Đặc Trưng Đồ Sứ Lam Hoa Thời Kỳ Giữa Nhà MInh

Phần II: Giai đoạn giữa triều Minh

Tiếp nối nội dung kỳ trước, chúng ta tiếp tục tìm hiểu những đặc trưng của đồ sứ hoa lam thời Minh.

Ở giai đoạn giữa triều Minh, sử liệu về quá trình phát triển đồ sứ dưới ba triều Chính Thống, Cảnh Thái và Thiên Thuận tương đối mơ hồ, tồn tại nhiều khoảng trống. Vì vậy, giới nghiên cứu thường gọi đây là “thời kỳ trống” hoặc “thời kỳ hắc ám”.

Sau niên hiệu Thành Hóa, hoạt động sản xuất tại Ngự diêu xưởng Cảnh Đức Trấn mới được khôi phục toàn diện. Do đó, giai đoạn giữa và cuối triều Minh trở thành một thời kỳ quan trọng trong lịch sử nung tạo gốm sứ Trung Quốc. Chất lượng đồ sứ được nâng cao rõ rệt, nên còn được gọi là “thời kỳ phục hưng của đồ sứ hoa lam”.

Thời kỳ trống

Trong gần 30 năm sau niên hiệu Tuyên Đức, quốc thế nhà Minh dần suy yếu, kinh tế đình đốn và xã hội nhiều biến động. Trong hoàn cảnh ấy, ngành chế tác gốm sứ bước vào “thời kỳ trống”, kéo dài qua ba triều Chính Thống, Cảnh Thái và Thiên Thuận.

Hoạt động sản xuất tại Cảnh Đức Trấn chịu ảnh hưởng nặng nề; trình độ chế tác và phẩm chất đồ sứ đều suy giảm rõ rệt so với các triều trước. Gốm sứ của thời kỳ này phần nào phản ánh chân thực tình hình kinh tế, chính trị và văn hóa của xã hội đương thời.

Đồ sứ hoa lam thời Chính Thống

Hoa lam thời Chính Thống chủ yếu sử dụng thanh liệu nội địa, đôi khi có pha trộn Tô Ma Ly thanh.

Màu hoa lam thường có sắc xanh ánh xám, trầm và tối. Tại những vị trí thanh liệu đọng dày, đôi khi xuất hiện các đốm nâu đen; bề mặt khi sờ có cảm giác gồ ghề, không bằng phẳng. Những chỗ thanh liệu mỏng thường có màu lam xám, cá biệt hơi ánh xanh; hiện tượng loang tán tương đối ít. Tại vị trí men chảy đọng, màu sắc có thể chuyển thành xanh đen.

Đồ hoa lam thời kỳ này vẫn kế thừa một phần phong cách Tuyên Đức. Sắc lam tương đối đậm, bố cục trang trí có xu hướng dày và kín.

Đồ sứ hoa lam thời Cảnh Thái

Cảnh Thái là giai đoạn sa sút nhất trong “thời kỳ trống”. Đồ hoa lam thời kỳ này về cơ bản tiếp nối phong cách của triều Chính Thống.

Chất thai thô hơn đồ Chính Thống; phần đáy mộc thường có sắc trắng như cát, gọi là bạch sa để. Lớp men tương đối dày, bên trong có nhiều bọt khí nhỏ. Men trắng ánh xanh, mang cảm giác ôn nhu như chất ngọc.

Một số khí vật có miệng phủ men tương hoặc sử dụng huyền văn men tương kết hợp với hoa lam để trang trí. Men ở mặt trong và mặt ngoài nhìn chung tương đối đồng nhất.

Thanh liệu chủ yếu là nguyên liệu trong nước, hàm lượng cobalt thấp nên màu sắc và đường nét thể hiện tương đối rõ, đặc biệt thích hợp để miêu tả các đề tài nhân vật và cảnh sinh hoạt.

Đồ sứ hoa lam thời Thiên Thuận

Hoa lam thời Thiên Thuận chủ yếu sử dụng thanh liệu nội địa. Màu lam thiên về sắc chàm, gồm hai dạng đậm và nhạt.

Loại có sắc độ trầm đậm gần với hoa lam Tuyên Đức; loại có màu nhẹ nhàng, thanh nhã lại gần với phong cách hoa lam Thành Hóa.

Thai cốt thường dày và nặng, phần lớn có màu trắng sạch và độ sứ hóa tốt, tuy nhiên kỹ thuật tu sửa thai còn tương đối thô. Men mịn, bằng phẳng, sáng nhuận và có độ trắng cao. Chất men và màu men ở mặt ngoài, mặt trong cũng như phần đáy khí vật nhìn chung đồng nhất.

Phong cách hoa văn dần trở nên thanh nhã, bố cục thưa thoáng. Thủ pháp thể hiện tương đối đa dạng, bao gồm cả họa tiết tả thực và hoa văn cách điệu, biến hình.

Giai đoạn Thành Hóa – Chính Đức

Ba triều Thành Hóa, Hoằng Trị và Chính Đức là giai đoạn đồ sứ hoa lam phát triển tương đối ổn định.

Hoa lam Thành Hóa và Hoằng Trị chủ yếu sử dụng loại thanh liệu nội địa gọi là Bình Đẳng thanh. Sắc lam thường ánh xám, màu nhẹ nhàng và mềm mại.

Sang thời Chính Đức, do sử dụng Thạch Tử thanh kết hợp với Hồi thanh, sắc độ hoa lam trở nên đa dạng hơn. Kiểu dáng khí vật phong phú; hoa văn chữ Ả Rập cũng thường xuyên xuất hiện, trở thành một trong những đặc trưng niên đại đáng chú ý của giai đoạn này.

Đồ sứ hoa lam thời Thành Hóa

Đồ sứ hoa lam Thành Hóa có chất thai trắng sạch, mịn chắc; thai cốt thanh tú, nhẹ và mỏng.

Lớp men trắng nhuận, đầy đặn, có độ bán trong. Khi soi qua ánh sáng, dưới lớp men có thể thấp thoáng sắc hồng thịt rất nhạt. Đây là một trong những đặc điểm quan trọng của men sứ hoa lam Thành Hóa.

Tạo hình đồ Thành Hóa cân chỉnh, trang trọng nhưng tròn nhuận; đường nét thanh tú, tinh xảo. Phong cách này thay đổi rõ rệt so với vẻ hùng kiện, phóng khoáng của đồ Vĩnh Lạc – Tuyên Đức.

Đồ Thành Hóa phần lớn là những khí vật nhỏ, tạo hình nhẹ nhàng và tròn trịa. Vì vậy, trong giới cổ ngoạn lưu truyền câu nói: “Thành Hóa vô đại khí”, nghĩa là đồ sứ Thành Hóa hiếm có khí vật kích thước lớn.

Đồ sứ hoa lam thời Hoằng Trị

Thanh liệu hoa lam thời Hoằng Trị về cơ bản tương đồng với triều trước, vẫn chủ yếu sử dụng Bình Đẳng thanh có nguồn gốc trong nước.

Sắc hoa lam tương đối nhạt, thường là màu xanh ánh xám, mức độ thanh nhã không bằng đồ Thành Hóa.

Đồ dân diêu phần lớn sử dụng lối vẽ nhanh, tô quét bằng một nét bút. Đồ quan diêu chủ yếu là những khí vật nhỏ như bát, đĩa, đồ rửa bút, lư, bình, vò, lọ và bát chân cao.

Vò thời Hoằng Trị thường có thân khá thấp; phần vai chuyển từ kiểu vai xuôi sang vai đầy, nở hơn. Bát Gia Cát là một loại hình khí vật được sáng tạo dưới triều Hoằng Trị.

Đồ sứ hoa lam thời Chính Đức

Đồ sứ hoa lam Chính Đức nằm trong giai đoạn chuyển tiếp giữa trung kỳ và hậu kỳ triều Minh.

Phong cách tạo hình tinh tế, thanh mảnh của các triều trước dần thay đổi. Nhiều khí vật kích thước lớn, hình thể chắc khỏe, đĩnh đạc và nặng dáng bắt đầu xuất hiện.

Thanh liệu chủ yếu là Thạch Tử thanh, được khai thác tại huyện Thượng Cao, tỉnh Giang Tây. Loại thanh liệu này cho sắc lam ánh xám và khả năng lên màu tương đối ổn định.

Bố cục hoa văn có xu hướng dày đặc. Kỹ thuật song câu bình đồ – dùng nét kép để viền hình rồi tô phẳng màu bên trong – được sử dụng phổ biến. Vì vậy, đường gân trên lá và cánh hoa thường được thể hiện rất rõ.

Một đặc điểm trang trí thịnh hành trên đồ sứ thời Chính Đức là sử dụng chữ Ba Tư cùng các đồ án cát tường làm đề tài chủ đạo.

Trên đây là những đặc trưng cơ bản của đồ sứ hoa lam giai đoạn giữa triều Minh. Phần tiếp theo sẽ giới thiệu và phân tích những đặc điểm tiêu biểu của đồ sứ hoa lam thời kỳ cuối triều Minh.

 

Dịch và sưu tầm: Lão Cổ Vật 

Nguồn: https://zhuanlan.zhihu.com/p/379457124