Khái Luận Về Sắc Độ Hoa Lam Qua Các Triều Đại

Chuyên gia Hà Ý Hành thuộc Bộ phận Gốm sứ và Tác phẩm nghệ thuật Trung Quốc phân tích chi tiết những sắc độ lam khác nhau trên đồ sứ hoa lam. Do thị hiếu của các hoàng đế mỗi triều không giống nhau, hoa lam từng thời kỳ cũng mang những đặc trưng riêng biệt.

Hướng dẫn của chuyên gia

Nghệ thuật Châu Á

Thanh Khang Hy – Đĩa hoa lam vẽ điển tích nhân vật Thủy Hử, đường kính 11 1/8 inch (28,3 cm). Ước giá: 2.000–3.000 USD. Hiện vật được giới thiệu trong phiên đấu giá trực tuyến Nghệ thuật Trung Quốc: Phiên mùa hè New York, diễn ra từ ngày 11 đến 18 tháng 7 năm 2018.

 

Thời Đường (618–907) là giai đoạn khởi nguyên của đồ gốm phủ men lam; hình thức sơ khai của đồ sứ hoa lam cũng bắt đầu xuất hiện trong thời kỳ này. Đến triều Nguyên (1279–1368), hoa lam phát triển rực rỡ, sau đó tiếp tục được hoàn thiện dưới hai triều Minh (1368–1644) và Thanh (1644–1911), trở thành một trong những dòng sản phẩm có quy mô nung tạo lớn nhất trong lịch sử gốm sứ Trung Quốc. Trong đó, chủng loại thanh liệu cobalt là yếu tố then chốt quyết định sự phát sắc của hoa lam.

Thanh Khang Hy – Bình thức cô hoa lam vẽ đồ án bác cổ, cao 9 inch (22,9 cm). Ước giá: 1.000–1.500 USD. Hiện vật được giới thiệu trong phiên đấu giá trực tuyến Nghệ thuật Trung Quốc: Phiên mùa hè New York, từ ngày 11 đến 18 tháng 7 năm 2018.

 

Việc sử dụng cobalt có thể được truy nguyên tới khoảng năm 2000 trước Công nguyên. Theo những gì được biết, cư dân Tây Á thời bấy giờ đã sử dụng cobalt làm chất tạo màu lam.

Trong các cuộc khai quật khảo cổ học tại Trung Quốc, người ta từng phát hiện một số lượng nhỏ hạt thủy tinh và đồ thủy tinh thời Chiến Quốc (475–221 trước Công nguyên) có dấu vết cobalt lam được nung chảy để tạo màu. Những hiện vật này được cho là có khả năng bắt nguồn từ Tây Á, không giống sản phẩm được chế tác tại Trung Nguyên.

Thanh, thế kỷ XIX – Tra đấu hoa lam vẽ sơn thủy thông cảnh, cao 10 7/8 inch (27,6 cm). Ước giá: 2.000–3.000 USD. Hiện vật được giới thiệu trong phiên đấu giá trực tuyến Nghệ thuật Trung Quốc: Phiên mùa hè New York, từ ngày 11 đến 18 tháng 7 năm 2018.

 

Ngoài kỹ nghệ thủy tinh, trước thời Đường, Trung Quốc hầu như chưa xuất hiện đồ gốm phủ men lam. Đến đời Đường, Con đường Tơ lụa phát triển phồn thịnh, tạo điều kiện để nguyên liệu cobalt được truyền nhập vào Trung Quốc và sử dụng làm một trong những chất tạo màu men gốm.

Cobalt được kết hợp với men lục đồng và men nâu sắt có hàm lượng chì cao để trang trí trên đồ gốm nung ở nhiệt độ thấp. Sau khi nung, màu men rực rỡ, lưu động tự nhiên; bề mặt men xuất hiện nhiều đường khai phiến nhỏ, qua đó tạo nên dòng gốm tam thái nổi tiếng thế giới.

Cuối Minh – đầu Thanh: Vò hoa lam trang trí kỳ lân văn, cao 31½ inch (80 cm). Ước giá: 10.000–15.000 bảng Anh. Hiện vật được giới thiệu trong phiên đấu giá trực tuyến Nghệ thuật Trung Quốc: Phiên mùa hè London, từ ngày 11 đến 19 tháng 7 năm 2018.

 

Đỉnh cao đầu tiên trong lịch sử gốm sứ

Người thời Tống đề cao mỹ học tối giản. Men sứ Tống chú trọng vẻ ôn nhuận, thuần tịnh, theo đuổi sự chất phác và cao nhã trong một không gian tĩnh lặng. Tuy nhiên, khuynh hướng thẩm mỹ này khiến sự phát triển của thanh liệu cobalt trên đồ gốm sứ rơi vào trạng thái đình trệ.

Đến triều Nguyên, sắc lam và trắng của đồ sứ hoa lam được cho là có sự tương hợp với tín ngưỡng vật tổ sói xanh – hươu trắng của người Mông Cổ: màu xanh tượng trưng cho bầu trời xanh thẳm, còn màu trắng biểu thị sự thuần khiết và thiện lương.

Từ đây, đồ sứ hoa lam phát triển mạnh mẽ, tạo nên đỉnh cao đầu tiên trong lịch sử gốm sứ Trung Quốc.

Cuối Minh – đầu Thanh: Vò hoa lam vẽ nhân vật, cao 8 5/8 inch (22 cm). Ước giá: 1.000–2.000 bảng Anh. Hiện vật được giới thiệu trong phiên đấu giá trực tuyến Nghệ thuật Trung Quốc: Phiên mùa hè London, từ ngày 11 đến 19 tháng 7 năm 2018.

Thanh Khang Hy – Cốc hai quai hoa lam trang trí hoa卉 văn, cao 7⅞ inch (20 cm). Ước giá: 1.000–2.000 bảng Anh. Hiện vật được giới thiệu trong phiên đấu giá trực tuyến Nghệ thuật Trung Quốc: Phiên mùa hè London, từ ngày 11 đến 19 tháng 7 năm 2018.

 

Thanh liệu cobalt được sử dụng dưới triều Nguyên có nguồn gốc từ Ba Tư, xưa gọi là Tô Ma Ly thanh hoặc Tô Bột Nê thanh. Loại thanh liệu này có hàm lượng sắt cao và tính loang tán mạnh.

Sau khi nung, tại những vị trí thanh liệu hoặc men tích tụ thường xuất hiện các đốm nâu đen tương tự gỉ sắt. Những đốm này lõm xuống, ăn sâu vào thai cốt. Sắc hoa lam lên đậm, xanh biếc và rực rỡ, tạo hiệu quả thị giác đặc biệt rõ nét.

Tô Ma Ly thanh còn được các đoàn thuyền trong những chuyến hạ Tây Dương của Trịnh Hòa đưa vào Trung Quốc dưới hai triều Vĩnh Lạc (1403–1425) và Tuyên Đức (1426–1435).

Dưới sự giám sát nghiêm ngặt của Ngự diêu xưởng, hoa lam Vĩnh Lạc – Tuyên Đức có sắc độ sâu thẳm, tựa màu lam của đá quý. Các triều đại về sau đều xem đây là khuôn mẫu, đồng thời ca ngợi rằng: “Phát điều chưa từng có từ thiên cổ, mở ra kỳ hoa của một thời đại.”

Thanh Đạo Quang – Cốc chân cao hoa lam trang trí liên đài Phạn văn, khoản sáu chữ triện thư, cao 4¼ inch (10,8 cm). Ước giá: 2.000–3.000 bảng Anh. Hiện vật được giới thiệu trong phiên đấu giá trực tuyến Nghệ thuật Trung Quốc: Phiên mùa hè London, từ ngày 11 đến 19 tháng 7 năm 2018.

 

So với cobalt nhập khẩu, thanh liệu cobalt nội địa bắt đầu được coi trọng do triều đình nhiều lần thực hiện chính sách hải cấm trong niên hiệu Hồng Vũ (nguyên văn ghi 1368–1369). Tuy nhiên, loại thanh liệu này có hàm lượng mangan cao, sắc độ tương đối nhạt và khả năng phát sắc không đồng đều.

Đến các triều Thành Hóa (1465–1487) và Chính Đức (1506–1521), Bình Đẳng thanh, còn gọi là Pha Đường thanh, được khai thác tại Lạc Bình, Giang Tây, trở thành nguồn thanh liệu chủ yếu để vẽ hoa lam.

Do Bình Đẳng thanh được tuyển luyện tương đối kỹ, hàm lượng tạp chất thấp, hoa lam sau khi nung có sắc độ đồng đều, nhẹ nhàng và thanh nhã; khả năng phát sắc ổn định, tạo cảm giác mờ ảo như mây che, sương phủ.

Ngoài Lạc Bình, Giang Tây còn sản xuất một loại cobalt mang tên Thạch Tử thanh. Loại thanh liệu này phát sắc thiên đen, phần lớn được sử dụng để nung tạo đồ hoa lam dân diêu.

Đến thời Gia Tĩnh và Vạn Lịch, Hồi thanh có nguồn gốc từ Trung Á, Tân Cương và Vân Nam khó sử dụng độc lập, vì vậy phải pha trộn với Thạch Tử thanh nội địa. Tỷ lệ phối trộn được quy định cụ thể, đồng thời còn phân thành các cấp thượng thanh và trung thanh.

Nếu tỷ lệ Hồi thanh cao hơn Thạch Tử thanh, hoa lam sẽ phát sắc tím biếc, rực rỡ. Ngược lại, nếu hàm lượng Thạch Tử thanh cao hơn, sắc lam sẽ hơi thiên về xám.

Thanh Quang Tự – Một đôi bát hoa lam trang trí Bát quái, vân hạc, khoản sáu chữ khải thư, đường kính 5 3/8 inch (13,6 cm). Ước giá: 3.000–5.000 bảng Anh. Hiện vật được giới thiệu trong phiên đấu giá trực tuyến Nghệ thuật Trung Quốc: Phiên mùa hè London, từ ngày 11 đến 19 tháng 7 năm 2018.

 

Sau triều Minh, đồ sứ hoa lam tiếp tục đạt tới một đỉnh cao mới dưới thời Khang Hy (1662–1722). Khi ấy, thanh liệu chủ yếu là Chiết liệu, được tuyển chọn từ các vùng Thiệu Hưng, Kim Hoa và Cù Châu thuộc tỉnh Chiết Giang.

Kết hợp với thủ pháp thể hiện hoa văn bằng kỹ thuật phân thủy thuân pháp – dùng các sắc độ đậm nhạt khác nhau của thanh liệu để tạo khối và tầng lớp – sản phẩm sau khi nung có màu lam biếc trong sáng, sắc độ phân tầng rõ ràng và giàu cảm giác lập thể.

Đối với người mới nhập môn giám thưởng và sưu tầm đồ sứ hoa lam, cần đặc biệt lưu ý những biến đổi tinh tế trong khả năng phát sắc của hoa lam qua từng triều đại.

Quá trình quan sát và đối chiếu cẩn thận không chỉ giúp rèn luyện năng lực cảm nhận bằng mắt, mà còn tăng cường sự hiểu biết về phong cách từng thời kỳ, đồng thời bồi dưỡng chiều sâu thẩm mỹ của người chơi.

 

 

Dịch và sưu tầm: Lão Cổ Vật

Nguồn: Christies

https://www.christies.com/zh-cn/stories/shades-of-blue-subtle-differences-in-chinese-blue-and-white-porcelain-775ffe5d69b54ed08e65ac8a625a1287