đôi khi có nắp.
 

Ngoài ra còn có các dạng “phương khí” (fang) như Phương Tôn (Fangzun), Phương Hồ (Fanghu), Phương Đỉnh (Fangding). Những đồ đồng hình vuông này đặc biệt hiếm và có địa vị rất cao trong văn hóa lễ nghi cổ đại.

Chú ý đến minh văn (inscriptions)
Từ cuối thời Thương (khoảng 1600–1100 TCN), nhiều đồ đồng đã được đúc minh văn bên trong thân hoặc đáy hiện vật.

Minh văn thường ghi lại:
* Người đặt chế tác hiện vật
* Mục đích sử dụng
* Các sự kiện lịch sử liên quan
* Quan hệ gia tộc hoặc công trạng quân sự

Minh văn thời Thương muộn và Tây Chu sơ kỳ thường ngắn gọn, trong khi minh văn Tây Chu trung và hậu kỳ có thể rất dài và chi tiết. Sự hiện diện của minh văn không chỉ giúp xác định niên đại và nguồn gốc mà còn làm tăng đáng kể giá trị học thuật cũng như giá trị thị trường của hiện vật. Nhiều minh văn còn là tư liệu lịch sử trực tiếp ghi chép các chiến dịch quân sự, sắc phong của nhà vua hoặc công trạng của quý tộc đương thời. Đây là nguồn sử liệu vô cùng quý giá đối với giới nghiên cứu lịch sử Trung Hoa cổ đại.

Xem xét chủ sở hữu và xuất xứ của hiện vật
Nhiều đồ đồng cổ có lịch sử sưu tầm kéo dài hàng trăm năm, từng xuất hiện trong các bộ sưu tập danh tiếng của giới quý tộc, học giả hoặc các bảo tàng lớn.
 

Những hiện vật xuất sắc nhất thường được chế tác theo đơn đặt hàng của: Hoàng gia, chư hầu, quý tộc cấp cao, các dòng họ có thế lực.
Dấu hiệu nhận biết bao gồm:
* Minh văn mang tên tộc thị.
* Biểu tượng gia tộc.
* Chất lượng đúc vượt trội.
* Nguồn gốc sưu tầm rõ ràng.
Những đồ đồng này là biểu tượng vật chất còn tồn tại của tầng lớp thống trị trong xã hội Trung Hoa cổ đại.

Đánh giá tình trạng bảo tồn
Tình trạng của đồ đồng cổ không phải lúc nào cũng có thể nhận biết bằng mắt thường.
Trong công tác thẩm định chuyên nghiệp, việc chụp X-quang là yêu cầu gần như bắt buộc nhằm phát hiện:
* Các vết nứt tiềm ẩn.
* Hiện tượng ăn mòn bên trong.
* Các khu vực được phục chế hoặc gia cố.

 

Nhiều hư hại có thể đã được che giấu bằng các kỹ thuật phục chế tinh vi, vì vậy kiểm tra cấu trúc bên trong là bước quan trọng trước khi đưa ra kết luận về giá trị hiện vật.

Hiểu rõ các thời kỳ phát triển của đồ đồng Trung Hoa

Lĩnh vực đồ đồng cổ Trung Hoa trải dài gần 1.800 năm lịch sử, từ thời Thương đến thời Hán.
-Thời Thương (1600–1100 TCN)
Là giai đoạn hình thành các kiểu đồ đồng kinh điển với hoa văn thao thiết (taotie) nổi tiếng và kỹ thuật đúc khuôn phân mảnh đạt trình độ rất cao.
-Tây Chu (1100–771 TCN)
Đồ đồng tiếp tục phát triển mạnh, minh văn dài hơn và mang nội dung lịch sử phong phú hơn.
-Xuân Thu (770–476 TCN)
Xuất hiện nhiều kiểu dáng mới, kỹ thuật chế tác tinh vi hơn và phong cách trang trí đa dạng hơn.
-Chiến Quốc (475–221 TCN)
Là thời kỳ đỉnh cao của kỹ thuật khảm kim loại. Các nghệ nhân sử dụng vàng, bạc và ngọc lam để tạo nên những hoa văn cực kỳ tinh xảo.
-Hán (206 TCN – 220 SCN)
Đồ đồng dần chuyển từ chức năng nghi lễ sang phục vụ đời sống và trang trí, phản ánh sự thay đổi trong quan niệm văn hóa và tín ngưỡng.

Gương đồng cổ
Gương đồng là một chuyên ngành sưu tầm quan trọng.

 

Mặc dù xuất hiện từ thời kỳ đồ đá mới, gương đồng chỉ thực sự được sản xuất với quy mô lớn từ thời Chiến Quốc. Những chiếc gương xuất sắc nhất thường thuộc:
* Thời Hán
* Thời Tống (960–1279)
Gương đồng tiếp tục được chế tác cho đến thời Thanh (1644–1912), vì vậy việc xác định niên đại cần dựa trên:
* Chất lượng đúc
* Màu sắc và lớp gỉ cổ
* Bố cục hoa văn mặt sau
* Kiểu dáng núm cầm trung tâm

Đồ trang sức và vũ khí nghi lễ
Ngoài đồ đồng nghi lễ, đồng còn được sử dụng để chế tác:
* Kiếm.
* Dao găm.
* Việt phủ.
* Móc thắt lưng.
* Phụ kiện nghi lễ.

Những hiện vật này thường là biểu tượng địa vị xã hội của giới quý tộc và được sử dụng trong các nghi thức quan trọng hoặc chôn theo người chết để phục vụ họ ở thế giới bên kia.

Nhận diện các tác phẩm phỏng cổ (Archaistic Bronzes)
Tinh thần “phục cổ” là một đặc trưng xuyên suốt lịch sử nghệ thuật Trung Hoa.
Từ thời Minh và Thanh, các nghệ nhân thường mô phỏng:

* Hình thức đồ đồng thời Thương – Chu.
* Hoa văn cổ đại.
* Minh văn cổ.

Điều này khiến nhiều hiện vật hậu kỳ có vẻ ngoài rất giống đồ đồng nguyên bản hàng nghìn năm tuổi.
Vì vậy, khi thẩm định một hiện vật, cần đặc biệt chú ý đến:

* Kỹ thuật đúc
* Thành phần hợp kim
* Kiểu thức hoa văn
* Dấu vết công cụ
* Lớp gỉ tự nhiên

Tuy không phải cổ vật thời Thương – Chu, các tác phẩm phỏng cổ thời Minh và Thanh vẫn được đánh giá là những tác phẩm nghệ thuật có giá trị cao, phản ánh sự ngưỡng vọng của hậu thế đối với những kiệt tác của nền văn minh Trung Hoa cổ đại.

Nguồn: Christie's