Có Nên Cạo Men Để Kiểm Tra Tình Trạng Đồ Không?

Có nên cạo men để kiểm tra tình trạng đồ không? Đây là một cách kiểm tra từng khá phổ biến trong giới chơi đồ cổ, đặc biệt khi người chơi muốn xác định một món đồ gốm sứ cổ có còn lành nguyên hay đã qua sửa chữa. Tuy nhiên, nếu thực hiện không đúng cách, hành động tưởng như đơn giản này lại có thể làm xước men, bong men và ảnh hưởng trực tiếp đến độ toàn hảo của cổ vật.

Kính thưa quý chư vị, trước đây khi đi xem một món đồ cổ, đồ xưa, nhiều người thường dùng đầu da hoặc tiện nhất là lấy một chiếc chìa khóa để cạo nhẹ lên bề mặt men.

Mục đích của việc cạo men là để kiểm tra tình trạng đồ cổ, xem trên thân món đồ có vị trí nào đã qua sửa chữa hay không, hay món đồ vẫn còn lành nguyên.

Vì sao người chơi đồ cổ thường cạo men để kiểm tra?

Khi một món đồ gốm sứ đã qua sửa chữa, người ta có thể đắp lại phần cốt bị khuyết rồi phủ lên bên ngoài một lớp men hoặc lớp màu mới. Lớp phủ này đôi khi chỉ là màu vẽ hoặc lớp men được xử lý ở nhiệt độ thấp, không giống hoàn toàn với lớp men nguyên bản.

Bởi vậy, ngày trước người chơi thường dùng chìa khóa hoặc một vật cứng cạo lên khu vực nghi ngờ. Khi tác động một chút lực, nếu đó là lớp men hoặc màu được làm lại thì bề mặt có thể bị xước, bong hoặc bay lớp phủ, từ đó phát hiện ra vị trí cổ vật đã qua sửa chữa.

Đây từng là một phương pháp kiểm tra tương đối phổ biến. Tuy nhiên, theo quan điểm hiện tại của cá nhân tại hạ cũng như một số anh em chơi đồ lâu năm, việc cạo men để kiểm tra cổ vật nên vô cùng hạn chế.

Ảnh: Ngắm nhìn bình lục Lê: Lão Cổ Vật

Cạo men có thể làm ảnh hưởng đến độ toàn hảo của cổ vật

Ngay cả khi món đồ là đồ chuẩn cổ và hoàn toàn không sửa chữa, sự va chạm giữa chìa khóa, kim loại hoặc một vật cứng với bề mặt men vẫn có khả năng tạo thành những vết xước.

Những vết xước này đôi khi rất nhỏ, khó quan sát bằng mắt thường. Nhưng nếu đặt món đồ dưới ánh điện hoặc ánh sáng xiên rồi quan sát thật kỹ, chúng ta vẫn có thể nhận ra.

Trên thực tế, có những món đồ xuất hiện rất nhiều vết xước nhỏ trên bề mặt men. Một phần trong số đó có thể hình thành do món đồ từng trải qua những lần kiểm tra theo kiểu cạo men như vậy.

Điều này rõ ràng sẽ ảnh hưởng đến độ toàn hảo và độ toàn vẹn của lớp men cổ.

Chính vì thế, quan điểm đầu tiên của tại hạ là: vô cùng hạn chế việc sử dụng vật cứng để cạo men kiểm tra cổ vật.

Ảnh: Ngắm nhìn gốm chu Đậu. Lão Cổ Vật

Muốn cạo men kiểm tra phải hỏi chủ sở hữu trước

Nếu thực sự muốn áp dụng phương pháp này, điều đầu tiên chúng ta cần làm là hỏi ý kiến chủ sở hữu món đồ.

Chúng ta có được phép sử dụng một vật khác tác động lên bề mặt cổ vật hay không?

Nếu chủ nhân đồng ý, cũng chỉ nên kiểm tra tại những vị trí thực sự có dấu hiệu nghi ngờ. Không nên dùng lực mạnh mà chỉ cần tác động rất nhẹ để cảm nhận và quan sát độ bóng của khu vực đó so với lớp men xung quanh.

Nếu xuất hiện sự khác biệt bất thường về độ bóng, độ phẳng hoặc cảm giác bề mặt, lúc ấy chúng ta mới có cơ sở để nghi ngờ và tiếp tục kiểm tra bằng những phương pháp khác.

Nhưng về cơ bản, tốt nhất vẫn nên hạn chế phương pháp cạo men.

Đặc biệt, cách kiểm tra này nếu có áp dụng thì chủ yếu dành cho đồ sứ. Đối với đồ gốm cổ, tại hạ cho rằng nên tuyệt nhiên tránh.

Ảnh : Chum Sứ Thanh Hoa. Lão Cổ Vật

Vì sao không nên cạo men trên đồ gốm cổ?

Tại hạ lấy một ví dụ.

Trên tay tại hạ là một chiếc đĩa Lý có tuổi đời khoảng cả nghìn năm. Tình trạng món đồ còn lành tít, khá hoàn hảo cả lớp men bên trong lẫn bên ngoài.

Tuy nhiên, đặc điểm của nhiều dòng đồ gốm cổ là phần nung tương đối nhẹ lửa, khiến lớp men bên ngoài mềm và mỏng hơn. Sau hàng trăm, thậm chí hàng nghìn năm tồn tại, lớp men ấy có thể trở nên yếu và bở.

Nếu lúc này chúng ta lấy chìa khóa hoặc một vật cứng cạo lên bề mặt, rất có thể một mảng men sẽ bong ra. Thậm chí lớp men đang lành lặn có thể xuất hiện vết nứt, vết toác rồi bong hẳn khỏi phần cốt.

Đấy mới chỉ là những món đang có tình trạng men tương đối hoàn hảo.

Với những cổ vật mà lớp men đã khô, bong tróc hoặc xuống cấp nghiêm trọng thì nguy cơ còn lớn hơn. Có những trường hợp chỉ cần dùng tay tác động không đúng cách cũng có thể khiến lớp men bong ra, chưa cần nói đến việc dùng vật cứng để cạo.

Những món đồ như vậy tuyệt đối không nên kiểm tra bằng phương pháp cạo men.

Đồ Chu Đậu hàng trăm năm tuổi cũng cần đặc biệt cẩn trọng

Tương tự, với một món gốm Chu Đậu khoảng bốn, năm trăm năm tuổi, dù lớp men hiện tại vẫn còn lành đẹp, chúng ta cũng cần hết sức cẩn trọng.

Đồ gốm cổ có thể dùng tay sờ nhẹ để cảm nhận tình trạng bề mặt. Nhưng nếu sử dụng vật sắc nhọn hoặc vật có cạnh cứng để cạo, chúng ta rất dễ tạo ra những vết xước mới, từ đó làm ảnh hưởng đến tình trạng và giá trị của món đồ.

Vì vậy, tốt nhất là không nên.

Ảnh: Gốm Chu Đậu quý 1000 năm tuổi. Lão Cổ Vật

Cách kiểm tra phần miệng đồ gốm sứ mà không cần cạo mạnh

Tuy nhiên, tại hạ từng gặp một cách kiểm tra khác khá thú vị.

Có một vị khách trước đây khi mua đồ của tại hạ đã sử dụng chìa khóa để kiểm tra phần miệng. Nhưng anh ấy không cạo mà chỉ đặt rất nhẹ cạnh phẳng của chiếc chìa khóa lên miệng món đồ rồi từ từ lướt qua.

Cách làm này có nguyên lý riêng.

Đối với những món đồ gốm sứ cổ có tuổi đời khoảng 500, 700, 800 cho đến 1.000 năm, phần miệng thường là khu vực chịu va chạm nhiều nhất.

Sau thời gian dài tồn tại, phần miệng có thể xuất hiện những lỗ cốt nhỏ, những vị trí xác men, bong men hoặc độ gợn tự nhiên.

Khi đặt một vật hơi cứng có cạnh phẳng lên phần miệng rồi lướt thật nhẹ, người có kinh nghiệm có thể cảm nhận được những chỗ hơi xác, hơi gợn trên bề mặt.

Ngược lại, nếu đến một vị trí mà bề mặt đột nhiên phẳng lừ, bóng loáng và không có độ gợn giống khu vực xung quanh, chúng ta có quyền nghi ngờ rằng vị trí đó có thể là chỗ đã sửa miệng.

Ảnh: Bộ sưu tập đồ quý hơn 1000 năm tuổi. Lão Cổ Vật

Phát hiện điểm nghi ngờ thì cần kiểm tra kỹ hơn

Điều quan trọng là cách kiểm tra trên không nhằm mục đích làm bong lớp men để xem bên dưới có gì.

Chúng ta chỉ đang cảm nhận sự khác biệt trên bề mặt.

Khi đã phát hiện một khu vực đáng nghi thì không cần tiếp tục dùng chìa khóa hay vật cứng nữa. Lúc ấy, người thẩm định có thể soi dưới ánh sáng, quan sát kỹ bề mặt và kết hợp thêm những dấu hiệu khác để đánh giá xem món đồ có thực sự qua sửa chữa hay không.

Nhiều khi chúng ta đi xem đồ cũng có lúc chủ quan. Bản thân tại hạ cũng từng gặp trường hợp mua một món đồ về rồi mới phát hiện phần miệng có một vài vị trí sửa nhẹ mà lúc xem ban đầu không chú ý.

Đấy cũng là những kinh nghiệm thực tế trong quá trình chơi, sưu tầm và thẩm định đồ cổ.

Vậy có nên cạo men để kiểm tra tình trạng đồ không?

Video hôm nay tại hạ muốn chia sẻ với quý chư vị về một thói quen từng khá phổ biến trong giới chơi đồ cổ: dùng vật cứng cạo lên lớp men để kiểm tra độ toàn hảo và phát hiện dấu hiệu sửa chữa của món đồ.

Về cơ bản, quan điểm của tại hạ là: không nên cạo men để kiểm tra tình trạng đồ cổ nếu không thực sự cần thiết.

Trong trường hợp đặc biệt, nếu được sự đồng ý của chủ sở hữu và người kiểm tra có đủ kinh nghiệm chuyên môn thì có thể áp dụng rất hạn chế tại một số vị trí nghi ngờ. Tuy nhiên, lực tác động phải cực kỳ nhẹ và người kiểm tra phải hiểu rõ mình đang tìm kiếm dấu hiệu gì.

Đặc biệt đối với những món đồ gốm cổ có lớp men yếu, men bở, bong tróc hoặc có tuổi đời hàng trăm đến hàng nghìn năm, càng phải cẩn trọng và tuyệt đối tránh những tác động có thể gây tổn thương bề mặt.

Còn đối với người chưa có kinh nghiệm thì tại hạ cho rằng không nên áp dụng cách này. Bởi nếu chúng ta cạo nhưng không biết mình đang nhìn gì, không biết phải cảm nhận dấu hiệu nào thì việc kiểm tra không những không có tác dụng mà còn có thể làm hỏng một món cổ vật vốn đang lành đẹp.

Vâng, xin trân trọng cảm ơn quý chư vị đã bớt chút thời gian theo dõi video ngày hôm nay.

Đây là một trong những cái tip, hay cũng có thể gọi là một thói quen kiểm tra đồ đã tồn tại trong giới sưu tầm từ xưa đến nay. Tại hạ đưa ra để chúng ta cùng có thêm một góc nhìn, cùng trao đổi và bổ sung kinh nghiệm cho nhau.

Rất mong quý vị, đặc biệt là những bằng hữu đã có nhiều năm chơi và sưu tầm, có thể chia sẻ thêm kinh nghiệm về cách kiểm tra tình trạng đồ gốm sứ cổ, cách nhận biết cổ vật đã qua sửa chữa, hoặc nếu quý vị từng sử dụng phương pháp cạo men này thì cũng có thể chia sẻ xem mình đã áp dụng như thế nào.

Lão Cổ Vật