Chế Tác Dành Cho Hoàng Đế: Tám Tuyệt Phẩm Gốm Sứ Quý Hiếm Dưới Triều Vạn Lịch

Kết hợp giữa khí hình thanh nhã và các đồ án cát tường, những tác phẩm này cho thấy vì sao gốm sứ triều Minh luôn nằm trong nhóm đồ sứ được giới sưu tầm đặc biệt săn tìm.

Năm 1572, Chu Dực Quân (Zhu Yijun), khi ấy mới tám tuổi, đăng cơ, trở thành vị hoàng đế thứ 14 của triều Minh. Lấy niên hiệu Vạn Lịch, ông trị vì một đế quốc khi ấy đã xác lập vị thế hàng đầu trong mạng lưới giao thương và thương mại quốc tế. Mặc dù hoạt động sản xuất gốm sứ về sau suy giảm khi Hoàng đế Vạn Lịch gần như rút khỏi việc triều chính sau năm 1600, nhưng trong giai đoạn đầu và giữa triều đại của ông, các ngự diêu đã chế tác nên một số dòng đồ sứ tinh mỹ bậc nhất của nhà Minh.

Nhân kỷ niệm 450 năm ngày Hoàng đế Vạn Lịch đăng cơ, Christie’s giới thiệu tám tuyệt phẩm đồ sứ được chế tác dành cho triều đình Vạn Lịch. Phiên đấu giá Marchant, Eight Treasures for the Wanli Emperor được tổ chức ngày 21 tháng 9, trong khuôn khổ Tuần lễ Nghệ thuật Châu Á của Christie’s tại New York.

Những tác phẩm gốm sứ Minh này đến từ Marchant, một trong những nhà kinh doanh nghệ thuật Trung Hoa hàng đầu thế giới, đã truyền qua bốn thế hệ và từng đưa ra thị trường nhiều tác phẩm nghệ thuật châu Á cực kỳ quý hiếm. Marchant được Samuel Sydney Marchant (1897–1975) thành lập năm 1925 và hoạt động tại London từ đó đến nay.

Hũ “Bách Lộc” Keswick, một chiếc hũ ngũ thái đề tài Bách Lộc cực kỳ quý hiếm và quan trọng, niên đại 1573–1620. Ước giá: 700.000–900.000 USD. Được chào bán trong phiên Marchant: Eight Treasures for the Wanli Emperor ngày 21 tháng 9 năm 2023 tại Christie’s New York.

 

Các tác phẩm được đưa ra đấu giá lần này đều cực kỳ hiếm và có lai lịch sưu tập (provenance) đặc biệt xuất sắc. Chẳng hạn, một chiếc gác bút cong ngũ thái trang trí long văn trước đây từng được lưu giữ tại lâu đài Blair ở Scotland, dinh sở của các Bá tước và Công tước thuộc dòng họ quý tộc Atholl lâu đời.

Dẫn đầu phiên đấu giá là hũ “Bách Lộc” Keswick, từng thuộc sở hữu của William Keswick, người đứng đầu gia tộc Keswick có ảnh hưởng lớn trong ngành hàng hải Hong Kong. Trên thân hũ thể hiện một khung cảnh sơn thủy hữu tình với cây cỏ và đàn hươu đông đúc.

Hình tượng Bách Lộc — một trăm con hươu — còn mang ý nghĩa chơi chữ với cụm shoutian bailu, hàm ý “nguyện được hưởng trăm điều phúc lành”.

Một chiếc cao túc bôi thanh hoa trang trí lưu bạch cực kỳ quý hiếm, niên đại 1573–1620. Đường kính 3¼ inch (8,2 cm). Ước giá: 300.000–500.000 USD. Được chào bán trong phiên Marchant: Eight Treasures for the Wanli Emperor ngày 21 tháng 9 năm 2023 tại Christie’s New York.

 

Triều Minh, vương triều phong kiến Trung Hoa tồn tại từ năm 1368 đến năm 1644, đã để lại nhiều thành tựu vĩ đại. Từ việc kiến tạo Tử Cấm Thành, xây dựng và củng cố Vạn Lý Trường Thành, đến thời kỳ hoàng kim của sứ thanh hoa thế kỷ XV, hay những chuyến hải hành thế kỷ XIV vươn tới Trung Đông và châu Phi, Đại Minh là một thời kỳ diễn ra những biến đổi sâu sắc về văn hóa, xã hội và nghệ thuật.

Sang thế kỷ XIV, thị hiếu trang trí đồ sứ của triều đình dần chuyển mạnh sang thanh hoa. Xu hướng này được định hình rõ nét trong thế kỷ XV, đặc biệt dưới hai triều Tuyên Đức và Thành Hóa, tạo nên những tác phẩm nổi bật với sắc cobalt đặc trưng.

Một chiếc bát đấu thái “Bát Cát Tường” cực kỳ tinh mỹ và đặc biệt quý hiếm, niên đại 1573–1620. Đường kính 6½ inch (16,5 cm). Ước giá: 600.000–800.000 USD. Được chào bán trong phiên Marchant: Eight Treasures for the Wanli Emperor ngày 21 tháng 9 năm 2023 tại Christie’s New York.

 

Hoàng đế Vạn Lịch đặc biệt yêu thích đồ thanh hoa thế kỷ XV, và nhiều trân phẩm trong phiên đấu giá lần này thể hiện rõ vẻ đẹp của kỹ pháp ấy. Chẳng hạn, chiếc cao túc bôi thanh hoa thường được đem so sánh với một hiện vật thời Tuyên Đức hiện lưu giữ tại Bảo tàng Cố Cung Quốc gia ở Đài Bắc.

Chín linh thú biển, gọi là hải thú (海獸 – haishou), xuất hiện trên phần chân cao của chiếc bôi được lấy cảm hứng trực tiếp từ Sơn Hải Kinh, một cổ thư có nguồn gốc từ thời Hán (206 TCN–220 SCN) và được phục hưng sự quan tâm vào thế kỷ XV.

Đồ sứ Vạn Lịch trang trí đề tài hải thú cực kỳ hiếm. Chẳng hạn, Bảo tàng Cố Cung Quốc gia chỉ ghi nhận hai chiếc cao túc bôi có thể xác định chắc chắn thuộc thời kỳ này.

Một hiện vật đặc biệt quý hiếm khác trong phiên đấu giá là chiếc bát đấu thái, được cho là phỏng theo một mẫu bát cùng phong cách có niên đại Thành Hóa trước đó.

Đấu thái (doucai) là kỹ pháp trong đó một phần đồ án được vẽ bằng men lam dưới men, sau lần nung đầu, các phần còn lại của hoa văn tiếp tục được tô bằng men màu trên men, rồi đưa vào lò nung lần nữa. Kỹ thuật này đặc biệt thịnh hành dưới triều Thành Hóa.

Bên trái: Một chiếc hộp có nắp thanh hoa tạo hình nguyên bảo, trang trí long văn, quý hiếm, niên đại 1573–1620. Rộng 8⅝ inch (22 cm). Ước giá: 350.000–450.000 USD.

Bên phải: Một chiếc hộp văn phòng tứ bảo bằng sứ thanh hoa có nắp, cực kỳ quý hiếm, niên đại 1573–1620. Rộng 12⅛ inch (30,9 cm), sâu 8⅞ inch (22,6 cm). Ước giá: 250.000–350.000 USD.

Cả hai được chào bán trong phiên Marchant: Eight Treasures for the Wanli Emperor ngày 21 tháng 9 năm 2023 tại Christie’s New York.

 

Chiếc hộp thanh hoa hình nguyên bảo trang trí long văn quý hiếm kế thừa khí hình từ đồ gốm thời Long Khánh, đồng thời cho thấy sự kết hợp giữa sắc men và hình thể có thể tạo nên những tác phẩm đạt giá trị thẩm mỹ đặc biệt cao.

Những tác phẩm khác, chẳng hạn chiếc hộp văn phòng hình chữ nhật trong phiên đấu giá, cho thấy trình độ chế tác rất cao của nghệ nhân thời Vạn Lịch. Với các thành hộp tạo góc vuông 90 độ, phần thai phải chịu ứng lực đặc biệt lớn trong quá trình nung. Việc duy trì được khí hình chuẩn xác như vậy cho thấy kỹ thuật tạo tác và khống chế hỏa hậu ở trình độ bậc thầy.

Một đôi bình ngũ thái miệng tỏi cỡ lớn đặc biệt xuất sắc, niên đại 1573–1620. Cao 18½ inch (47 cm). Ước giá: 600.000–800.000 USD. Được chào bán trong phiên Marchant: Eight Treasures for the Wanli Emperor ngày 21 tháng 9 năm 2023 tại Christie’s New York.

 

Ngũ thái (wucai) là kỹ pháp có những điểm tương đồng với đấu thái, nhưng khác biệt đáng kể ở tỷ lệ sử dụng sắc lam. Kỹ pháp này cũng rất thịnh hành dưới triều Minh.

Hiệu quả thị giác nổi bật của ngũ thái được tạo nên bởi sự phối hợp giữa hồng sắt, lục và vàng, khiến đồ án hiện lên rõ nét và có chiều sâu. Từng yếu tố, từ đường nét, hình khối đến màu sắc, vẫn giữ được tính độc lập nhưng đồng thời tương hỗ, tạo nên một chỉnh thể hài hòa. Trên đôi bình trong phiên đấu giá này, hiệu quả ấy được thể hiện đặc biệt tinh tế và chi tiết.

Trong tiếng Trung, loại khí hình này được gọi là toán đầu bình (蒜頭瓶 – suantouping); trong tiếng Anh gọi là “garlic-mouth vase” – bình miệng tỏi, do phần đầu cổ phình tròn giống củ tỏi.

Các học giả truy nguyên khí hình này từ đồ đồng cổ đại, tuy nhiên phải đến thời Minh, dáng bình mới thực sự phát triển mạnh và được thể hiện dưới hình thức đồ sứ với kỹ thuật trang trí cầu kỳ.

Những đồ sứ ngũ thái và đấu thái như vậy cho thấy trình độ bậc thầy của nghệ nhân thời Minh, không chỉ ở khả năng tạo hình từ đất mà còn ở nghệ thuật sử dụng đồ án và hình tượng để truyền tải ý nghĩa.

Một chiếc bình hoa cô ngũ thái cỡ lớn quý hiếm, niên đại 1573–1620. Cao 15⅞ inch (40,4 cm). Ước giá: 300.000–400.000 USD. Được chào bán trong phiên Marchant: Eight Treasures for the Wanli Emperor ngày 21 tháng 9 năm 2023 tại Christie’s New York.

 

Tương tự, chiếc hoa cô ngũ thái được đưa ra đấu giá gần như tương đồng với một hiện vật hiện lưu giữ tại Bảo tàng Cố Cung Bắc Kinh. Cả hai đều trang trí rồng hồng sắt trong tư thế giáng xuống, truy đuổi hỏa châu, xen kẽ với những con rồng màu lam và lục đang bay lên giữa các đồ án mây.

Tám tác phẩm gốm sứ được tuyển chọn lần này không chỉ thể hiện năng lực tuyển chọn và con mắt sưu tầm đặc biệt của Marchant, mà còn phô diễn vẻ đẹp đặc trưng của đồ sứ dưới triều Vạn Lịch.

Từ sắc lam cobalt thâm trầm đến màu hồng sắt rực rỡ, những tác phẩm này vẫn có sức mạnh thị giác và khả năng gây kinh ngạc cho người thưởng ngoạn ngày nay, cũng như cách chúng từng khiến con người say mê từ 450 năm trước.

 

Nghệ thuật Châu Á
Ngày 1 tháng 9 năm 2023

Dịch và sưu tầm: Lão Cổ Vật