Gốm Việt Cổ Và Những Gam Màu Thần Diệu

Có nhiều nhận định khác nhau về vẻ đẹp của sắc men gốm Việt. Riêng đối với dòng gốm men trắng ngà thời Lý, giá trị nghệ thuật và cái hồn của từng hiện vật nằm ở sự tối giản. Dòng gốm này sở hữu màu men độc sắc trắng ngà, kết hợp với kỹ thuật tạo hình tinh xảo cùng những chi tiết điêu khắc, đắp nổi nhẹ nhàng trên bề mặt sản phẩm.

Nhờ sử dụng nguồn đất mịn, phần xương gốm được chuốt mỏng đến mức có thể thấu quang, phủ bên ngoài là lớp men mỏng tang thường được gọi là “men giấy”. Chân đế thanh thoát cùng tỷ lệ tạo hình cân đối đã góp phần tạo nên vẻ đẹp tinh tế và quý phái cho gốm thời Lý. Những hiện vật gốm men trắng ngà, dù qua thời gian lớp men đã chuyển sang sắc trắng vàng tự nhiên, vẫn luôn khiến người thưởng lãm phải trầm trồ ngay từ cái nhìn đầu tiên. Để diễn tả trọn vẹn vẻ đẹp ấy, có lẽ chỉ cần gói gọn trong hai chữ: “đơn giản”.

Ấm gốm men nâu thời Trần với sự kết hợp của hỏa biến tạo nên các vệt màu độc sắc thú vị

Nét đẹp hoàn hảo từ tạo hình đến màu men trên ấm gốm có niên đại từ thời Lý

Bước sang thời Trần, gốm men màu Việt Nam đã bắt kịp trình độ phát triển của các trung tâm gốm sứ lớn trong khu vực, đặc biệt là dòng gốm men ngọc. Trong lịch sử chế tác men ngọc phương Đông, tương truyền hoàng đế thứ hai của nhà Hậu Chu là Chu Thế Tông (921 – 959) từng sử dụng đồ ngự dụng do lò Sài diêu chế tác. Đây là dòng gốm được đánh giá ngang hàng với ngũ đại danh diêu thời Tống gồm Nhữ, Quan, Ca, Quân và Định.

Sách Đào Thuyết của Chu Đồng Xuyên từng mô tả sắc men ngọc Sài diêu bằng câu: “Vũ quá thiên thanh vân phá xứ. Giả ban nhan sắc tác tương lai” (mây tan mưa tạnh trời xanh ngát, màu ấy về sau cứ vậy làm). Màu xanh đặc trưng của men ngọc Sài diêu được ca ngợi đến mức có câu: “Phiến Sài trị thiên kim”, nghĩa là một mảnh gốm Sài diêu có giá trị tương đương nghìn vàng.

Chi tiết hài hòa trên mặt ấm gốm men trắng ngà thời Trần với diềm trang trí cánh sen

Ấm gốm độc sắc thời Trần với đề tài trang trí con tôm rất duyên trên thân ấm

Đến thế kỷ X, người Cao Ly (Triều Tiên) đã sang Trung Hoa học kỹ thuật chế tác gốm men ngọc để tạo nên dòng gốm nổi tiếng “Cao Ly bí sắc”. Năm 1233, nghệ nhân Kato (Gia Đằng) của Nhật Bản cũng đến Trung Hoa học nghề làm gốm men ngọc. Những sự kiện này cho thấy sức ảnh hưởng mạnh mẽ và sự thịnh hành của dòng gốm men ngọc trong xã hội đương thời.

Người Việt thời Trần bắt đầu chế tác gốm men ngọc với những đặc trưng riêng. Dù màu men chưa đạt độ trong và tinh khiết như sắc “vũ quá thiên thanh” của Sài diêu, nhưng các họa tiết ẩn hiện dưới lớp men huyền diệu đã từng khiến giới sưu tầm nhầm lẫn với sản phẩm từ các lò gốm phương Bắc.

Khi giới khảo cổ và sưu tầm phát hiện những hiện vật gốm men ngọc có khoản thức ghi rõ “Thiên Trường phủ chế”, nguồn gốc của dòng gốm này mới được xác định rõ ràng. Các hiện vật như chén, bát chân cao, ấm quả dưa, ấm rượu, hũ, liễn… được xác nhận có xuất xứ từ Nam Định, vùng đất phủ Thiên Trường nổi tiếng của thời Trần.

Kỹ thuật nung chảy men tự nhiên tạo vẻ đẹp ngẫu nhiên trên cốt gốm men nhiều màu

Ấm rượu gốm men lam xám thời Mạc, mang đề tài tạo hình nghê – linh vật thuần Việt​

Kỹ thuật nung chảy men tự nhiên tạo vẻ đẹp ngẫu nhiên trên cốt gốm men nhiều màu​​​​​​

Gốm thờ tự thời Mạc đánh dấu bước phát triển vượt bậc trong nghệ thuật tạo hình. Kích thước hiện vật được nâng cao theo chiều đứng, kết hợp nhiều kỹ thuật như chạm lọng, in khuôn, khắc chìm, dán, đắp nổi và phủ men.

Kiểu dáng và phong cách được xây dựng đồng nhất, mang tính thẩm mỹ rõ ràng, phản ánh sự phát triển mạnh mẽ của văn hóa dân gian cũng như sự phục hưng của Phật giáo trong giai đoạn này.

Bảng màu men của gốm Việt cổ tiếp tục được mở rộng với các dòng men xanh lục, men nâu, men lam và men xám trên nhiều sản phẩm gốm gia dụng.

Trong thời kỳ nhà Mạc (1527 – 1592) và Lê Trung hưng (1533 – 1789), gốm men lam xám cùng dòng gốm men nhiều màu với sự kết hợp giữa trắng ngà và xanh rêu đã định hình nên một giai đoạn đặc sắc của lịch sử gốm Việt. Đây cũng là thời kỳ nghệ nhân chú trọng đến từng chi tiết trang trí và phát huy tối đa các kỹ thuật tạo hình đỉnh cao.

Màu men lam xám mang vẻ đẹp giản dị, trầm lắng. Trên nền cốt thai được trang trí bằng các đồ án đậm bản sắc văn hóa dân gian như rồng, phượng, nghê, nghệ nhân đã tạo nên nhiều sắc độ men đậm nhạt khác nhau. Những đường văn kỷ hà cùng phong cách tạo hình tinh tế, giàu biểu cảm đã đem lại sự sang trọng cho từng hiện vật, đưa dòng men lam xám trở thành một trong những đỉnh cao nghệ thuật của gốm Việt cổ.

Âu gốm men ngọc được xác định làm tại phủ Thiên Trường, Nam Định

Ấm rượu hình tôm cưỡi cá phủ men nhiều màu thuộc thời Lê trung hưng

Bên cạnh dòng men độc sắc lam xám, gốm thời Mạc và Lê Trung hưng còn nổi bật với kỹ thuật phủ men nhiều màu, thường được gọi là men tam thái hoặc men tam sắc. Dòng men này sử dụng màu trắng ngà làm nền chủ đạo, kết hợp với các mảng men nâu và xanh rêu phủ trên bề mặt xương gốm.

Khác với lối tô men định hình, nghệ nhân tận dụng quá trình nung để men chảy tự nhiên, tạo nên những vệt màu biến đổi không đồng nhất trên từng sản phẩm. Chính hiệu ứng ngẫu nhiên của lửa và men đã mang lại vẻ đẹp mềm mại, duyên dáng và đầy sức sống cho dòng gốm này. Vì vậy, men tam thái được sử dụng phổ biến trên các hiện vật phục vụ mục đích thờ tự và tín ngưỡng trong đời sống văn hóa truyền thống Việt Nam.

Lư hương men lam xám thời Mạc do Đặng Huyền Thông chế tác

Lư hương gốm men nhiều màu kết hợp kỹ thuật tạo hình phức tạp

Bài & Ảnh: Nguyễn Đình

Nguồn: Elledecoration