Gốm Thời Lê

Gốm thời Lê là một giai đoạn nổi bật trong lịch sử gốm cổ Việt Nam. Nếu gốm thời Lý thường gắn với vẻ thanh nhã, mềm mại và tinh thần Phật giáo, gốm thời Trần thể hiện xu hướng khỏe khoắn, phóng khoáng, thì gốm thời Lê lại đánh dấu bước phát triển mạnh về kỹ thuật hoa lam, đồ ngự dụng, sản xuất cung đình và giao thương quốc tế.

Qua các phát hiện tại Hoàng thành Thăng Long, gốm thời Lê không chỉ là đồ dùng sinh hoạt. Đó còn là tư liệu khảo cổ quan trọng giúp nhận diện đời sống Hoàng cung, trình độ kỹ thuật của các lò gốm, sự phân tầng trong sử dụng đồ gốm và mối liên hệ giữa Thăng Long với các trung tâm sản xuất gốm lớn như Hải Dương, Bát Tràng.

1. Bối cảnh và vị trí của gốm thời Lê

Thời Lê, đặc biệt là thời Lê sơ thế kỷ XV, là giai đoạn gốm Việt có bước phát triển rõ rệt. Tại Hoàng thành Thăng Long, các nhà khảo cổ tìm thấy số lượng lớn đồ gốm sứ dùng trong Hoàng cung qua nhiều thời kỳ. Riêng đồ gốm sứ thời Lê được phát hiện nhiều tại các hố khai quật, tập trung nhất ở khu vực ven triền sông cổ nằm giữa Khu A và Khu B. Tư liệu này đã mở ra hướng nghiên cứu quan trọng về gốm Thăng Long và đồ gốm dùng trong Hoàng cung.

Theo tư liệu Hoàng thành Thăng Long, gốm thời Lê có thể phân thành ba giai đoạn chính: gốm thời Lê sơ thế kỷ XV, gốm thời Lê – Mạc thế kỷ XVI và gốm thời Lê Trung Hưng thế kỷ XVII – XVIII. Trong đó, gốm Lê sơ được đánh giá là có bước phát triển đột biến; còn gốm Lê – Mạc và Lê Trung Hưng có xu hướng dân gian hóa mạnh hơn, chất lượng và hoa văn trang trí đơn giản hơn.

Điểm đáng chú ý là gốm thời Lê không chỉ phục vụ nhu cầu trong nước. Một số dòng gốm cao cấp, đặc biệt là gốm hoa lam, từng tham gia vào hoạt động giao thương quốc tế. Các phát hiện từ tàu đắm Hội An và Pandanan cho thấy gốm Việt thời Lê sơ từng là mặt hàng xuất khẩu quan trọng.

2. Gốm Lê sơ: Bước phát triển mạnh của hoa lam và men trắng

Gốm Lê sơ, nhất là thế kỷ XV, là giai đoạn nổi bật của gốm hoa lam, gốm men trắng và gốm vẽ nhiều màu. Tư liệu Hoàng thành Thăng Long nhận định thời kỳ này, các trung tâm sản xuất gốm lớn phát triển mạnh, đặc biệt là vùng Hải Dương; gốm hoa lam, men trắng và gốm vẽ nhiều màu đạt đến trình độ tinh mỹ cao.

Gốm hoa lam là dòng gốm tiêu biểu nhất khi nói đến thời Lê. Khác với gốm men ngọc thời Lý – Trần, nơi hoa văn thường được khắc chìm rồi phủ men, hoặc gốm hoa nâu với kỹ thuật tô men nâu trên nền men ngà, gốm hoa lam thể hiện hoa văn bằng nét vẽ bút lông màu xanh lam trên nền men trắng. Vườn Gốm Việt mô tả gốm hoa lam thường sử dụng sắc xanh lam tạo từ oxit côban, xương gốm được tinh luyện kỹ và nung ở nhiệt độ cao; sau đó hoa văn được vẽ bằng bút lông với màu lam.

Điểm quan trọng của hoa lam là khả năng tạo hình rõ và linh hoạt. Nét bút có thể mảnh, dày, đậm, nhạt; có thể dùng để vẽ rồng, phượng, hoa sen, chim công, hoa dây, mây, sóng nước hoặc các cảnh gần gũi với đời sống. Vườn Gốm Việt cũng ghi nhận nghệ nhân thời Lê có lối vẽ phóng khoáng với các hình tượng quen thuộc như phượng, chim công, hoa sen, rồng.

Như vậy, nếu gốm Lý đẹp ở sự thanh nhã của men ngọc, gốm Trần nổi bật ở men nâu và hoa nâu ấm, thì gốm Lê gây ấn tượng bằng sắc lam – trắng rõ nét. Đây là sự thay đổi lớn trong ngôn ngữ trang trí gốm Việt.

3. Hoa văn thời Lê: Rõ nét, giàu biểu tượng và mang dấu ấn cung đình

Hoa văn thời Lê có xu hướng rõ hình hơn so với thời Lý – Trần. Trên các hiện vật gốm hoa lam, đề tài thường gặp gồm rồng, phượng, hoa cúc, hoa sen, hoa dây, mây, sóng nước, chim thú. Những hoa văn này không chỉ phục vụ trang trí mà còn phản ánh tầng lớp sử dụng, bối cảnh cung đình và quan niệm quyền lực.

Tại Hoàng thành Thăng Long, nhiều hiện vật gốm hoa lam cao cấp được tìm thấy có hình dáng và hoa văn tương tự đồ gốm trong tàu đắm Hội An, như bát vẽ rồng 4 móng, dưới đáy khắc chữ “Trù”, giữa lòng viết chữ “Kính”, hoặc đĩa lớn vẽ rồng với bút pháp tinh tế. Những phát hiện này cho thấy gốm Thăng Long có vai trò quan trọng trong giao lưu kinh tế, văn hóa quốc tế.

Bên cạnh gốm hoa lam, nhóm gốm trắng mỏng thời Lê cũng rất đáng chú ý. Hoàng thành Thăng Long ghi nhận loại gốm trắng mỏng trang trí in nổi hình rồng có chân 5 móng hoặc 4 móng, giữa lòng ghi chữ “Quan” hoặc “Kính”. Đây được xem là sản phẩm của lò quan Thăng Long.

Hình rồng 5 móng, chim phượng, chữ “Quan”, chữ “Kính” là những chi tiết có ý nghĩa đặc biệt. Chúng không chỉ là hoa văn trang trí, mà còn liên quan đến quyền lực cung đình. Tư liệu Hoàng thành Thăng Long cho biết chữ “Quan” có thể hiểu theo hai nghĩa: quan diêu, tức sản phẩm của lò quan; và quan dụng, tức đồ dùng dành cho vua quan.

4. Gốm trắng mỏng Thăng Long: Dấu hiệu của đồ ngự dụng

Một đóng góp lớn của khảo cổ học Hoàng thành Thăng Long là làm rõ nhóm gốm trắng mỏng thời Lê. Đây là dòng gốm cao cấp, có xương mỏng, chất lượng tốt và thường liên quan đến đồ dùng trong Hoàng cung.

Theo Hoàng thành Thăng Long, gốm trắng mỏng Thăng Long chủ yếu gồm bát, đĩa cỡ nhỏ, có xương mỏng như vỏ trứng, dạng sứ thấu quang. Thành trong thường in nổi hình hai con rồng chân 5 móng, giữa lòng in chữ “Quan”. Đặc biệt, loại gốm trắng mỏng này chưa từng được tìm thấy ở đâu ngoài khu lăng mộ vua Lê ở Lam Kinh, Thanh Hóa.

Về kỹ thuật, nhóm gốm này có một số đặc điểm riêng. Chúng thường được nung đơn chiếc, men phủ kín đáy và mép vành chân đế. Chân đế được tạo rất mỏng, mép vành chân vê tròn, khác với một số gốm Hải Dương có chân đế cắt vát và cạo men ở mép vành chân.

Những đặc điểm này cho thấy gốm trắng mỏng Thăng Long không phải là đồ dùng phổ thông. Đây là nhóm hiện vật có kỹ thuật cao, được kiểm soát kỹ trong sản xuất, gắn với không gian Hoàng cung và tầng lớp sử dụng đặc biệt. Khi nhận diện gốm thời Lê, nếu gặp hiện vật trắng mỏng, xương mịn, men phủ kỹ, có rồng 5 móng, chữ “Quan” hoặc “Kính”, cần xem đó là dấu hiệu gợi ý rất mạnh về đồ cung đình.

5. Chữ “Trường Lạc” và dấu tích đời sống Hoàng cung

Một điểm đáng chú ý khác trong gốm thời Lê tại Hoàng thành Thăng Long là sự xuất hiện của các chữ Hán như “Trường Lạc” hoặc “Trường Lạc khố”. Theo ghi chép sử cũ, Trường Lạc là cung của Trường Lạc Thánh Từ Hoàng hậu Nguyễn Thị Hằng, vợ vua Lê Thánh Tông. Do đó, những đồ sứ ghi chữ Trường Lạc có thể được hiểu là vật dụng của cung Trường Lạc.

Chi tiết này rất quan trọng vì nó giúp nối hiện vật khảo cổ với không gian cụ thể trong Hoàng cung. Một chữ viết trên đáy hoặc lòng gốm không chỉ là ký hiệu sản xuất, mà có thể cho biết nơi sử dụng, chủ thể sử dụng hoặc bối cảnh cung đình.

Ngoài đồ gốm có dấu hiệu vương quyền, Hoàng thành Thăng Long còn tìm thấy nhiều loại đĩa đèn dầu lạc nhỏ men trắng, bình vôi, bình đựng bã trầu và chuôi dao cau. Những tư liệu này cho thấy trong Hoàng cung xưa, tục ăn trầu cũng phổ biến; gốm thời Lê vì vậy không chỉ phản ánh quyền lực, mà còn phản ánh sinh hoạt thường ngày của tầng lớp cung đình.

6. Gốm thời Lê và giao thương quốc tế

Gốm Lê sơ không chỉ bó hẹp trong không gian Hoàng thành. Dữ liệu từ các tàu đắm cho thấy gốm Việt thời kỳ này từng tham gia mạnh vào thị trường quốc tế. Hoàng thành Thăng Long nêu rằng các phát hiện ở tàu đắm Hội An và Pandanan là bằng chứng cho thấy gốm hoa lam, men trắng và gốm vẽ nhiều màu từng là mặt hàng xuất khẩu chủ đạo.

Điều này cho thấy gốm thời Lê có hai hướng phát triển song song. Một mặt, có nhóm đồ ngự dụng, lò quan, phục vụ Hoàng cung với chất lượng cao, hoa văn rồng, phượng, chữ Quan, Kính. Mặt khác, có nhóm gốm ngoại thương phục vụ thị trường khu vực và quốc tế. Sự phát triển này phản ánh năng lực sản xuất lớn, kỹ thuật ổn định và thị hiếu trang trí phù hợp với nhiều nhóm người dùng.

Vườn Gốm Việt cũng ghi nhận sản phẩm gốm hoa lam thời Lê khá đa dạng, không chỉ có bát, bình, lọ hoa, ấm mà còn có những dạng đặc biệt như ấm hình quả bầu, lọ hai bầu, ấm trà hình tượng chim, hộp đựng gia vị. Dù đây là nguồn phổ thông, thông tin này phù hợp với nhận định chung rằng gốm thời Lê đa dạng về loại hình và nhu cầu sử dụng.

7. Kỹ thuật hoa lam: Từ mảng khắc sang nét bút

Một thay đổi lớn của gốm thời Lê là sự chuyển từ kỹ thuật trang trí dựa nhiều vào khắc, in, đắp nổi, tô men sang kỹ thuật vẽ bằng bút lông. Trên gốm men ngọc Lý – Trần, hoa văn thường nằm dưới men và hiện ra qua nét khắc. Trên gốm hoa nâu Trần, màu nâu được tô vào mảng hoa văn đã tạo trước. Nhưng với hoa lam thời Lê, hoa văn được thể hiện bằng đường bút màu lam.

Vườn Gốm Việt nhấn mạnh rằng trên gốm men ngọc, hoa văn thường được khắc chìm trên phôi gốm rồi phủ men; trên gốm hoa nâu, màu sắc được tô trên hoa văn đã khắc; còn trên gốm hoa lam, hoa văn được thể hiện qua nghệ thuật vẽ bằng bút lông.

Điều này làm thay đổi hoàn toàn cảm giác thị giác. Hoa văn thời Lê trở nên linh hoạt, rõ hình và có tính hội họa hơn. Nét lam có thể diễn tả mây, sóng, hoa lá, vảy rồng, cánh phượng, lông chim hoặc các đường viền trang trí. Màu lam cũng tạo độ tương phản mạnh với nền men trắng, khiến họa tiết dễ nhận diện hơn so với hoa văn ẩn dưới men ngọc.

8. Dấu hiệu nhận diện gốm thời Lê

Khi quan sát một hiện vật có khả năng thuộc thời Lê, có thể chú ý một số dấu hiệu sau.

Trước hết là màu men và kỹ thuật hoa lam. Gốm hoa lam với sắc xanh lam hoặc xanh chàm trên nền men trắng là dấu hiệu rất quan trọng. Tuy nhiên, không nên kết luận tuyệt đối chỉ vì có hoa lam, vì kỹ thuật này đã manh nha từ cuối Trần. Cần kết hợp thêm bố cục hoa văn, dáng gốm, xương gốm và bối cảnh phát hiện.

Thứ hai là hoa văn cung đình. Các hình rồng 5 móng, rồng 4 móng, phượng, chữ Quan, Kính, Trường Lạc là dấu hiệu có giá trị cao khi nhận diện nhóm gốm cung đình thời Lê. Đây là nhóm hiện vật gắn với lò quan, đồ ngự dụng hoặc không gian Hoàng cung.

Thứ ba là xương gốm và độ mỏng. Gốm trắng mỏng Thăng Long có xương mỏng như vỏ trứng, men phủ kín đáy và mép chân đế, chân đế mỏng, mép vành vê tròn. Đây là dấu hiệu kỹ thuật khác biệt, giúp phân biệt với một số dòng gốm ở Hải Dương hoặc Kim Lan.

Thứ tư là loại hình sử dụng. Gốm thời Lê gồm nhiều loại như bát, đĩa, bình, vò, lọ, ấm, bình vôi, đĩa đèn dầu, đồ đựng bã trầu. Sự phong phú này phản ánh cả đời sống cung đình, sinh hoạt thường ngày và nhu cầu giao thương.

9. Giá trị văn hóa – lịch sử của gốm thời Lê

Gốm thời Lê có giá trị lớn ở nhiều phương diện. Trước hết, nó cho thấy trình độ kỹ thuật cao của gốm Việt, đặc biệt ở gốm hoa lam, men trắng mỏng và đồ ngự dụng. Những hiện vật có chữ Quan, Kính, Trường Lạc, rồng 5 móng, phượng… là bằng chứng quan trọng về đời sống Hoàng cung và sản xuất gốm cung đình.

Thứ hai, gốm thời Lê phản ánh sự phát triển của các trung tâm sản xuất. Hoàng thành Thăng Long cho biết nhiều sưu tập đồ gốm trong các hố khai quật phần lớn là sản phẩm của các lò gốm vùng Hải Dương và Bát Tràng; đồng thời cũng có cơ sở để cho rằng Thăng Long có lò quan chuyên sản xuất gốm sứ cung đình từ thời Lý, tiếp tục hoạt động đến thời Lê.

Thứ ba, gốm thời Lê là tư liệu về giao lưu quốc tế. Sự tương đồng giữa gốm hoa lam cao cấp tại Hoàng thành với đồ gốm trên tàu đắm Hội An cho thấy vai trò của gốm Thăng Long trong quan hệ kinh tế, văn hóa với bên ngoài.

Thứ tư, gốm thời Lê giúp nhận diện đời sống thường nhật trong Hoàng cung. Những bình vôi, bình đựng bã trầu, dao cau, đĩa đèn dầu cho thấy cung đình không chỉ là không gian quyền lực mà còn là nơi diễn ra các sinh hoạt văn hóa như ăn trầu, thắp sáng, dùng đồ men trong đời sống hằng ngày.

Gốm thời Lê là giai đoạn phát triển mạnh của gốm Việt trung đại, đặc biệt nổi bật với gốm hoa lam, gốm men trắng mỏng, đồ ngự dụng và gốm ngoại thương. Nếu gốm Lý mang vẻ thanh nhã, gốm Trần khỏe khoắn và phóng khoáng, thì gốm Lê cho thấy một bước chuyển rõ về kỹ thuật và bố cục: sắc lam nổi bật trên nền trắng, hoa văn rõ nét, đề tài phong phú, dấu hiệu cung đình rõ ràng và khả năng giao thương rộng.

Từ các phát hiện ở Hoàng thành Thăng Long, có thể thấy gốm thời Lê không chỉ là sản phẩm thủ công. Đó là bằng chứng về quyền lực vương triều, đời sống Hoàng cung, kỹ thuật lò quan, sự phát triển của các trung tâm gốm lớn và vị thế của gốm Việt trong mạng lưới thương mại quốc tế.

Lão Cổ Vật tổng hợp