Đồ Gốm Văn In Tàu Cổ Cù Lao Chàm Lưu Giữ Tại Bảo Tàng Lịch Sử Quốc Gia

Nhóm đồ gốm men trắng văn in từ khi phát hiện đến nay với kiểu, dáng đặc trưng và hoa văn trang trí tinh tế hình rồng, phượng, hoa cúc dây và văn sóng nước... được coi là những sản phẩm cao cấp của đồ gốm men Việt Nam.

Các hiện vật gốm men trắng văn in lưu giữ ở Bảo tàng Lịch sử quốc gia là một phần trong bộ sưu tập hiện vật khai quật từ tàu cổ Cù Lao Chàm. Tàu cổ Cù Lao Chàm được Bảo tàng Lịch sử quốc gia phối hợp với các cơ quan trong và ngoài nước tiến hành khai quật từ năm 1997, 1998. Kết quả nghiên cứu thấy đây là con tàu chở gốm sứ Việt Nam xuất khẩu được sản xuất ở trung tâm Chu Đậu (Hải Dương) có niên đại thế kỷ 15. Các di vật thu được là nguồn tư liệu quí giá trên nhiều phương diện, nhất là về lịch sử gốm sứ Việt Nam trong quá trình phát triển.

Một số hiện vật men trắng văn in, tàu cổ Cù Lao Chàm

Bát, chén gốm văn in, tàu cổ Cù lao Chàm

Sưu tập đồ gốm sứ từ tàu cổ Cù Lao Chàm lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia bao gồm đầy đủ các nhóm loại hình di vật thu được từ con tàu cổ, trong đó, đồ gốm men trắng vẽ lam chiếm số lượng lớn nhất. Đồ gốm men trắng văn in chỉ có số lượng ít với 26 tiêu bản, trong đó có 4 hiện vật thuộc loại “độc bản”. Trong bài viết này, chúng tôi xin được giới thiệu về sưu tập hiện vật này, đồng thời trên cơ sở các phát hiện đồ gốm văn in trong thời gian qua, tìm hiểu các đặc trưng cơ bản, quá trình tồn tại và phát triển của dòng gốm men cao cấp, đặc biệt này.

 GIỚI THIỆU VỀ SƯU TẬP

Hiện vật trong sưu tập đều thuộc loại hình bát với dáng chung phổ biến ở loại gốm men trắng văn in. Bát có miệng loe, gờ cao men, thân cong đều, chân đế cao trung bình, đáy lõm phủ men. Trong và ngoài phủ men trắng đều, men trắng ngả xám và ngả vàng. Trong lòng trang trí bông hoa 6 cánh (hoa mai), với băng hoa văn chủ đạo là hình rồng, phượng và hoa dây xoắn móc được giới hạn bởi 3 đường chỉ nổi (1 đường ở dưới và 2 đường ở trên) xương gốm màu trắng xám, mỏng có thể nhìn “thấu quang”. Căn cứ vào kích thước và hoa văn trang trí có thể phân thành các nhóm sau:

 Bát to: 21 tiêu bản, đường kính miệng 12,5cm đến 12,8cm; đường kính đáy từ 6cm đến 6,2cm; cao từ 6,8cm đến 7,2cm, cao đế từ 1 đến 1,2cm. Có thể phân thành hai nhóm:

- Nhóm thứ nhất: có 2 tiêu bản, mang ký hiệu 7453 và 7454, bát men trắng văn in vẽ nhiều màu, màu đã bị bay chỉ còn nhận được màu xanh lục và đỏ. Màu được trang trí với các chấm chạy vòng quanh ở trong và ngoài sát gờ miệng, sát chân đế là băng văn cánh sen đơn, đầu cánh tù.

Trên tiêu bản ký hiệu 7453, trong lòng bát trang trí hoa cúc dây và hoa lá, đường nét in đều và “sắc”. Trên tiêu bản ký hiệu 7454, trang trí văn in hình bông hoa 6 cánh, băng văn chủ đạo trang trí chim phượng và mây. Chim phượng có 3 con bay trong 3 tư thế khác nhau, thuận chiều kim đồng hồ, nằm cách đều và ngăn bởi các dải mây nhỏ. Phượng được tạo với hình dáng khá khác biệt so với thời Lý - Trần trước đó, thân hình gầy, cổ dài, cánh mảnh song còn có phảng phất hình phượng thời Trần thấy trên gốm men “tiền lam” phát hiện ở di tích chùa Báo Ân (Gia Lâm - Hà Nội). Chính vì vậy có người cho đó là hình cò chứ không phải là chim phượng. Chúng tôi, trên cơ sở đối sánh tài liệu, xác định đó là hình phượng vì đi liền đó là trang trí hình rồng, là biểu tượng trang trí rồng - phượng đi liền với nhau.  

 Trang trí hoa mai, hoa dây trên đồ gốm tàu cổ Cù Lao Chàm

- Nhóm thứ hai: có 19 tiêu bản, men trắng văn in không vẽ màu, về cơ bản trang trí giống với nhóm trên, có thể phân thành hai loại:

+ Loại thứ nhất có 11 tiêu bản, men trắng ngả xám lòng có bông hoa 6 cánh, trang trí hoa dây, đường nét tinh tế, chi tiết tương tự trang trí kiến trúc thời Trần trước đó.

+ Loại thứ hai có 8 tiêu bản, trang trí văn in 3 hình chim phượng với các tư thế khác nhau, trong đó có 2 tiêu bản phượng kết hợp với hoa dây và 6 tiêu bản phượng kết hợp với văn mây. 

 Bát trung bình: có 1 tiêu bản duy nhất mang ký hiệu LS^b24457, bát có đường kính miệng 9,5cm; đường kính đáy 3,8cm; cao 5,5cm, cao đế 0,8cm. Trong lòng trang trí hình 2 con rồng đuổi nhau xen kẽ là các dải mây nhỏ. Rồng có thân dài chạy quanh lòng bát, rồng hình gần yên ngựa, 5 móng, trang trí không được sắc nét như loại bát to với hình trí hoa dây và hình phượng.

Gốm men trắng văn in, trang trí hình rồng, tàu cổ Cù Lao Chàm

Gốm men trắng văn in, trang trí hình phượng, tàu cổ Cù lao Chàm

 Bát nhỏ: có 4 tiêu bản (có thể gọi là chén). Đường kính miệng 7,5cm đến 7,6cm; đường kính đáy 4,5cm đến 4,7cm; cao đế 0,4cm đến 0,6cm. Men trắng ngả xám, trang trí hoa dây và bông hoa 6 cánh trong lòng.

 TÌNH HÌNH PHÁT HIỆN GỐM VĂN IN: ĐẶC TRƯNG VÀ MỐI LIÊN HỆ

Tình hình phát hiện

Nhóm hiện vật gồm các loại hình chủ yếu như bát, đĩa, chén... men trắng, xương gốm mỏng như “vỏ trứng”, gờ miệng cạo men, trang trí văn in hình rồng, phượng, hoa cúc dây và mây nước, trong lòng có in nổi chữ Quan và bông hoa  mai 6 cánh được phát hiện từ những cuối những năm 1980 ở di tích Cậy, Hợp Lễ (Hải Dương). Trong thời gian gần đây các di vật này tìm được với số lượng lớn ở các di tích: Lam Kinh (Thanh Hoá), tàu đắm cổ Cù Lao Chàm (Quảng Nam) và Hoàng thành Thăng Long (Hà Nội).

Di tích sản xuất gốm Cậy (Long Xuyên, Cẩm Bình, Hải Dương): Trong đợt thám sát năm 1989 do Viện Khảo cổ học tiến hành, trong hố đào I đã phát hiện được 3 chiếc bát miệng loe, thành vát, chân đế cao trung bình được cắt gọt cẩn thận. Bát khá mỏng, gờ miệng chỉ dày 0,2cm, xương gốm mịn, màu trắng xám, trong lòng bát in nổi băng văn sóng nước hình vẩy cá và 2 đường chỉ nổi. Đáng chú ý, trên chiếc bát ký hiệu 89.CĐ.HI.128, giữa lòng in nổi chữ Quan.

Di tích Hợp Lễ (Long Xuyên, Cẩm Bình, Hải Dương): Những đồ gốm men trắng văn in đều được tìm thấy ở tầng văn hoá I, trong hố thám sát do Viện Khảo cổ học tiến hành. Về hình dáng, ngoài loại bát to như ở địa điểm Cậy, trong di tích này còn thấy các loại bát nhỏ, xương gốm mỏng, trang trí hoa văn sóng nước (4 lớp sóng), trong lòng trang trí bông hoa nhiều cánh. Có thể nhận thấy mặc dù các đồ gốm ở đây khá mỏng, chất lượng cao, song không tinh tế như ở Cậy, đặc biệt chưa thấy các sản phẩm có chữ Quan in nổi trong lòng. Nhưng đáng chú ý, tại đây lại tìm thấy được 1 mảnh khuôn in. Mảnh khuôn được làm từ đất sét trắng, trong thấy rõ 5 lớp sóng nước hình cây cá, phía trên là 2 đường chỉ nổi.

Di tích Lam Kinh: Di tích Lam Kinh thuộc xã Xuân Lam (Thọ Xuân - Thanh Hoá). Lam Kinh vốn là Lam Sơn, nơi phát tích của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, quê hương của Lê Lợi. Nơi đây được coi là kinh đô thứ hai của nước Đại Việt thời Lê với tên gọi là Tây Kinh hay Lam Kinh. Các vua Lê đã cho xây dựng nhiều công trình điện, miếu thờ cùng hệ thống lăng mộ có qui mô rất to lớn. Kết quả khai quật của Bảo tàng Lịch sử quốc gia trong thời gian gần đây đã xác định được quá trình tồn tại của di tích kéo dài từ thế kỷ 15 đến thế kỷ 18 với hai lớp kiến trúc nằm sâu trong lòng đất.

Các đồ gốm sứ thu được ở di tích Lam Kinh có số lượng lớn bao gốm đồ gốm Việt Nam, Trung Quốc và Nhật Bản có niên đại tương đương với các lớp kiến trúc Lê sơ và Lê trung hưng. Thông qua các đồ gốm sứ, có thể tìm hiểu diện mạo kiến trúc cũng như sinh hoạt cung đình đã diễn ra ở Lam Kinh trong quá trình tồn tại từ thế kỷ 15 đến thế kỷ 17, 18.

Nguồn: Bảo Tàng Lịch Sử