Di Tích Côn Sơn – Kiếp Bạc: Trầm Mặc Qua Bảy Thế Kỷ

Nằm giữa những triền núi thấp trên địa phận huyện Chí Linh, tỉnh Hải Dương (cũ), Côn Sơn Kiếp Bạc là di tích quốc gia đặc biệt, lưu giữ dấu ấn lịch sử, kiến trúc cổ, kết tinh cả yếu tố phong thủy và tinh thần thiền học trong cùng một không gian trầm mặc.

Khu Di Tích Côn Sơn – Kiếp Bạc

Kiến trúc, điêu khắc và thiền vị qua các triều đại

Nằm dưới chân núi Côn Sơn, thuộc phường Trần Hưng Đạo, thành phố Hải Phòng, chùa Côn Sơn mang tên chữ Thiên Tư Phúc Tự, nghĩa là ngôi chùa được trời ban phước lành, trong dân gian thường được gọi là chùa Hun. Các hạng mục kiến trúc chính hiện nay bao gồm hồ bán nguyệt, tam quan, sân trước, tiền đường (5 gian 2 chái), thiêu hương (3 gian), thượng điện (3 gian), nhà Tổ, điện Mẫu, vườn tháp, nhà bia cùng một số công trình phụ trợ.

Chùa được xây dựng theo hình chữ Công, với ba dãy nhà nối tiếp: Tiền đường – Thiêu hương – Thượng điện. Thượng điện là không gian thờ Phật, nổi bật với các pho tượng lớn có niên đại thời Lê, cao khoảng 3m, được bài trí trang nghiêm theo cấu trúc thiền viện. Phía trước chùa, hồ bán nguyệt tạo nên điểm nhìn cân bằng, đối xứng, góp phần hình thành không khí trầm tĩnh cho toàn bộ không gian.
 

Tam quan của chùa có 2 tầng 8 mái với các hoạ tiết hoa lá, mây tản cách điệu. Ảnh: BQL Khu Di Tích Côn Sơn – Kiếp Bạc

Khu Di Tích Côn Sơn – Kiếp Bạc

Điểm nhấn kiến trúc đáng chú ý là cổng tam quan hai tầng, tám mái, mang đậm phong cách cung đình thời Lê – Nguyễn. Các mái ngói cong mềm cùng những hoa văn mây, hoa lá cách điệu tạo nên vẻ đẹp vừa cổ kính, vừa thanh thoát. Phía sau Thượng điện là nhà Tổ, nơi phụng thờ các vị tổ sư của Thiền phái Trúc Lâm như Trần Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền Quang, cùng Đại Tư Đồ Trần Nguyên Đán và danh nhân Nguyễn Trãi.

Hệ thống điêu khắc trên gỗ và đá tại chùa tuân theo bộ Tứ linh (long, ly, quy, phụng) kết hợp với tứ quý (tùng, cúc, trúc, mai). Các chi tiết chạm khắc này không chỉ làm đẹp cho không gian thờ tự mà còn gợi mở một hệ biểu tượng triết học, phản chiếu tinh thần Phật giáo Trúc Lâm về sự luân chuyển của trời đất và lẽ nhân duyên.

Tương truyền chùa Côn Sơn cũng là nơi danh nhân Nguyễn Trãi lui về sống những ngày cuối đời. Cảnh sắc núi rừng Côn Sơn được xem là nguồn cảm hứng cho nhiều tác phẩm trong Quốc Âm Thi Tập và Ức Trai Thi Tập của ông.

Về lịch sử hình thành, năm 1304, thiền sư Pháp Loa cho xây dựng một chùa nhỏ gọi là Kỳ Lân. Đến năm 1329, chùa được mở rộng thành Côn Sơn Thiên Tư Phúc Tự, giao cho Huyền Quang chủ trì. Ngay từ thời nhà Trần, chùa Côn Sơn là một trong ba trung tâm của Thiền phái Trúc Lâm, cùng với chùa Yên Tử và chùa Quỳnh Lâm tại Quảng Ninh. Trải qua nhiều lần trùng tu, quy mô hiện tại của chùa chỉ còn là một phần so với thuở cực thịnh thời Lê. Dẫu vậy, nơi đây vẫn lưu giữ nhiều văn bia, cổ vật và bia đá từ thế kỷ 13 đến 18, trở thành một kho tư liệu lịch sử và kiến trúc có giá trị.

Điểm nhấn khác của khuôn viên chùa là cây đại hơn 600 tuổi trong sân và hai tấm bia Bảo vật Quốc gia: bia Thanh Hư Động và Côn Sơn Tư Phúc Tự Bi. 

Đền Kiếp Bạc – linh từ của Đức Thánh Trần

Đền Kiếp Bạc là nơi phụng thờ Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, tọa lạc trên khu đất rộng khoảng 13.500 m² tại trung tâm thung lũng Kiếp Bạc, phường Hưng Đạo, thành phố Chí Linh, quay hướng Tây Nam nhìn ra sông Lục Đầu.

Theo văn bia tại di tích, đền Kiếp Bạc được xây dựng sau khi Hưng Đạo Đại Vương qua đời vào ngày 20/8/1300. Trong tín ngưỡng dân gian, ông được tôn xưng là Đức Thánh Trần. Kiến trúc hiện nay của đền mang đậm dấu ấn thời Nguyễn, với bố cục theo kiểu “tiền nhất hậu đinh”, gồm ba tòa chính: Tiền tế – Trung từ – Hậu cung, tạo nên không gian thờ tự đối xứng, vững chãi và trang nghiêm.
 

Đền Kiếp Bạc từng là căn cứ quân sự trọng yếu vào thế kỷ XIII.

Các hạng mục phụ trợ được bố trí hài hòa, bao gồm cổng tứ trụ, đường thần đạo, thủy đình, nghi môn, tả hữu thành các, nhà Bạc, nhà giải vũ cùng các công trình phục vụ nghi lễ. Toàn bộ công trình tuân theo nguyên tắc phong thủy với thế đất lưng tựa núi, mặt hướng sông, tạo nên cảnh quan vừa tôn nghiêm vừa linh diệu.

Một trong những dấu tích đặc biệt là giếng cổ Mắt Rồng nằm ở trung tâm thung lũng dãy núi Rồng, được tạo thành từ mạch nước ngầm từ núi chảy ra, gắn với truyền thuyết về các tướng lĩnh thời Trần tắm gội, điểm binh trước những trận đại thắng. 

Quần thể Côn Sơn – Kiếp Bạc còn bao gồm các am, tháp, miếu, nhà thờ họ, thác Nguồn, hồ Bến Bèo cùng nhiều dấu tích lịch sử khác. Quy mô này phản ánh sự kết nối có chủ đích giữa các không gian tôn giáo, gia tộc, quân sự và cảnh quan tự nhiên, từ thế chọn đất đến bố trí trục thần đạo, cổng, hồ, giếng, tất cả cùng tạo nên một tổng thể giàu tính lễ nghi, cân bằng và thấm đẫm màu sắc tâm linh. Vật liệu gỗ, ngói, đá cùng những mảng cây xanh cổ thụ càng làm tăng thêm vẻ trầm tĩnh và linh thiêng của toàn bộ di tích.

 BQL Khu Di Tích Côn Sơn – Kiếp Bạc