Gốm Lý – Trần – Lê: Hành Trình Mỹ Thuật Hoàng Cung Việt Cổ

Gốm cổ Việt Nam thời Lý – Trần – Lê là một mảng tư liệu quan trọng để nhận diện trình độ kỹ thuật, thẩm mỹ và đời sống văn hóa của người Việt trong thời kỳ quân chủ độc lập. Nếu văn hóa Đông Sơn cho thấy đỉnh cao của kỹ thuật luyện kim đồng thau, thì đến thời Lý – Trần – Lê, gốm sứ lại trở thành một trong những chất liệu nổi bật phản ánh đời sống cung đình, tín ngưỡng, sinh hoạt thường ngày và quan hệ giao thương của Đại Việt.

Những phát hiện khảo cổ tại khu vực Hoàng thành Thăng Long đã mở ra một hướng nghiên cứu quan trọng về gốm Việt Nam. Cùng với các dấu tích kiến trúc, số lượng lớn đồ gốm sứ dùng trong Hoàng cung qua nhiều thời kỳ đã được phát hiện. Nguồn tư liệu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội của kinh đô, mà còn góp phần điều chỉnh nhiều quan niệm trước đây về trình độ sản xuất gốm của người Việt. Bài viết trên Khanhhoathuynga’s collection Blog cho biết, các phát hiện tại Hoàng thành gồm đồ gốm men, đồ sành, đồ đất nung với nhiều nguồn gốc khác nhau như gốm Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản, Tây Á, có niên đại từ thế kỷ VII – IX đến thế kỷ XIX.

 

1. Bối cảnh nghiên cứu gốm Lý – Trần – Lê

Trước các phát hiện khảo cổ tại Hoàng thành Thăng Long, việc nhận diện gốm Việt Nam thời Lý – Trần – Lê từng gặp nhiều khó khăn. Một số dòng gốm cao cấp, nhất là gốm men trắng và men ngọc thời Lý, từng bị nhiều học giả nước ngoài và cả một số học giả Việt Nam xếp vào hệ gốm Tống Trung Quốc. Nguyên nhân là bởi chất lượng men, kiểu dáng và phong cách trang trí của một số hiện vật quá tinh xảo, dễ khiến người nghiên cứu liên hệ đến gốm Tống.

Tuy nhiên, các chứng cứ khảo cổ mới tại Hoàng thành đã cho thấy thời Lý, Việt Nam không chỉ sản xuất gốm hoa nâu mà còn làm được nhiều dòng gốm cao cấp như men trắng, men xanh lục, men ngọc, men nâu và men vàng. Đặc biệt, các hiện vật bị méo, cháy quá lửa, sống men, cùng với bao nung, con kê, khuôn in hoa văn và dụng cụ thử men cho thấy có khả năng tồn tại các lò sản xuất gốm phục vụ Hoàng cung quanh khu vực Thăng Long.

Từ đây, gốm Lý – Trần – Lê không còn được nhìn như sản phẩm phụ thuộc vào ảnh hưởng Trung Hoa, mà cần được đặt trong tiến trình phát triển riêng của mỹ thuật Việt Nam. Dù có tiếp nhận kỹ thuật, phong cách và đề tài trang trí từ bên ngoài, gốm Việt vẫn hình thành ngôn ngữ riêng thông qua dáng gốm, sắc men, hoa văn và mục đích sử dụng.

 

2. Gốm thời Lý: Thanh nhã, tinh mỹ và đậm tinh thần Phật giáo

Thời Lý là một giai đoạn quan trọng trong lịch sử gốm Việt Nam. Đây là thời kỳ Phật giáo phát triển mạnh, kiến trúc chùa tháp được xây dựng rộng rãi, đồng thời nhu cầu đồ dùng trong Hoàng cung và sinh hoạt tôn giáo tăng cao. Gốm thời Lý vì vậy mang vẻ đẹp thanh thoát, trang nhã, tinh tế và giàu yếu tố tôn giáo.

Theo nguồn tư liệu, đồ gốm thời Lý tìm thấy tại Hoàng thành Thăng Long là bằng chứng quan trọng cho thấy người Việt thời kỳ này đã sản xuất được những đồ gốm tinh xảo không thua kém gốm Tống Trung Quốc. Các dòng men được ghi nhận gồm men trắng, men xanh lục, men ngọc, men nâu và men vàng.

 

Gốm men trắng thời Lý

Gốm men trắng thời Lý là một trong những phát hiện đáng chú ý nhất. Men trắng Lý có độ trắng mịn, óng mượt, nhiều tiêu bản đạt tới trình độ gần với sứ. Một số hiện vật cho thấy thời Lý đã sản xuất được loại gốm men trắng xanh có hoa văn tương tự gốm Nam Tống lò Cảnh Đức Trấn. Tuy nhiên, khi nhìn trong hệ thống hiện vật Việt Nam, đặc biệt qua đồ án rồng, hoa lá, tiên nữ và phong cách trang trí gần với chạm khắc đá thời Lý tại các chùa tháp, có thể nhận ra bản sắc riêng của gốm Lý.

Một bằng chứng rất quan trọng là sự xuất hiện của các hiện vật bị lỗi kỹ thuật như bát, đĩa, nắp hộp, đài sen bị méo hoặc cháy quá lửa. Những lỗi này cho thấy hiện vật không chỉ được sử dụng tại Thăng Long, mà rất có thể được sản xuất tại chỗ hoặc trong khu vực lân cận. Việc phát hiện hàng nghìn mảnh bao nung, con kê, dụng cụ thử men và đồ phế thải càng củng cố nhận định về khả năng tồn tại các lò gốm phục vụ Hoàng cung.

Gốm men trắng thời Lý. Ảnh: Lão Cổ Vật

Gốm men trắng thời Lý

Gốm men ngọc thời Lý

Gốm men ngọc thời Lý cũng là dòng gốm có chất lượng cao. Các nhóm bát, đĩa trang trí văn in hoa cúc dây và bát, đĩa khắc chìm hoa sen cho thấy sự kết hợp giữa ảnh hưởng gốm Tống và phong cách Việt. Men ngọc Lý thường có màu xanh ngọc sắc đậm, xương gốm trắng, mịn. Nguồn tư liệu cho biết dòng men này có nhiều điểm khác với gốm thời Trần, đặc biệt ở kỹ thuật tạo chân đế.

Đáng chú ý, các mảnh khuôn in hoa cúc dây phát hiện tại hố D6 là bằng chứng cho việc sản xuất tại chỗ. Hoa cúc dây vốn là mô típ quen thuộc trong gốm Tống, nhưng khi xuất hiện trong bối cảnh Hoàng thành Thăng Long, nó được Việt hóa và đặt trong hệ thống thẩm mỹ riêng của thời Lý.

Gốm men ngọc thời Lý. Ảnh: Lão Cổ Vật

Gốm men ngọc thời Lý

Gốm men xanh lục và men vàng thời Lý

Một phát hiện có ý nghĩa lớn là nhóm gốm men xanh lục. Đây là dòng gốm có màu men quyến rũ, hoa văn đẹp, trong đó có những tiêu bản trang trí hình rồng. Nắp hộp men xanh lục tìm thấy tại hố A9MR được mô tả có hình rồng uốn 18 khúc trong vòng tròn, xung quanh là văn mây hình khánh hoặc văn như ý, ngoài cùng là văn chấm tròn nhỏ. Cách tạo nổi, trổ thủng và hiệu ứng men đậm nhạt tạo nên vẻ sinh động cho hiện vật.

Gốm men vàng thời Lý cũng là phát hiện đáng chú ý. Trước đây, men vàng thường được cho là phổ biến ở thời Lê và Nguyễn, nhất là trên vật liệu kiến trúc như ngói hoàng lưu ly. Nhưng các phát hiện tại Hoàng thành cho thấy thời Lý đã có đồ gia dụng men vàng được tạo dáng đẹp, trang trí tinh xảo, nhiều khả năng là đồ ngự dụng.

 

Đặc điểm chung của gốm thời Lý

Về kỹ thuật trang trí, gốm Lý chủ yếu sử dụng ba phương pháp: đắp nổi, khắc chìm và in khuôn. Một số hiện vật không trang trí hoa văn nhưng gây ấn tượng bằng dáng gốm và sắc men. Gốm thời Lý nhìn chung thanh thoát, trang nhã trong hình khối nhưng cầu kỳ, tinh mỹ trong từng đường nét trang trí. Đề tài phổ biến gồm hoa sen, hoa cúc, rồng, tiên nữ và văn như ý, thể hiện rõ ảnh hưởng Phật giáo và tinh thần cung đình.

Gốm hoa nâu cũng là sản phẩm đặc sắc của gốm Việt. Tại Hoàng thành, gốm hoa nâu có chất lượng cao, gồm vò, chậu, thạp trang trí hoa sen, dây lá, thạp lớn trang trí rồng, nắp hộp, bát, đĩa với lối “nền tô men nâu, hoa văn men trắng”. Đường nét chạm khắc mềm mại, tinh xảo, tạo vẻ sang trọng và quý phái. Nhiều khả năng đây là nhóm đồ dùng trong Hoàng cung.

 

3. Gốm thời Trần: Kế thừa thời Lý và phát triển theo hướng phóng khoáng

Gốm thời Trần tiếp nối trực tiếp nền tảng gốm thời Lý. Vì vậy, về hình dáng, màu men và hoa văn, gốm Trần có nhiều điểm gần với gốm Lý. Đây cũng là lý do việc phân biệt gốm Lý và gốm Trần không dễ dàng nếu chỉ dựa vào cái nhìn bề mặt.

Tư liệu khảo cổ tại Hoàng thành cho thấy gốm thời Trần có nhiều dòng: men trắng, men ngọc, men xanh lục, men nâu, hoa nâu và hoa lam. Những dòng gốm này được tìm thấy khá nhiều trong các hố khai quật, thường đi cùng đồ gốm trang trí kiến trúc cùng thời.

 

Kỹ thuật và hoa văn gốm Trần

Một trong những dấu hiệu phân biệt giữa gốm Lý và gốm Trần là kỹ thuật tạo chân đế. Theo nguồn tư liệu, chân đế gốm Trần thường không được làm kỹ như gốm Lý. Về trang trí, dù vẫn giữ bố cục gần với thời Lý, nhưng chi tiết hoa văn thời Trần nhìn chung không cầu kỳ và tinh xảo bằng gốm Lý.

Tuy nhiên, không nên xem gốm Trần là sự suy giảm đơn thuần. Gốm thời Trần có xu hướng khỏe khoắn, giản dị, phóng khoáng hơn. Nếu gốm Lý thiên về sự thanh nhã, tinh mỹ, thì gốm Trần thể hiện một thẩm mỹ thực dụng hơn, gần với đời sống hơn, nhưng vẫn giữ nền tảng kỹ thuật và phong cách cao.

Một đặc điểm đáng chú ý là hoa văn in khuôn trong phát triển mạnh ở thời Trần. Bên cạnh các loại gốm trang trí hoa văn khắc chìm, gốm men độc sắc thời Trần phổ biến loại hoa văn in khuôn với hình mẫu phong phú hơn thời Lý. Việc phát hiện mảnh khuôn in, bao nung, con kê và đồ phế thải cho thấy hoạt động sản xuất gốm thời Trần ở khu vực Thăng Long vẫn rất đáng kể.

 

Gốm hoa nâu thời Trần

Gốm hoa nâu thời Trần là một dòng quan trọng. Tại Hoàng thành, nhiều hiện vật hoa nâu có chất lượng cao được tìm thấy, trong đó đáng chú ý là thạp lớn có nắp trang trí hoa sen, vò và chậu trang trí dây lá. Một hiện vật đặc sắc là chiếc chậu trang trí bốn con chim đang đi kiếm mồi trong bốn tư thế khác nhau, xen giữa là cành lá sen và hoa sen nhỏ. Đây được xem là một trong những tiêu bản gốm hoa nâu thời Trần đặc sắc ở Việt Nam.

Qua đó có thể thấy, gốm Trần tuy giản dị hơn Lý ở một số phương diện, nhưng vẫn có khả năng tạo nên những hiện vật giàu tính nghệ thuật. Đặc biệt, sự kết hợp giữa mô típ sen, chim, dây lá và bố cục phóng khoáng cho thấy gốm Trần đã phát triển một tinh thần thẩm mỹ riêng.

Gốm hoa nâu thời Trần

Sự xuất hiện của gốm hoa lam thời Trần

Một nét mới rất quan trọng của gốm thời Trần là sự xuất hiện của gốm hoa lam. Nguồn tư liệu cho biết gốm hoa lam được tìm thấy khá nhiều trong các hố khai quật, phổ biến là bát, đĩa vẽ cành hoa cúc bằng màu nâu sắt và xanh cobalt. Những hiện vật này tương đồng với gốm từng được xuất khẩu sang Đông Nam Á, Trung Đông và Nhật Bản vào khoảng giữa thế kỷ XIV.

Sự xuất hiện của hoa lam thời Trần có ý nghĩa lớn. Nó cho thấy gốm Việt bắt đầu bước vào một giai đoạn mới, trong đó màu xanh cobalt trên nền men trắng trở thành phương tiện trang trí quan trọng. Đây là tiền đề để đến thời Lê sơ, gốm hoa lam phát triển mạnh và trở thành một trong những dòng gốm nổi bật nhất của Đại Việt trong giao thương quốc tế.

Gốm hoa lam thời Trần

4. Gốm thời Lê: Đỉnh cao hoa lam, lò quan và giao thương quốc tế

Đồ gốm sứ thời Lê được tìm thấy với số lượng lớn tại các hố khai quật Hoàng thành, tập trung nhiều ở khu vực ven triền sông cổ giữa Khu A và Khu B. Để nhận diện rõ hơn, nguồn tư liệu chia gốm thời Lê thành ba thời kỳ: Lê sơ thế kỷ XV, Lê – Mạc thế kỷ XVI và Lê Trung Hưng thế kỷ XVII – XVIII. Trong đó, gốm Lê sơ được đánh giá là có bước phát triển đột biến, còn gốm Lê – Mạc và Lê Trung Hưng có xu hướng dân gian hóa, chất lượng và hoa văn đơn giản hơn.

 

Gốm Lê sơ và sự bùng nổ của các trung tâm sản xuất

Thời Lê sơ, gốm Việt có bước phát triển mạnh với sự bùng nổ của nhiều trung tâm sản xuất lớn, đặc biệt là vùng Hải Dương. Các dòng gốm hoa lam, men trắng và gốm vẽ nhiều màu đạt tới trình độ tinh mỹ cao. Phát hiện từ các con tàu đắm ở Hội An và Pandanan cho thấy gốm Việt thời kỳ này từng là mặt hàng chủ đạo trong xuất khẩu ra thị trường quốc tế.

Điều đáng chú ý là tại Hoàng thành Thăng Long cũng tìm thấy nhiều loại gốm hoa lam cao cấp có hình dáng và hoa văn tương tự đồ gốm trên tàu đắm Hội An. Điều này cho phép khẳng định sự góp mặt quan trọng của gốm Thăng Long trong giao lưu kinh tế, văn hóa với thế giới bên ngoài.

 

Gốm hoa lam và biểu tượng vương quyền

Gốm hoa lam thời Lê, đặc biệt là gốm Lê sơ, có nhiều hiện vật trang trí rồng, phượng, hoa cúc, hoa dây, sóng nước và các đồ án mang tính cung đình. Một số loại bát vẽ rồng bốn móng, dưới đáy khắc chữ “Trù”, giữa lòng viết chữ “Kính”; hoặc đĩa lớn vẽ rồng với bút pháp tinh tế được xem là những hiện vật cao cấp.

Đặc biệt, nhóm gốm trắng mỏng trang trí in nổi rồng năm móng hoặc bốn móng, giữa lòng ghi chữ “Quan” hoặc “Kính”, được nhận định là sản phẩm của lò quan Thăng Long. Chữ “Quan” được hiểu theo hai nghĩa: quan diêu, tức sản phẩm của lò quan; và quan dụng, tức đồ dùng dành cho vua quan.

Loại gốm trắng mỏng này có xương rất mỏng, gần như “vỏ trứng”, men phủ kín đáy và mép chân đế, chân đế mỏng, mép vành chân vê tròn. Đây là đặc điểm kỹ thuật khác biệt so với gốm Hải Dương hay Kim Lan, vốn có xương dày hơn, nặng hơn, độ trắng của xương và men thấp hơn.

Sự xuất hiện của rồng năm móng, chim phượng, chữ Quan, chữ Kính, cùng các ký hiệu cung điện như “Trường Lạc” cho thấy nhiều hiện vật gốm thời Lê thuộc nhóm đồ ngự dụng trong Hoàng cung. Theo sử liệu, Trường Lạc là cung của Trường Lạc Thánh Từ Hoàng hậu Nguyễn Thị Hằng, vợ vua Lê Thánh Tông. Do đó, những đồ sứ ghi chữ Trường Lạc có thể được hiểu là vật dụng của cung Trường Lạc.

 

Đời sống cung đình qua đồ gốm thời Lê

Gốm thời Lê không chỉ phản ánh mỹ thuật cung đình, mà còn cho biết nhiều chi tiết về sinh hoạt hằng ngày trong Hoàng cung. Tại khu vực khai quật, các nhà khảo cổ tìm thấy nhiều đĩa đèn dầu lạc nhỏ men trắng, bình vôi, bình đựng bã trầu và chuôi dao cau làm bằng nanh, vuốt thú hoặc gỗ quý, có chi tiết bọc kim loại màu vàng, chạm khắc hoa văn đẹp.

Những tư liệu này cho thấy tục ăn trầu từng rất phổ biến trong Hoàng cung. Đây là điểm rất đáng chú ý, vì nó cho thấy gốm không chỉ là vật phẩm trang trí hoặc đồ nghi lễ, mà còn gắn chặt với nếp sống, thói quen, phong tục và sinh hoạt thường ngày của tầng lớp cung đình.

Gốm hoa lam thời Lê

5. So sánh đặc trưng gốm Lý – Trần – Lê

Nhìn tổng thể, gốm Lý – Trần – Lê có sự kế thừa liên tục nhưng mỗi thời lại có nét riêng.

Gốm thời Lý thiên về vẻ thanh nhã, trang trọng và tinh mỹ. Dáng gốm mềm, men trong, màu men đẹp, hoa văn cầu kỳ, thường gắn với Phật giáo và mỹ thuật cung đình. Các dòng men trắng, men ngọc, men xanh lục, men nâu, men vàng đều cho thấy trình độ sản xuất cao.

Gốm thời Trần kế thừa gốm Lý nhưng có xu hướng khỏe khoắn và giản dị hơn. Chân đế thường không làm kỹ bằng thời Lý, hoa văn bớt cầu kỳ, nhưng in khuôn phát triển mạnh. Gốm hoa nâu vẫn giữ vai trò quan trọng, trong khi hoa lam bắt đầu xuất hiện và mở ra tiền đề cho sự phát triển mạnh ở thời sau.

Gốm thời Lê, nhất là Lê sơ, đánh dấu bước phát triển lớn của gốm hoa lam, men trắng và gốm vẽ nhiều màu. Đây là thời kỳ gốm Việt tham gia mạnh vào giao thương quốc tế, đồng thời phát triển nhóm đồ ngự dụng và lò quan phục vụ Hoàng cung. Các dấu hiệu như chữ Quan, chữ Kính, Trường Lạc, hình rồng năm móng, phượng… cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa gốm và quyền lực cung đình.

 

Tiêu chí	Gốm thời Lý	Gốm thời Trần	Gốm thời Lê
Thẩm mỹ chung	Thanh thoát, trang nhã, tinh mỹ	Khỏe hơn, giản dị, phóng khoáng	Chặt chẽ, tinh xảo, rõ dấu hiệu cung đình và ngoại thương
Dòng men tiêu biểu	Men trắng, men ngọc, men xanh lục, men nâu, men vàng	Men trắng, men ngọc, men xanh lục, men nâu, hoa nâu, hoa lam	Hoa lam, men trắng, gốm vẽ nhiều màu
Hoa văn	Sen, cúc, rồng, tiên nữ, văn như ý	Sen, chim, dây lá, hoa nâu, in khuôn	Rồng, phượng, hoa cúc, chữ Quan, Kính, Trường Lạc
Kỹ thuật	Đắp nổi, khắc chìm, in khuôn; chân đế kỹ	In khuôn phát triển, chân đế kém kỹ hơn Lý	Gốm trắng mỏng, hoa lam cao cấp, lò quan
Bối cảnh sử dụng	Hoàng cung, Phật giáo, kiến trúc chùa tháp	Kế thừa Lý, phát triển trong đời sống và cung đình	Hoàng cung, lò quan, xuất khẩu, giao thương quốc tế

 

6. Giá trị nghiên cứu của gốm Lý – Trần – Lê

Gốm Lý – Trần – Lê có giá trị lớn trên nhiều phương diện.

Trước hết, đây là tư liệu quan trọng để nghiên cứu đời sống Hoàng cung Thăng Long. Qua các hiện vật bát, đĩa, nắp hộp, chậu, thạp, bình, đèn dầu, bình vôi, ống nhổ, có thể thấy đời sống cung đình không chỉ gồm nghi lễ và quyền lực, mà còn có sinh hoạt ẩm thực, ăn trầu, thắp sáng, trang trí và các nếp sống thường ngày.

Thứ hai, gốm giúp nhận diện trình độ kỹ thuật sản xuất của Đại Việt. Từ men trắng Lý gần đạt trình độ sứ, men ngọc cao cấp, men xanh lục, men vàng đến gốm trắng mỏng thời Lê, các hiện vật cho thấy người Việt đã làm chủ nhiều kỹ thuật khó trong chế tác gốm.

Thứ ba, gốm phản ánh giao lưu văn hóa. Thời Lý – Trần, gốm Việt có tiếp thu kỹ thuật và mô típ từ gốm Tống, nhưng đã biến đổi để tạo phong cách riêng. Thời Lê, gốm Việt tham gia sâu vào thương mại quốc tế qua các tuyến giao thương Đông Nam Á, Trung Đông, Nhật Bản.

Thứ tư, gốm là tư liệu nhận diện quyền lực. Những chữ Quan, Kính, Trường Lạc, hình rồng năm móng, chim phượng và đồ án cung đình cho thấy gốm không chỉ là vật dụng, mà còn là vật phẩm mang dấu hiệu chính trị, địa vị và vương quyền.

 

Gốm thời Lý – Trần – Lê là một dòng chảy liên tục trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam. Từ vẻ thanh nhã, tinh mỹ và đậm chất Phật giáo của thời Lý, đến sự kế thừa phóng khoáng của thời Trần, rồi bước phát triển mạnh về hoa lam, lò quan và ngoại thương thời Lê, gốm Việt đã cho thấy khả năng sáng tạo bền bỉ của người thợ thủ công Đại Việt.

Những phát hiện tại Hoàng thành Thăng Long có ý nghĩa rất lớn vì chúng giúp khẳng định rằng Đại Việt từng có những dòng gốm cao cấp do chính người Việt sản xuất, phục vụ Hoàng cung và tham gia giao thương quốc tế. Gốm không chỉ là đồ dùng. Đó là bằng chứng vật chất về kỹ thuật, thẩm mỹ, tín ngưỡng, quyền lực và đời sống của một kinh đô qua nhiều thế kỷ.

Lão Cổ Vật tổng hợp