ĐỒ SỨ KÝ KIỂU THỜI CHÚA TRỊNH (PHẦN 3)

1. Hữu cung và đồ sứ Nội phủ thị hữuThời chúa Trịnh (1545 – 1788), Hậu cung là nơi ở của các vương phi trong phủ chúa. Dưới đời Tĩnh Đô vương Trịnh Sâm (1739 – 1782), Hậu cung gồm sáu cung điện: Hữu cung dành cho Chính phi Hoàng Thị Ngọc Phương; Đoài cung danh cho Tuyên phi Đặng Thị Huệ, bốn cung còn lại là nơi ở của bà phi tần hạng dưới.Hữu cung là cung điện dành riêng cho các chính phi, vợ cả của các chúa Trịnh. Đời chúa Trịnh Sâm, đây là nơi ở của chính phi Hoàng Thị Ngọc Phương, mẹ của hai công chúa Ngọc Anh và Ngọc Loan.Đồ sứ dùng trong Hữu cung là đồ sứ ký kiểu tại Trung Hoa, mang hiệu đề Nội phủ thị hữu, thường được trang trí hình rồng và phượng. Trong văn hóa Trung Hoa, hình ảnh chim phượng tượng trưng cho hoàng hậu và cho tầng lớp phụ nữ quyền quý. Các chúa Trịnh do chịu ảnh hưởng của tư tưởng này nên đã cho vẽ hình chim phượng lên đồ sứ ký kiểu dùng trong Hữu cung, như là biểu tượng của các chính phi ở trong phủ chúa.1.1.Đồ sứ Nội phủ thị hữu đời chúa Trịnh GiangMột trong những đồ án trang trí được ưa chuộng trên đồ sứ Nội phủ thị hữu đời chúa Trịnh Giang (1729 – 1740) là đồ án long phụng triều nhật. Một chiếc đĩa hiệu đề Nội phủ thị hữuký kiểu vào đời chúa Trịnh Giang, thuộc sưu tập Phạm Hy Tùng ở TPHCM, vẽ long phụng triều nhật theo kiểu guocheng1: đuôi rồng được vẽ ở mặt ngoài thành đĩa cùng với các hồi văn thủy ba, nhưng thân rồng vươn vào trong lòng đĩa và kết thúc với hình ảnh đầu rồng vươn cao, nhìn vào một con chim phượng được vẽ theo hướng từ trên bay xuống. Cả hai linh vật này đang cùng nhìn một quả cầu lửa, hoặc là hạt châu như cách gọi của một số nhà sưu tầm cổ ngoạn (nên đồ án này cũng được gọi là long phụng tranh châu). Đây là món đồ được ký kiểu khá sớm, lại là đồ dùng trong cung của vương phi, nên nét vẽ không được tỉ mỉ và màu sắc không hoàn hảo như những món đồ sứ Nội phủ thị trung dành cho các chúa. Quả cầu lửa được vẽ theo kiểu Khang Hi (1662 – 1722), gồm một vòng tròn, có một đao lửa vươn lên ở chính giữa quả cầu và hai đao lửa ở vươn ra hai bên từ phần đáy quả cầu. Con rồng được thể hiện bên phải đồ án, tuy có năm móng nhưng nét vẽ đơn giản, ít chú trọng đến những chi tiết như sừng và bờm ở trên đầu và bỏ sót hai chân trước. Song chính sự đơn giản hóa các họa tiết này lại tạo điều kiện cho các họa sĩ Việt Nam khi thiết kế đồ án này để tạo ra một kiểu đuôi rồng xoáy tròn, với các chòm lông đuôi xòe rộng và uốn hình sóng lượn. Đây là kiểu đuôi rồng chỉ xuất hiện trên những món đồ sứ ký kiểu, khác hẳn với đuôi con rồng Tàu. Kiểu đuôi rồng này về sau đã trở thành mẫu mực cho của các họa tiết rồng có trên đồ gốm Bát Tràng và đồ sứ ký kiểu thời Nguyễn. Sự cách điệu trong lối vẽ đuôi rồng này hoàn toàn không ảnh hưởng đến bố cục của đồ án, ngược lại, nó nhấn mạnh tính đối lập giữa hình ảnh hiền hòa và tĩnh lặng ở trong lòng đĩa với hình ảnh sống động ở mặt ngoài thành đĩa. Nếu ở mặt ngoài, thân rồng là những đường gấp khúc cực đoan, thể hiện dáng điệu sôi nổi, sinh động, thì khi vươn vào lòng đĩa, hình rồng bớt đi vẻ kích động, trở nên hiền từ hơn khi đối diện với hình chim phượng dịu dàng và uyển chuyển.Đồ án trang trí long phụng triều nhật này cũng xuất hiện trên một chiếc quán tẩy hiệu đềNội phủ thị hữu cũng ký kiểu vào đời chúa Trịnh Giang, thuộc sưu tập Thomas Ubrich ở Berlin (Đức). Bố cục trang trí và cách thức thể hiện hình rồng và chim phượng trên chiếc quán tẩy này giống như trên chiếc đĩa Nội phủ thị hữu đã được đề cập trên đây. Tuy nhiên, lối vẽ văn thủy ba, những dải mây và quả cầu lửa thì có đôi chút khác biệt, theo hướng đơn giản hơn, ít tỉ mỉ hơn.

Mối tương quan giữa đồ sứ Nội phủ thị đoài với đồ sứ Nội phủ thị trung và đồ sứ Nội phủ thị bắcTại Bảo tàng Châu Á và Thái Bình Dương ở Warsaw (Ba Lan) có một chiếc đĩa Nội phủ thị đoài9 cũng trang trí đề tài phong cảnh – nhân vật nhưng theo một motif khác.Đĩa này do ông Tadeusz Findzinski, nguyên đại sứ Ba Lan tại Hà Nội từ năm 1962 đến năm 1965, mua tặng cho bảo tàng này cùng với hai trăm cổ vật khác. So với hai đĩa Nội phủ thị đoài nói trên thì đĩa này lớn hơn, đường kính miệng 18,5cm. Lòng đĩa vẽ phong cảnh hồ nước, ven hồ có một ngôi nhà nhỏ ở đằng trước vách núi, một cây liễu, một lan can và một người phụ nữ. Núi đá trong đồ án này nằm ở bên phải, không tuân theo các qui luật phối cảnh, mà vẽ vươn lên cao theo kiểu vẽ núi rất thịnh hành vào giai đoạn “mạt Minh – sơ Thanh”. Kiểu vẽ này cũng thường được sao chép trên những đồ sứ Nhật Bản vào thế kỷ XVII – XVIII. Người phụ nữ trong đồ án này, ám chỉ Đặng Thị Huệ, đứng trước lan can, tay phải chỉ về hồ nước, và họa sĩ cũng vẽ phóng đại các ngón tay để nhấn mạnh ý nghĩa của bức tranh. Mặt ngoài đĩa vẽ phong một ông quan cỡi ngựa đi trước, một tiểu đồng gánh đồ theo hầu phía sau và một người chèo thuyền trên hồ nước. Theo tôi, hình vẽ này mô tả cảnh Tết Trung thu mà chúa Trịnh Sâm tổ chức hàng năm tại cung Thủy Liên bên bờ Tây Hồ cho Tuyên phi vui chơi. Những ngày Tết Trung thu này đã được mô tả trong Tang thương ngẫu lục của Phạm Đình Hổ và Nguyễn Án: “Mỗi năm đến Tết Trung thu, từ trước mấy tháng, chúa phát gấm trong cung ra để làm hàng trăm hàng nghìn đèn lồng, cái nào cũng tinh xảo tuyệt vời, mỗi cái giá đến mấy chục lạng vàng. Đến ngày, chúa ngự giá ra chơi Bắc cung. Cung có ao gọi là Long Trì, rộng nửa dặm. Trong ao trồng rất nhiều hoa sen, hoa súng. Ven ao đắp đất chồng đá làm núi. Chỗ cao chỗ thấp, dàn dặt có hình có thế. Có những chỗ khuỷu để cho nhạc công ngồi đàn. Bờ ao trồng hàng mấy trăm cây phù dung, treo đèn ở trên. Sóng trăng dập dờn. Trông xa tựa hồ hàng vạn ngôi sao sáng. Nội thị từ tam phẩm trở lên, chít khăn mặc áo đàn bà, bầy hàng ở địa phương bán những tạp hóa cùng các đồ hoa quả chả rượu, thức gì cũng có, chồng chất như núi. Cung nhân qua lại mưa bán, vừa mua vừa cướp, không cần hỏi giá cả bao nhiêu; đua nhau đem những câu hát quê ra đối chơi với nhau, tiếng cười đùa vang cả trong ngoài. Nửa đem, chúa ngự kiệu đến ao xuống thuyền. Quan hầu và các phi thiếp gõ ván hò reo, đi lại vi vút và lênh đênh trên sông. Chợt lúc lại đánh đàn, lại thổi sáo, lại ca hát, tiếng vang lang lảnh, khiến người tưởng như lên chơi cung Quảng-hàn mà nghe khúc nhạc Quân-thiên. Chúa nhìn ngắm lấy làm vui sướng, đến mãi gà gáy mới về”.10Motif này vốn được trang trí ở mặt ngoài một chiếc đĩa Nội phủ thị bắc vẽ hai ông quan cưỡi ngựa và hai tiểu đồng đi sau sửa soạn qua cầu để đi dạo; trên sông có một ông chài ngồi trên thuyền, với hai câu thơ mô tả cảnh này: Giang sơn trình tú lệ. Hương thấn mã đề khinh (Gấm vóc non sông trưng vẻ đẹp. Áo thơm, vó ngựa nhẹ đường bay).11 Nhưng khác với hình vẽ trên chiếc đĩa Nội phủ thị đoài của Bảo tàng châu Á và Thái Bình Dương ở Warsaw, hình vẽ trên đĩa Nội phủ thị bắc không hàm ý miêu tả cảnh Trịnh phủ mà chỉ là hình minh họa cho nội dung bài thơ.Trong những món đồ Nội phủ thị trung đời chúa Trịnh Sâm, có một chiếc đĩa có hình vẽ gần gũi với các motif trang trí trên đồ Nội phủ thị đoài. Đó là chiếc đĩa trong sưu tập của Loan de Fontbrune ở Pháp12, song thủ pháp trang trí trên đĩa này tỉ mỉ và tinh tế hơn; hình vẽ được thực hiện cẩn trọng, với những đường viền kép, miêu tả một phụ nữ ngồi sau chiếc bàn có hai cung nữ phục vụ, trong một khu vườn có lan can, núi đá và cây liễu tô điểm. Trên bàn có cây ngọc như ý và một cành đào, ngụ ý “thượng thọ như ý”, vì quả đào là thức ăn của các vị tiên, còn cây ngọc như ý là lối kiểu ngụ ý bởi các từ đồng âm. Lời chúc này còn được nhấn mạnh bởi sự hiện diện của hòn non bộ, biểu tượng của tính vững chắc, thường trực và yên ổn. Thái độ của hai cung nữ đầy sự khiêm tốn và tôn kính. Vẻ thanh nhã của dây thắt lung dài và lượn sóng, lặp lại sự mềm dẻo của cành liễu, khiến cho motif trang trí này trở nên tinh tế, ý nhị và mang tính nữ. Theo đó, tôi cho rằng hình trang trí trên chiếc đĩa này là chúc “thượng thọ như ý” dành cho Tuyên phi họ Đặng.Trên các đĩa Nội phủ thị đoài và đĩa Nội phủ thị trung nêu trên, lần đầu tiên hình tượng của một nhân vật đời chúa Trịnh Sâm, Tuyên phi Đặng Thi Huệ, đã được họa sĩ thể hiện, với những hàm ý khá rõ. Vả lại, những cảnh vật được miêu tả trên các món đồ này không phải là những phong cảnh tưởng tượng mà là một phong cảnh có thực trong Trịnh phủ, nơi từng được Lê Hữu Trác miêu tả với sự cảm phục: “Tôi nhờ một người lính dẫn lối cho tôi sang bên cửa hữu phủ đường, đi loanh quanh chừng độ một quãng, chỗ nào cũng thấy lâu đài, cung cấm, rèm châu, cột ngọc lộng lẫy nguy nga. Hai bên đường cây cỏ tốt tươi, trăm hoa đua nở, gió xuân hây hẩy, sực nức mùi hương. Nào là chim muông bay nhảy, tiếng hót véo von, lại có núi non bộ cao chót vót, cây cổ thụ um tùm, cầu bắc qua hồ, nước trong leo lẻo, tường xây quanh đất, đá sắc đỏ xanh. Tôi vừa đi vừa xem, cảnh trí tuyệt vời, có lẽ chẳng kém gì Bồng Lai tiên cảnh vậy”.13Phía sau Trịnh phủ có những vườn cây sum suê, với các “lan can bằng cẩm thạch”, những hòn non bộ được chăm chút tinh xảo, những cây cối mà hương hoa thơm ngát không gian, những loại chim quý tiếng hót thánh thót, những hồ nước nơi các cặp uyên ương bơi lội giữa những đóa sen trắng và hồng. Phạm Đình Hổ đã miêu tả sự xa hoa Trịnh phủ qua Vũ trung tùy bút như sau: “Bao nhiêu những loại trân cầm di thú, cổ mộc quái thạch, chậu hoa cây cảnh ở chốn nhân gian, Chúa (Trịnh Sâm) đều sức thu lấy, không thiếu một thứ gì. Có khi lấy cả cây đa to, cành lá rườm rà, từ bên bắc chở qua sông đem về. Nó giống như một cây cổ thụ mọc trên đầu non hốc đá, rễ dài đến vài trượng, phải một cơ binh mới khiêng nổi, lại bốn người đi kèm, cầm gươm đánh thanh la đốc thúc quân lính khiêng đi cho đều tay. Trong phủ, tùy chỗ, điểm xuyết bày vẽ ra hình núi non bộ trông giống như bến bể đầu non. Mỗi khi đêm thanh cảnh vắng, tiếng chim kêu vượn hót vang khắp bốn bề, hoặc nửa đêm ồn ào như trận mưa sa gió táp, vỡ tổ tan đàn, kẻ thức giả biết bất tường”.14Như vậy, chúa Trịnh Sâm cho vẽ trên đồ sứ Nội phủ thị đoài hình ảnh của Tuyên phi để lưu niệm tình yêu của mình. Mặt khác, chúa lại chọn miêu tả ái phi trong cảnh khuôn viên Trịnh phủ vừa để nhấn mạnh sắc đẹp và sự duyên dáng của nàng (qua hình tượng cây liễu) vừa biểu dương vẻ đẹp thiên đường của hoa viên trong phủ chúa.

LÃO CỔ VẬThttps://www.facebook.com/LaoCoVat/