Đặc Trưng Đồ Sứ Hoa Lam Qua Các Thời Kỳ Nhà Minh

Phần I: Giai đoạn đầu triều Minh

Đồ sứ hoa lam là một trong những dòng sản phẩm chủ đạo của lịch sử gốm sứ Trung Quốc. Dòng đồ này nổi bật với chất thai mịn, men sáng nhuận, tạo hiệu ứng gần với hội họa thủy mặc truyền thống, đem lại vẻ đẹp thanh nhã và trong trẻo.

Nhờ tạo hình phong phú, hoa văn tinh mỹ và khí chất trang nhã, đồ sứ hoa lam được người Trung Quốc đặc biệt yêu thích, đồng thời trở thành dòng sứ chủ lưu dưới hai triều Minh – Thanh.

Trong lịch sử phát triển của đồ sứ hoa lam Trung Quốc, hoa lam thời Minh có ảnh hưởng sâu rộng, mang những đặc trưng niên đại riêng biệt và rõ nét.

Đồ sứ hoa lam thời Minh được chia thành ba giai đoạn

• Giai đoạn đầu: Hồng Vũ, Kiến Văn, Vĩnh Lạc, Hồng Hy và Tuyên Đức; trong đó Hồng Vũ, Vĩnh Lạc và Tuyên Đức là ba thời kỳ tiêu biểu nhất.
• Giai đoạn giữa: Chính Thống, Cảnh Thái, Thiên Thuận, Thành Hóa, Hoằng Trị và Chính Đức; trong đó Thành Hóa, Hoằng Trị và Chính Đức nổi tiếng hơn cả.
• Giai đoạn cuối: Gia Tĩnh, Long Khánh, Vạn Lịch, Thái Xương, Thiên Khải và Sùng Trinh; trong đó Gia Tĩnh, Vạn Lịch và Thiên Khải là những thời kỳ quan trọng nhất.

Trước hết, chúng ta cùng tìm hiểu những đặc điểm của đồ sứ hoa lam giai đoạn đầu triều Minh.

Hồng Vũ

Đồ sứ hoa lam thời Hồng Vũ nằm trong giai đoạn chuyển tiếp từ phong cách đời Nguyên sang phong cách Vĩnh Lạc – Tuyên Đức. Do đó, dòng đồ này vừa kế thừa những đặc điểm của thời kỳ trước, vừa mở đường cho sự phát triển của các triều đại sau, thể hiện rõ tính chất giao thời.

Thanh liệu hoa lam thời Hồng Vũ chủ yếu là nguyên liệu nội địa, có hàm lượng sắt thấp, hàm lượng mangan cao và chưa được tuyển luyện kỹ. Sau khi nung, màu lam thường ánh xám, thiên về sắc xám nhạt. Một số vị trí xuất hiện đốm gỉ sắt ăn sâu vào thai cốt.

Một bộ phận sản phẩm có sắc lam nhạt, màu tương đối ổn định và không xuất hiện hiện tượng loang tán. Một số khác lại có nền lam nhạt xen các chấm lam đậm, đôi khi xuất hiện mức độ loang màu nhẹ.

Về kỹ thuật trang trí, đồ hoa lam thời kỳ này chủ yếu sử dụng phương pháp vẽ, kết hợp thêm kỹ thuật đắp nổi và dán nổi hoa văn.

Đồ quan diêu thường có nét vẽ tinh tế, thanh tú và quy củ. Trong khi đó, đồ dân diêu thiên về lối thể hiện tự nhiên, tả thực; bút pháp giản lược nhưng phóng khoáng, hình thành đặc trưng “nhất bút điểm họa” – dùng một nét bút để chấm, vạch và tạo hình – phổ biến trên đồ sứ đầu thời Minh.

Vĩnh Lạc

Vĩnh Lạc là giai đoạn quốc lực nhà Minh phát triển cường thịnh. Trong thời kỳ này, nghề sản xuất gốm sứ tại Cảnh Đức Trấn tiếp tục phồn vinh, kỹ thuật chế tác và nung luyện không ngừng được nâng cao.

Đồ sứ hoa lam Vĩnh Lạc nổi danh nhờ chất thai và men tinh luyện, sắc lam đậm rực, tạo hình đa dạng và hoa văn trang trí tinh mỹ.

Hoa lam Vĩnh Lạc chủ yếu sử dụng loại thanh liệu cobalt mang tên Tô Ma Ly thanh. Trong quá trình nung, loại thanh liệu này thường tạo ra hiện tượng loang tán tự nhiên. Khi được nung ở nhiệt độ và điều kiện thích hợp, màu lam lên đậm, tươi rực nhưng vẫn trang nhã và trầm ổn; sắc độ phân tầng rõ ràng.

Hoa lam Vĩnh Lạc mang phong cách nghệ thuật đậm đà, trầm hùng, cổ phác nhưng không kém phần thanh nhã. Bố cục trang trí thường có nhiều khoảng lưu trắng, tạo cảm giác thanh thoát và thể hiện rõ đặc trưng thời đại.

Hoa văn phần lớn sử dụng kỹ thuật song câu điền sắc – dùng hai nét để viền hình rồi tô màu vào bên trong. So với lối dùng bút lớn tô quét của thời kỳ trước, thợ vẽ thời Vĩnh Lạc thường sử dụng các nét bút nhỏ hơn, khiến màu sắc trong cùng một mảng hoa văn có sự biến đổi đậm nhạt tự nhiên.

Tuyên Đức

Đồ sứ hoa lam quan diêu thời Tuyên Đức giữ một vị trí đặc biệt quan trọng trong lịch sử phát triển gốm sứ Trung Quốc.

Thông qua tạo hình, thai men và hoa văn, dòng đồ này phần nào phản ánh diện mạo xã hội, kinh tế, văn hóa, nghệ thuật và tư tưởng của đương thời. Hoa lam Tuyên Đức luôn được hậu thế đánh giá cao, đồng thời được xem là một trong những chuẩn mực điển hình của kỹ nghệ chế tác sứ hoa lam.

So với đồ Vĩnh Lạc, thai cốt hoa lam Tuyên Đức thường dày và nặng hơn. Chất thai tinh luyện, mịn chắc, trắng sạch và cứng.

Lớp men dày, đầy đặn và nhuận; ánh men mềm dịu, không chói mắt. Men thường có sắc trắng ánh xanh, trong giới cổ ngoạn quen gọi là “men lượng thanh”.

Bề mặt men không hoàn toàn bằng phẳng mà có độ gợn nhẹ tương tự vỏ quả cam, thường được gọi là “men da cam” hoặc “men vỏ quýt”. Một số rất ít khí vật xuất hiện hiện tượng khai phiến.

Giá trị nổi bật của đồ sứ hoa lam Tuyên Đức nằm ở hệ thống hoa văn trang trí. Hoa văn được vẽ rất quy củ, hiếm khi vượt ra ngoài đường viền đã định.

Bút pháp trang trí có thể chia thành hai dạng chính:

• Lối thực bút: chủ yếu sử dụng những nét vẽ nhỏ, mảnh và chắc.
• Lối câu lặc huyên nhiễm: trước tiên dùng đường nét để phác và viền hình, sau đó tô hoặc tán màu nhằm tạo sắc độ.

Ở lối câu lặc huyên nhiễm, nét viền và mảng hoa văn thường đậm, tương đối lớn. Đường bút lưu loát, hoa văn rõ ràng, tạo cảm giác liền mạch và nhất khí hoàn thành.

Trên đây là những đặc trưng cơ bản của đồ sứ hoa lam giai đoạn đầu triều Minh. Những phần tiếp theo sẽ tiếp tục giới thiệu và phân tích đặc điểm của đồ sứ hoa lam trong giai đoạn giữa và cuối triều Minh.

Dịch và sưu tầm: Lão Cổ Vật 

Nguồn: https://zhuanlan.zhihu.com/p/378918925