Gốm Tiền Sử Việt Nam

Đồ gốm thời tiền sử ở Việt Nam đều là gốm mộc, nặn bằng tay, được nung ở ngoài trời với nhiệt độ khoảng 700oC, xương gốm thô, chủ yếu được làm từ đất trộn với vỏ nhuyễn thể và bã thực vật. Hoa văn trang trí đơn giản ở phía ngoài như các vạch chéo, văn sóng nước, văn chải răng lược... Các hoa văn này được tạo ra khi sản phẩm còn ướt, một số được tạo bằng bàn dập hoặc dùng que nhọn để vẽ, vạch. Theo từng bước phát triển, sang thời đại kim khí, đồ gốm truyền thống Việt đã có những bước chuyển mới, từ kỹ thuật nặn tay đã chuyển sang kỹ thuật tạo hình bằng bàn xoay, tạo nên sự phong phú về chủng loại và kiểu dáng của sản phẩm, tiêu biểu là những đồ gốm giai đoạn Tiền Đông Sơn (văn hóa Phùng Nguyên - Đồng Đậu - Gò Mun). Bên cạnh các sản phẩm đun nấu còn thấy những sản phẩm gốm để chứa đựng, dụng cụ ăn uống, trang sức, công cụ lao động và gốm mỹ thuật. Có thể nói, từ khi ra đời, đồ gốm đã trở nên phổ biến, giữ vai trò chủ đạo và luôn là một nghề thủ công có vị trí xứng đáng trong đời sống của cư dân thời tiền - sơ sử.

Mô hình nhà, thế kỷ 1 - 3

Tuy nhiên, phải đến những thế kỷ đầu Công nguyên, nghề làm gốm Việt Nam mới có bước nhảy vọt đáng kể về công nghệ. Giai đoạn này, cùng với những kỹ thuật mới trong chế tác đồ gốm được phổ biến ở Trung Hoa như: làm khuôn, gắn chắp các thành phần sau đổ khuôn, tráng men và nung trong lò với nhiệt độ cao, người Việt với trình độ, kinh nghiệm truyền thống sẵn có, vừa giữ gìn, bảo tồn văn hóa dân tộc, vừa linh hoạt tiếp thu những yếu tố kỹ thuật mới, tạo nên những đồ gốm mang sắc thái riêng biệt, làm giàu cho kho tàng văn hóa nước nhà và trở thành một trong số ít các quốc gia trên thế giới có nghề sản xuất đồ gốm men ra đời sớm và phát triển liên tục.

Gốm Hán men lục. Ảnh: Lão Cổ Vật 

Nếu như ở thời Đông Sơn trước đó, chúng ta chưa phát hiện được một trung tâm sản xuất nào, bởi những sản phẩm gốm chủ yếu là tự túc, tự cấp, không có sự chuyên biệt, quy trình sản xuất đơn giản và gọn nhẹ, thì đến giai đoạn này, hàng loạt trung tâm sản xuất gốm có quy mô lớn đã ra đời. Những lò gốm ở Tam Thọ (Thanh Hóa), Thanh Lãng, Lũng Ngoại, Đồng Đậu (Vĩnh Phúc), Đại Lai, Luy Lâu, Đương Xá (Bắc Ninh)… xuất hiện cùng với sự chuyển biến từ kỹ thuật sản xuất đồ gốm đất nung không men sang đồ gốm có men, được những người thợ thủ công Việt với thợ gốm người Hán thực hiện nung trong lò cóc, lò ống, với quy trình và tổ chức sản xuất khoa học và tiên tiến.

Lọ Hán hoa văn sóng nước. Ảnh: Lão Cổ Vật

Họ tạo ra những đồ dùng bằng gốm với nhiều loại hình và kiểu dáng rất phong phú, nhiệt độ nung cao, trên 1.000oC. Kết quả khai quật khảo cổ học khu lò gốm Tam Thọ cho thấy có sự phân công lao động mang tính chuyên môn hóa cao. Tại đó, các nhà khảo cổ đã xác định được những khu vực sản xuất chuyên biệt, như: nơi luyện đất, nơi tạo dáng (xương gốm), nơi phơi gốm, nơi nung…

Chum Hán men đen. Ảnh: Lão Cổ Vật

Đồ gốm thời kỳ này có xương gốm dày, cứng; men mỏng, thường không phủ hết đồ vật, men màu vàng ngà, trắng nhạt, trắng xám; trang trí văn in nổi ô trám, hoa văn xương cá hoặc lá dừa, hình thoi, chữ S, văn chải, văn sóng nước... một số ấm, âu, hũ có trang trí hình cánh sen, chim, cá, đầu gà, đầu voi. Nhiều loại hình đồ vật được làm phỏng theo hình dáng của các đồ đồng đương thời như hoà (盉), nhĩ bôi (耳 杯), liêm (奩) hình trụ, bình con tiện, bình có quai, bát chân cao..        

Bình hình thú (Hổ tử), thế kỷ 1 - 3

Có thể nói, mặc dù có sự ảnh hưởng về phong cách và kỹ thuật ngoại lai, nhưng nguyên liệu chế tạo xương và men của đồ gốm thời kỳ này được khai thác tại chỗ; nhiều loại hình nồi, vò, vẫn giữ được nguyên dáng của truyền thống gốm Đông Sơn trước đó. Do vậy, khi nghiên cứu về gốm Việt Nam giai đoạn 10 thế kỷ sau Công nguyên, các nhà nghiên cứu của Nhật Bản, Hàn Quốc, thậm chí cả Trung Quốc lục địa, cũng phải thừa nhận rằng, họ không nhìn thấy sự giống nhau giữa gốm thời Đông Hán ở Trung Nguyên với gốm Việt. Đây quả là sự tài tình của cha ông chúng ta trong giai đoạn chuyển biến lớn của nghề làm gốm, vừa giữ gìn bản sắc, vừa lựa chọn tiếp thu kỹ thuật bên ngoài, để tạo nên nền móng vững chắc cho kỹ thuật gốm men truyền thống Việt Nam.
 

Vò gốm, thế kỷ 5 - 6

Nguồn: baotanglichsu.vn

Lão Cổ Vật