Họa Pháp Phi Ma Thuân Trên Đồ Sứ Cổ Và Cách Định Niên Đại Trên Họa Pháp

Phi ma thuân (披麻皴 – pī má cūn) là một trong những kỹ pháp tạo nét thuân thường được sử dụng trong hội họa sơn thủy truyền thống Trung Quốc. Những đường nét của kỹ pháp này có hình thái tựa như các sợi gai dầu buông xõa, đan xen và chồng lớp lên nhau, vì vậy được gọi là “Phi ma thuân”.

Trong trang trí hoa văn trên đồ sứ, thuật ngữ “Phi ma thuân” được kế thừa từ hội họa truyền thống. Đây là một dạng kỹ pháp tuyến thuân (线皴 – xiàn cūn), sử dụng tổ hợp các nét bút trung phong mềm mại, uyển chuyển để thể hiện kết cấu và đường vân của núi đá. Nhiều đường nét được bố trí buông xõa, đan xen và chồng lớp, hình thành phong cách trang trí có hình thái tương tự những sợi gai dầu.

Trong lịch sử hội họa Trung Quốc, Phi ma thuân thường được cho là do họa gia Đổng Nguyên (董源 – Dǒng Yuán) thời Ngũ Đại sáng tạo.

Thực tế, thời Ngũ Đại là giai đoạn đánh dấu bước phát triển đột phá của kỹ pháp thuân trong tranh sơn thủy, từ chỗ chưa hình thành hệ thống kỹ pháp rõ rệt đến việc xuất hiện những phương pháp biểu hiện cụ thể. Trong đó, những dạng nét thuân thuộc hệ Phi ma chính là một trong những kỹ pháp xuất hiện sớm nhất, được hình thành trên cơ sở quan sát, khái quát và chắt lọc hình thái cảnh quan thiên nhiên.

Đổng Nguyên là nhân vật tiêu biểu của giai đoạn này. Ông vận dụng bút pháp linh hoạt, kết hợp kỹ thuật thuân nét và xát bút, đặc biệt chú trọng sự biến hóa phong phú giữa sắc độ đậm – nhạt, trạng thái khô – ướt của mực, qua đó hình thành một kỹ pháp biểu hiện mang phong cách riêng biệt.

Phi ma thuân còn được phân chia thành Đại phi ma thuân (大披麻皴 – dà pī má cūn) và Tiểu phi ma thuân (小披麻皴 – xiǎo pī má cūn). Đại phi ma thuân là kỹ pháp sử dụng những đường thuân dài, trong khi Tiểu phi ma thuân sử dụng những đường thuân ngắn. Vì vậy, hai kỹ pháp này còn được gọi lần lượt là Trường phi ma (长披麻 – cháng pī má) và Đoạn phi ma (短披麻 – duǎn pī má).

Đại phi ma thuân trên đĩa lớn thanh hoa dứu lý hồng thời Khang Hy.

Tiểu phi ma thuân trên đồ sứ men lam trắng thời Ung Chính.

Chú thích thuật ngữ: Thanh hoa dứu lý hồng (青花釉里红 – qīng huā yòu lǐ hóng) là đồ sứ kết hợp trang trí thanh hoa xanh cobalt kết hợp sắc đỏ đồng dưới men.

Định niên đại từ kỹ pháp sử dụng phi ma thuân:

Trong trang trí đồ sứ giai đoạn cuối Minh – đầu Thanh, kỹ pháp Phi ma thuân đặc biệt thịnh hành ở hai thời kỳ: từ Thuận Trị đến đầu Khang Hy và từ cuối Khang Hy đến Ung Chính.

- Ở giai đoạn thứ nhất, Trường phi ma thuân được sử dụng phổ biến. Bút ý không thiên về sự cầu kỳ, khéo léo mang tính phô diễn mà thể hiện phong cách chất phác, hồn hậu và tự nhiên.

- Đến cuối thời Khang Hy và sang thời Ung Chính, kỹ pháp Trường phi ma thuân dần nhường chỗ cho Tiểu phi ma thuân. Những đường thuân trở nên ngắn hơn, dày đặc hơn, đồng thời bút pháp cũng thanh thoát và tinh tế hơn.

Sự thay đổi này cũng phù hợp với xu hướng chuyển biến chung của phong cách nghệ thuật từ cuối Minh sang đầu Thanh, từ vẻ phóng khoáng, mạnh mẽ, thô mộc sang sự thanh nhã và tú lệ.

Do đó, sự chuyển biến phong cách từ Đại phi ma thuân sang Tiểu phi ma thuân là hiện tượng có thực. Cách phân biệt và đặt tên hai loại kỹ pháp này không chỉ hợp lý mà còn có cơ sở kế thừa từ truyền thống hội họa.

Hình ảnh bên dưới là một mẫu gốm sứ men lam trắng thời Khang Hy với họa tiết phong cảnh đỏ và các nét vẽ phi ma thuân, thuộc bộ sưu tập của Bảo tàng Gốm cổ Lạc Dương Thục Vi.

Khóa đào tạo Đồ cổ Nhập môn Thực chiến tại Lão Cổ Vật là chương trình kéo dài hơn 2 tháng với 40 tiết học, kết hợp việc học các phương pháp và kỹ thuật thẩm định đồ sứ cổ với việc thực hành trên các hiện vật và mẫu vật đồ sứ cổ thực tế.

Hình ảnh bên dưới cho thấy một chiếc đĩa sứ Khang Hy men lam trắng khổ lớn, vẽ phong cảnh đỏ dưới men, với các nét vẽ mô phỏng sợi gai dầu. Chiếc đĩa này gần đây đã được bán đấu giá tại Christie's Hồng Kông và thu về gần 2,4 triệu đô la Hồng Kông, lập kỷ lục mới về giá đấu giá cho loại đĩa sứ này

Nguồn: https://www.sohu.com

Lão Cổ Vật

Sưu tầm và dịch