Cẩm Nang Sưu Tầm: Gốm Sứ Thời Tống

1. Hiểu về các lò nung thời Tống: Nhữ, Quan, Ca, Định và Quân

Giá trị của một món gốm Tống trước hết dựa trên lò nung (lò gốm) nơi nó được chế tác. Những cổ vật quý giá và có trị giá cao nhất đến từ một trong "Ngũ Đại Danh Diêu" — lò Nhữ, Quan, Ca, Định, Quân (Ru, Guan, Ge, Ding, Jun). Quá trình sản xuất tại các lò này được giám sát nghiêm ngặt. Có những quy định cực kỳ khắt khe về việc ai được sở hữu hoặc sử dụng chúng; những hiện vật lỗi (bất túc) đều bị tiêu hủy để không bao giờ được lưu hành ra ngoài.

Một chiếc bình Jun phun men tím cực kỳ hiếm, kèm chân đế liền khối, thuộc thời Kim–Nguyên (1115–1368). Cao 7½ inch (19 cm). Ước tính: 30.000–50.000 USD. Được đưa ra trong phiên đấu giá “Important Chinese Art Including the Collection of Dorothy Tapper Goldman” ngày 21 tháng 3 năm 2024 tại Christie's, New York.

Trong số năm lò này, đồ Nhữ (Ru) là hiếm nhất. Ngày nay, chỉ còn khoảng 70 hiện vật đồ Nhữ được biết đến trong các bộ sưu tập tư nhân và bảo tàng — và chúng cực kỳ hiếm khi xuất hiện trên thị trường. Không cần phải nói, những hiện vật này thường được bán đấu giá với giá hàng triệu đô la.

May mắn thay, các dòng gốm chất lượng cao cũng được chế tác để sử dụng hàng ngày. Các học giả và các gia tộc danh giá là những nhà sưu tầm đầu tiên của dòng đồ này. Vào thời đó, việc sở hữu những chiếc bình và vật dụng được chế tác đẹp mắt này được xem là sành điệu và phản ánh sự tinh tế về văn hóa của chủ nhân.

Nhiều hiện vật thuộc dòng này được sản xuất tại các địa danh như Long Tuyền (Longquan), Diệu Châu (Yaozhou) và Từ Châu (Cizhou) vẫn còn tồn tại đến ngày nay và được các nhà sưu tầm săn đón nồng nhiệt. Chúng thường đặc trưng bởi các thiết kế trang trí công phu hơn một chút. Đặc biệt, đồ men ngọc (Celadon) Long Tuyền rất phổ biến trên thị trường.

2. Nghiên cứu hình dáng và chân đế

Ngoài nguồn gốc xuất xứ, điều làm nên dấu ấn gốm Tống chính là tỷ lệ và hình dáng thanh tao. Mỗi lò nung chuyên về các loại men cụ thể, đi kèm với những hình dáng đặc thù mà đôi khi khó có thể nhận ra, đặc biệt khi có quá nhiều bản sao (đồ phỏng cổ) được tạo ra, không chỉ trong các giai đoạn sau của lịch sử mà ngay trong chính thời kỳ đó. Có một "từ điển" quy định về mối liên hệ giữa lò nung, loại men và hình dáng. Nếu loại men không khớp với hình dáng, đó là một dấu hiệu cảnh báo lớn. 

Một chiếc bát Jizhou trang trí kỹ thuật cản giấy (papercut resist) cực kỳ hiếm, thuộc thời Nam Tống (1127–1279). Đường kính 6⅛ inch (15,6 cm). Ước tính: 60.000–80.000 USD. Được đưa ra trong phiên đấu giá “Important Chinese Art Including the Collection of Dorothy Tapper Goldman” ngày 21 tháng 3 năm 2024 tại Christie's, New York.

Mặc dù việc xem hình ảnh gốm Tống trong sách và cơ sở dữ liệu trực tuyến rất hữu ích, nhưng không gì rèn luyện nhãn lực tốt bằng việc trực tiếp nghiên cứu hiện vật. Để làm được điều này, không gì tốt hơn là ghé thăm các bộ sưu tập mẫu mực trên thế giới. Ví dụ, bộ sưu tập Sir Percival David tại Bảo tàng Anh có một kho lưu trữ khổng lồ được sắp xếp theo màu men.

Các bảo tàng là nguồn tài nguyên tuyệt vời. Bảo tàng Cố cung Quốc gia ở Đài Bắc sở hữu 21 hiện vật đồ Nhữ — bộ sưu tập lớn nhất thế giới về dòng đồ quý hiếm này. Cuối cùng, Bảo tàng Gốm sứ Phương Đông ở Osaka, Nhật Bản, có một bộ sưu tập phong phú về đồ men ngọc Long Tuyền.

3. Tìm kiếm dấu vết của nghệ nhân thời Tống

Một trong những điều tuyệt vời nhất khi quan sát kỹ một cổ vật là nhìn thấy những dấu vết vô tình được nghệ nhân để lại. Đối với một số loại đồ Tống, đặc biệt là đồ Định (Ding), rất thường thấy dấu vết tay của nghệ nhân. Những dấu vết này là minh chứng tốt cho tính bản xác (đồ thật).

Một chiếc bát Ding chạm khắc họa tiết “vịt” hiếm, thuộc thời Bắc Tống (960–1127). Đường kính 6⅛ inch (15,6 cm). Ước tính: 8.000–12.000 USD. Được đưa ra trong phiên đấu giá “Important Chinese Art Including the Collection of Dorothy Tapper Goldman” ngày 21 tháng 3 năm 2024 tại Christie's, New York.

Ví dụ, khi kiểm tra một vật dụng từ lò Định, hãy tìm kiếm dấu vết của móng tay xung quanh phần chân đế. Chúng được để lại bởi những người thợ khi cầm hiện vật để nhúng tay vào nước men.

4. Phục chế và tình trạng hiện vật

Vì sứ không phải là vật liệu hữu cơ, các nhà sưu tầm gốm Tống không cần quá lo lắng về nhiệt độ và độ ẩm của căn phòng nơi họ trưng bày hiện vật. Tuy nhiên, chúng rất mong manh, vì vậy việc bảo quản sau lớp kính là phương án an toàn và đáng khuyến khích nhất.

Xét về tuổi đời của gốm sứ, những ví dụ hoàn chỉnh (lành tít) khá hiếm và việc hiện vật có dấu vết phục chế là điều có thể dự đoán được. Thực tế, nhiều đồ gốm thời Tống được sửa chữa bằng kỹ thuật sơn mài dát vàng của Nhật Bản mang tên Kintsugi — một kỹ thuật tôn vinh lịch sử độc bản của hiện vật thay vì che giấu vết nứt. Các nhà sưu tầm ngày nay có thể thấy hiện vật phát sinh các vấn đề về tình trạng do tuổi tác, trong đó việc phục chế chắc chắn là một khoản đầu tư xứng đáng nếu bạn tìm được một nghệ nhân phục chế giỏi.

5. Mức giá dễ tiếp cận cho gốm sứ thời Tống

Dù quý hiếm và được săn đón, nhưng mức giá hàng triệu đô la của đồ Nhữ không nên làm những nhà sưu tầm mới e ngại. Có rất nhiều ví dụ về gốm Tống với tình trạng tốt và mức giá tương đối dễ tiếp cận, dao động trong khoảng vài nghìn đô la. Giá bán thực tế tại các buổi đấu giá thay đổi tùy thuộc vào các yếu tố như chất lượng, nước men và độ hiếm.

Ngọc Bích

Bài viết gốc: https://www.christies.com/en/stories/song-ceramics-collecting-guide-d825ecb85f234b9c904d9d1740444b85