Gốm Phùng Nguyên Và Cách Thức Bố Cục Các Họa Tiết Trang Trí

Hoa văn gốm Phùng Nguyên trang trí theo nguyên tắc băng dải, vành tròn, trục dọc. Nhưng trên nhiều đồ gốm, đặc biệt là loại bình dạng thố, sự kết hợp nhiều hoạ tiết tạo thành nhiều băng dải khác biệt nhau chạy quanh thân bình thể hiện một trình độ kỹ thuật cao. Các họa tiết chính thường được trang trí trong những khung chạy ngang quanh hiện vật. Đó là những băng dải khắc vạch hình chữ S các kiểu, khắc vạch hình chữ C, những băng dải khắc vạch các hình tam giác đối xứng nhau. Khi trang trí những họa tiết chính không thể tránh được những khoảng trống trên khung băng dải, ở những chỗ đó, người thợ gốm Phùng Nguyên đã bằng những sáng tạo của mình tạo ra các họa tiết đệm nhằm lấp đi những khoảng trống và tạo ra sự đa dạng cho hoa văn chính. Những họa tiết đệm đó kết hợp cùng các hoa văn chính tạo cho các băng dải hoa văn sự hài hòa, cân xứng. Nếu như các hoa văn chính đa dạng và phong phú như thế nào thì các họa tiết đệm cũng phong phú, đa dạng như vậy. Các họa tiết đệm thường là những hình cánh chim, hình tam giác, hình tam giác cách điệu, hình tròn, hình bầu dục, dấu lõm tròn...

Trong kỹ thuật tạo “vành trang trí” trên loại hình bát mâm bồng hay “mảng trang trí” kết hợp nhiều họa tiết trên loại bình hoặc thố, bao giờ người thợ gốm cũng lấy phần giữa của thân bình, nơi có đường kính lớn nhất làm điểm trung tâm để vạch lên đó hoạ tiết trang trí chính (chữ S phối hợp chấm dải hay băng đối xứng trục, đối xứng gương phức tạp). Sau đó phần còn lại của thân bình (phần lên mép miệng và phần xuống chân đế) được bổ xung các băng chấm dải: hình chữ S nhỏ nằm ngang nối nhau, chữ C, chữ S đơn hay đơn giản hơn là các đường vạch vòng quanh thân rất đều rồi kết hợp các chấm lõm thô. Đáng lưu ý là những vành hoa văn vẽ thêm sau này hoàn toàn không bị giới hạn khô cứng của họa tiết mà tùy thuộc diện tích còn lại, người thợ trang trí có thể chọn cách vạch 1, 2 hay 3 vành hoa văn bổ xung vào đó một cách rất hài hòa và sáng tạo. Cách thức trang trí như thế, về phương diện kỹ thuật, có thể tôn người thợ gốm Phùng Nguyên lên bậc thày về kỹ thuật bố cục các họa tiết trang trí.

Sự tương quan giữa các kiểu hoa văn và loại hình đồ gốm: Trong đồ gốm văn hóa Phùng Nguyên mặc dù có sự phong phú và đa dạng của loại hình và hoa văn trang trí nhưng có một điểm rất dễ nhận biết đó là sự kết hợp chặt chẽ giữa các kiểu loại hoa văn và các loại hình đồ gốm. Thông thường trên mỗi một loại hình đồ đựng tương đối thống nhất thì các kiểu loại hoa văn. Mỗi một loại hình đồ đựng có một số kiểu hoa văn nhất định mà dường như người thợ gốm ít nhiều có sự thống nhất với nhau để thể hiện lên những sản phẩm do mình tạo ra. Thêm vào đó, giữa loại hình, hoa văn và chất liệu gốm có sự tương quan với nhau. Nhìn chung với những đồ gốm loại hình đẹp, chất liệu tốt thì thường được trang trí hoa văn cầu kỳ và ngược lại gốm có loại hình đơn giản, chất liệu thô thì hoa văn trang trí cũng không phức tạp. Trên đồ gốm Phùng Nguyên có khi cùng một họa tiết hoa văn nhưng những nét khắc khác nhau, có những hoa văn khắc vạch tỷ mỉ, thanh thoát trông rất hài hòa, đẹp mắt chứng tỏ người thợ gốm đã dành rất nhiều tâm sức vào đó. Tuy nhiên, cùng một kiểu hoa văn, cùng trang trí lên loại hình đồ gốm, nhưng nét vẽ lại có phần thô cứng, cẩu thả, chứng tỏ ở đây có nhiều thợ vẽ với những trình độ khác nhau.

Bố cục hoa văn theo vành tròn: Hoa văn khắc vạch chủ đạo trên đồ gốm văn hóa Phùng Nguyên là hình chữ S kết hợp chấm dải, được trang trí trên bát bồng. Trên miệng bát bồng thường trang trí họa tiết chính là văn khắc vạch những chữ S đơn nằm ngang, những chữ S đơn nằm ngang nối đuôi nhau chạy vòng quanh phần gần miệng hoặc dải chữ S nằm ngang nối nhau, chạy vòng quanh. Phía trên và dưới của những dải chữ S đó là những đường chỉ chìm chạy ngang song song nhau. Những băng dải đường chỉ chìm này số lượng không thống nhất nhau, khi chỉ hai hoặc ba đường chỉ chìm, có khi lên tới khung năm hoặc sáu đường chỉ chìm. Phần chân đế mâm bồng thường được trang trí khắc vạch hình chữ S nằm ngang nối nhau chạy dài kết hợp bên trong chữ S có các băng chấm dải. Phía trên và dưới của chữ S có các băng chấm dải trong hai đường chỉ chìm. Trên một số chân đế mâm bồng - kiểu chân đế cao loe choãi còn được trang trí khắc vạch chấm dải kết hợp đắp nổi. Hoặc đắp nổi theo chiều ngang hiện vật hoặc đắp nổi thành hình chữ X theo chiều dọc chân đế. Bát bồng là một loại hình di vật đẹp và nhiều về số lượng, hoa văn trang trí phong phú và đa dạng, thanh thoát và nhẹ nhàng.Trên phần vai của nồi miệng loe đáy tròn cũng thường được trang trí các vành hoa văn kết hợp nhau, trang trí văn khắc vạch hình chữ S, những mô típ chữ S nằm ngang, phần đầu chữ S hình tam giác, bên trong chữ S là chấm dải mịn. Ngay dưới băng dải chữ S, từ phần hông xuống đáy là văn thừng. Hoặc phần vai là dải hoa văn khắc vạch chữ S nhỏ chạy ngang nối nhau, phía trên là băng chấm dải trong khung đường chỉ chìm. Một kiểu khác nữa là trên phần vai trang trí văn khắc vạch hình chữ S nằm ngang nối đuôi nhau chạy quanh hiện vật. Phía trong khung chữ S là đường khắc vạch những nét chéo ngắn đều đặn. Phía trên và dưới chữ S là những dải khắc vạch ngắn trong khung hai đường chỉ chìm.

Bố cục hoa văn theo băng dải: Trên nồi miệng loe, đáy tròn, mép miệng dày thường trên mép miệng có văn thừng, đập chồng chéo lên nhau hoặc đập chéo hình xương cá. Cách mép miệng khoảng 2,5 - 4cm có một dải đai đắp nổi, trên dải đai đó có khi để trơn, có khi được đập thừng hoặc khắc vạch hình các vạch chéo ngắn song song nhau. Ngay dưới dải đai đắp nổi là phần trang trí văn khắc vạch. Văn khắc vạch hình chữ S nằm ngang đối xứng nhau, các chữ S thường có đầu hình tam giác, phần trong khung chữ S trang trí khắc vạch chéo, ngắn song song nhau. Dưới dải băng chữ S này tiếp đến phần vai của nồi thường là băng chấm dải trong khung hai đường chỉ chìm hoặc băng khắc vạch hình lá trong khung hai đường chỉ chìm. Trong khung hình lá này cứ một chiếc lá lại đến một hình vuông hoặc hình chữ nhật có các góc cạnh hơi nhọn. Ngay dưới băng khắc vạch hình lá, từ phần hông xuống đến đáy nồi là văn đập thừng.

Hoa văn khắc vạch hình chữ S đơn hoặc các đường cong phóng khoáng trong kết hợp những nét phẩy ngắn hoặc hoa văn khắc vạch những đường thẳng song song đối chiều nhau tạo thành những hình tam giác đối chiều thường được trang trí theo băng dải trên phần cổ và vai loại bình miệng loe đáy tròn. Những họa tiết hoa văn này thường được tạo ngay dưới đường gờ nổi.

Trên đây chúng tôi đã trình bày những nét đặc trưng cơ bản của đồ gốm văn hoá Phùng Nguyên về loại hình, hoa văn trang trí và sự tương quan giữa loại hình và các họa tiết trang trí.

Đồ gốm văn hóa Phùng Nguyên, đặc biệt là hoa văn được tạo ra bởi bàn tay khéo léo của người thợ gốm cộng với tư duy sáng tạo của họ đã tạo ra những nét độc đáo riêng biệt mà những người thợ gốm các giai đoạn văn hoá sau đó hầu như không thể.

Hoa văn trang trí trên đồ gốm không những mang tính chất làm tăng thêm vẻ đẹp của hiện vật mà còn khẳng định tư duy thẩm mỹ của chủ nhân sáng tạo ra chúng. Hoa văn trang trí trên đồ gốm Phùng Nguyên mãi mãi là đỉnh cao trong kỹ thuật và thủ pháp trang trí hoa văn trên đồ gốm thời Tiền - Sơ sử Việt Nam, một tiền đề quan trọng cho sự nảy sinh mỹ thuật trang trí đồ đồng văn hóa Đông Sơn sau này.

Nguồn bài và ảnh: Bảo tàng lịch sử Quốc Gia
Tác giả: TS. Bùi Thị Thu Phương
#DoCoNhapMonThucChien #KienThucSuuTam #LaoCoVat #since1955