Họa Pháp Phi Ma Thuân Trên Đồ Sứ Cổ

Phi ma thuân (披麻皴 – pī má cūn) là một trong những kỹ pháp tạo nét thuân thường được sử dụng trong hội họa sơn thủy truyền thống Trung Quốc. Những đường nét của kỹ pháp này có hình thái tựa như các sợi gai dầu buông xõa, đan xen và chồng lớp lên nhau, vì vậy được gọi là “Phi ma thuân”.

Trong trang trí hoa văn trên đồ sứ, thuật ngữ “Phi ma thuân” được kế thừa từ hội họa truyền thống. Đây là một dạng kỹ pháp tuyến thuân (线皴 – xiàn cūn), sử dụng tổ hợp các nét bút trung phong mềm mại, uyển chuyển để thể hiện kết cấu và đường vân của núi đá. Nhiều đường nét được bố trí buông xõa, đan xen và chồng lớp, hình thành phong cách trang trí có hình thái tương tự những sợi gai dầu.

Trong lịch sử hội họa Trung Quốc, Phi ma thuân thường được cho là do họa gia Đổng Nguyên (董源 – Dǒng Yuán) thời Ngũ Đại sáng tạo.

Thực tế, thời Ngũ Đại là giai đoạn đánh dấu bước phát triển đột phá của kỹ pháp thuân trong tranh sơn thủy, từ chỗ chưa hình thành hệ thống kỹ pháp rõ rệt đến việc xuất hiện những phương pháp biểu hiện cụ thể. Trong đó, những dạng nét thuân thuộc hệ Phi ma chính là một trong những kỹ pháp xuất hiện sớm nhất, được hình thành trên cơ sở quan sát, khái quát và chắt lọc hình thái cảnh quan thiên nhiên.

Đổng Nguyên là nhân vật tiêu biểu của giai đoạn này. Ông vận dụng bút pháp linh hoạt, kết hợp kỹ thuật thuân nét và xát bút, đặc biệt chú trọng sự biến hóa phong phú giữa sắc độ đậm – nhạt, trạng thái khô – ướt của mực, qua đó hình thành một kỹ pháp biểu hiện mang phong cách riêng biệt.

Phi ma thuân còn được phân chia thành Đại phi ma thuân (大披麻皴 – dà pī má cūn) và Tiểu phi ma thuân (小披麻皴 – xiǎo pī má cūn).

Đại phi ma thuân là kỹ pháp sử dụng những đường thuân dài, trong khi Tiểu phi ma thuân sử dụng những đường thuân ngắn. Vì vậy, hai kỹ pháp này còn được gọi lần lượt là Trường phi ma (长披麻 – cháng pī má) và Đoản phi ma (短披麻 – duǎn pī má).

Đại phi ma thuân trên đĩa lớn thanh hoa釉里红 thời Khang Hy.

Chú thích thuật ngữ: Thanh hoa釉里红 (青花釉里红 – qīng huā yòu lǐ hóng) là đồ sứ kết hợp trang trí thanh hoa xanh cobalt dưới men và sắc đỏ đồng dưới men.

Tiểu phi ma thuân trên đồ sứ thanh hoa thời Ung Chính.

Trong trang trí đồ sứ giai đoạn cuối Minh – đầu Thanh, kỹ pháp Phi ma thuân đặc biệt thịnh hành ở hai thời kỳ: từ Thuận Trị đến đầu Khang Hy và từ cuối Khang Hy đến Ung Chính.

Ở giai đoạn thứ nhất, Trường phi ma thuân được sử dụng phổ biến. Bút ý không thiên về sự cầu kỳ, khéo léo mang tính phô diễn mà thể hiện phong cách chất phác, hồn hậu và tự nhiên.

Đến cuối thời Khang Hy và sang thời Ung Chính, kỹ pháp Đại phi ma thuân dần nhường chỗ cho Tiểu phi ma thuân. Những đường thuân trở nên ngắn hơn, dày đặc hơn, đồng thời bút pháp cũng thanh thoát và tinh tế hơn.

Sự thay đổi này cũng phù hợp với xu hướng chuyển biến chung của phong cách nghệ thuật từ cuối Minh sang đầu Thanh, từ vẻ phóng khoáng, mạnh mẽ, thô mộc sang sự thanh nhã và tú lệ.

Do đó, sự chuyển biến phong cách từ Đại phi ma thuân sang Tiểu phi ma thuân là hiện tượng có thực. Cách phân biệt và đặt tên hai loại kỹ pháp này không chỉ hợp lý mà còn có cơ sở kế thừa từ truyền thống hội họa.

Nguồn: https://www.sohu.com

Lão Cổ Vật

Sưu tầm và dịch