Kiệt Tác Trống Đồng Cổ Loa

Phát hiện tại khu Mả Tre, Cổ Loa

Theo tư liệu của Lược Sử Tộc Việt, trống đồng Cổ Loa được phát hiện ngày 21/6/1982 tại khu Mả Tre, xã Cổ Loa, huyện Đông Anh, Hà Nội. Khi đó, một nhóm thanh niên giúp gia đình ông Tái Kim Quang ở xóm Chợ, xã Cổ Loa hạ thấp thửa ruộng đã phát hiện chiếc trống nằm trong lòng đất. Trống được tìm thấy trong tư thế nằm ngửa, bên trong chứa nhiều hiện vật bằng đồng khác.

Điểm đáng chú ý là trong lòng trống có 3 trống đồng nhỏ hơn nhưng đã vỡ thành nhiều mảnh, cùng hơn 200 hiện vật bằng đồng như lưỡi cày, rìu đồng và mũi tên đồng. Trong đó, bộ sưu tập lưỡi cày đồng gồm 20 chiếc, chủ yếu thuộc ba kiểu chính: hình tim, hình bầu dục và gần hình tròn. Những hiện vật này đều có niên đại khoảng 2.000–2.500 năm, thuộc thời kỳ văn hóa Đông Sơn.

Sau khi phát hiện, UBND xã Cổ Loa phối hợp với Sở Văn hóa Hà Nội khảo sát lại địa điểm và tổ chức nhiều đợt thu hồi hiện vật. Tuy nhiên, do đây là phát hiện ngẫu nhiên, khu vực quanh vị trí trống nằm đã bị đào bới lộn xộn, khiến các nhà khoa học không thể nghiên cứu đầy đủ mối quan hệ giữa trống, lớp gốm Cổ Loa và thứ tự sắp xếp ban đầu của các hiện vật. Đến tháng 12/2015, trống Cổ Loa cùng 20 lưỡi cày đồng được công nhận là bảo vật quốc gia.

Một trong những trống Đông Sơn đẹp và cổ nhất

Trống Cổ Loa được xếp vào nhóm những trống đồng Đông Sơn đẹp và cổ nhất hiện nay ở Việt Nam, cùng nhóm với các trống bảo vật quốc gia nổi tiếng như Ngọc Lũ, Hoàng Hạ và Sông Đà. Dù hoa văn trên trống Cổ Loa được nhận xét là ít và giản đơn hơn một số trống lớn khác, nhưng các họa tiết của nó lại mang tính đặc trưng cao và không trùng lặp với hàng trăm chiếc trống đã được phát hiện trước đó cũng như về sau.

Chính giữa mặt trống là hình ngôi sao nổi 14 cánh, xen giữa các cánh sao là họa tiết lông công. Tính từ tâm, mặt trống có 15 băng hoa văn trang trí. Trong đó, băng hoa văn số 6 được chia thành hai nửa giống nhau, mỗi nửa đều khắc họa hình người hóa trang, mái nhà cong hình thuyền có chim đậu trên nóc, bên trong nhà có một cặp nam nữ ngồi đối diện nhau. Một đầu nhà có hình trống đồng đặt nghiêng, đầu kia có người ngồi co gối đánh trống. Những mô típ này được lý giải là phản ánh lễ hội cầu mùa của cư dân nông nghiệp Đông Sơn.

Nhìn từ góc độ mỹ thuật khảo cổ, hệ thống hoa văn trên trống Cổ Loa cho thấy tư duy tạo hình giàu tính biểu tượng của cư dân Đông Sơn. Hình người hóa trang, nhà sàn, chim, trống và động tác đánh trống không đơn thuần là trang trí, mà còn gợi mở về sinh hoạt nghi lễ, đời sống tinh thần và quan niệm vũ trụ của cộng đồng cư dân nông nghiệp lúa nước.

Trống đồng Cổ Loa có niên đại 2000-2.500 năm thuộc thời kỳ văn hóa Đông Sơn

Minh văn chữ Hán trên trống Cổ Loa

Giá trị đặc biệt nhất của trống đồng Cổ Loa nằm ở dòng minh văn chữ Hán được khắc chìm ở mặt trong chân trống. Đây là chiếc trống đầu tiên có minh văn được tìm thấy trong khu vực thành Cổ Loa. Dòng chữ được phiên âm là: “Tây Vu tập bát cổ, trọng lưỡng cá bách bát thập nhất cân”, dịch là: “Trống thứ 48 của bộ Tây Vu, nặng hai trăm tám mươi mốt cân”, tương đương khoảng 72 kg.

Sự xuất hiện của minh văn trên một trống đồng Đông Sơn là hiện tượng rất đáng chú ý. Nó cho thấy chiếc trống không chỉ có giá trị như một nhạc khí, lễ khí hay biểu tượng quyền lực, mà còn có thể từng được kiểm kê, định danh hoặc quản lý trong một hệ thống xã hội nhất định. Cụm từ “trống thứ 48” gợi ý rằng đây có thể là một chiếc trống nằm trong một tập hợp trống lớn hơn, còn thông tin về trọng lượng cho thấy sự tồn tại của một chuẩn đo lường cụ thể.

Theo TS Nguyễn Việt, chữ “Tây Vu” có thể là cách ghi biến âm của “Tây Âu”, nhóm tộc người mà truyền thuyết cho rằng Thục Phán An Dương Vương từng làm thủ lĩnh. Nhóm Tây Âu này sau đó liên kết với Lạc Việt – Văn Lang của các vua Hùng để hình thành nhà nước Âu Lạc vào cuối thế kỷ III TCN. Vì vậy, việc phát hiện một chiếc trống có minh văn “Tây Vu” trong khu vực thành Cổ Loa, bên trong lại chứa nhiều vũ khí và đồ đồng Đông Sơn của cư dân Tây Âu – Lạc Việt, được xem là chi tiết phù hợp với bối cảnh lịch sử.

Cổ Loa và bối cảnh Âu Lạc

Không gian phát hiện trống cũng mang ý nghĩa đặc biệt. Cổ Loa từng là kinh đô của nhà nước Âu Lạc dưới thời An Dương Vương vào thế kỷ III TCN, đồng thời cũng là kinh đô của nước Đại Việt dưới thời Ngô Quyền vào thế kỷ X. Thành Cổ Loa được giới khảo cổ đánh giá là tòa thành cổ nhất, có quy mô lớn bậc nhất và cấu trúc độc đáo nhất trong lịch sử xây dựng thành lũy của người Việt cổ. Khu Mả Tre, nơi phát hiện trống, vốn là khu nghĩa địa nằm ở phía tây nam cửa Nam thành Cổ Loa.

Việc một chiếc trống đồng Đông Sơn lớn, chứa nhiều hiện vật đồng và có minh văn liên quan đến Tây Vu được phát hiện tại Cổ Loa đã mở ra nhiều giả thuyết nghiên cứu. Một trong những giả thuyết được nêu là khu Mả Tre có thể từng là nơi chôn giấu tài sản trước một biến động xã hội lớn cách đây hàng nghìn năm.

Từ góc nhìn khảo cổ học, đây là một phát hiện có giá trị đặc biệt. Nó không chỉ bổ sung tư liệu về đời sống vật chất của cư dân Đông Sơn, mà còn giúp nhận diện mối quan hệ giữa trống đồng, vũ khí, công cụ sản xuất và trung tâm quyền lực Cổ Loa. Sự kết hợp giữa trống đồng, lưỡi cày đồng, rìu đồng và mũi tên đồng cho thấy một xã hội có nền sản xuất nông nghiệp phát triển, kỹ thuật luyện kim cao và khả năng tổ chức phòng vệ đáng kể.

Nguồn sử liệu vật chất về đời sống Việt cổ

PGS.TS Tống Trung Tín, Chủ tịch Hội Khảo cổ học, đánh giá rằng trống đồng Cổ Loa cùng bộ sưu tập lưỡi cày đồng là nguồn sử liệu vật chất quan trọng, góp phần phác họa đời sống sinh hoạt và trình độ khoa học của người Việt cổ cách đây hơn 2.000 năm, dưới thời kỳ nhà nước Âu Lạc với trung tâm là kinh đô Cổ Loa. Từ lưỡi cày đồng dùng trong sản xuất, trống đồng dùng như nhạc khí và lễ khí, đến mũi tên đồng phục vụ chiến đấu và phòng vệ, toàn bộ tổ hợp hiện vật cho thấy sự hoàn thiện của kỹ thuật đúc đồng Đông Sơn.

Ông cũng nhận định rằng những hoa văn trang trí hình người, hình thuyền trên trống Cổ Loa cho thấy trình độ thẩm mỹ cao và đời sống tinh thần phong phú của cư dân Đông Sơn. Với kích thước lớn và vẻ đẹp hiếm có, trống có thể từng thuộc về tầng lớp quý tộc, mặc dù chủ sở hữu cụ thể của chiếc trống vẫn còn là vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu.

Nhận định này cho thấy trống Cổ Loa không chỉ là một cổ vật để trưng bày, mà còn là chứng tích của cấu trúc xã hội. Trong văn hóa Đông Sơn, trống đồng thường gắn với quyền lực, nghi lễ và cộng đồng. Một chiếc trống lớn, được trang trí công phu, lại chứa nhiều hiện vật đồng, chắc chắn phản ánh một bối cảnh xã hội đặc biệt, có thể liên quan đến quyền lực chính trị, tài sản cộng đồng hoặc nghi lễ chôn giấu.

Giá trị của trống Cổ Loa trong nghiên cứu Đông Sơn

Trống đồng Cổ Loa có giá trị đặc biệt ở nhiều phương diện. Trước hết, đây là một trong những trống Đông Sơn đẹp, cổ và lớn nhất hiện nay tại Việt Nam. Thứ hai, trống gắn trực tiếp với không gian Cổ Loa – trung tâm chính trị, quân sự và văn hóa quan trọng của Âu Lạc. Thứ ba, tổ hợp hiện vật trong lòng trống cung cấp tư liệu phong phú về công cụ sản xuất, vũ khí và kỹ thuật luyện kim của cư dân Việt cổ. Cuối cùng, dòng minh văn chữ Hán trên chân trống mở ra hướng nghiên cứu về tộc danh, hệ thống đo lường, quản lý tài sản và mối liên hệ giữa Tây Vu, Tây Âu, Lạc Việt và nhà nước Âu Lạc.

Điểm đáng chú ý là trống Cổ Loa không đứng riêng lẻ. Cùng với hàng loạt di chỉ khảo cổ tại Cổ Loa, hiện vật này góp phần phản ánh quá trình phát triển liên tục của cư dân Việt từ thời đồ đá, đồ đồng đến đồ sắt, với đỉnh cao là văn hóa Đông Sơn – nền văn minh sông Hồng thời tiền sử.

Trống đồng Cổ Loa là một bảo vật đặc biệt trong kho tàng di sản Đông Sơn. Phát hiện năm 1982 tại khu Mả Tre không chỉ đem lại một chiếc trống đồng lớn và đẹp, mà còn cung cấp cả một tổ hợp hiện vật phong phú gồm trống nhỏ, lưỡi cày, rìu đồng và mũi tên đồng. Đặc biệt, dòng minh văn chữ Hán khắc ở mặt trong chân trống đã làm cho hiện vật này trở thành một tư liệu hiếm, có khả năng kết nối khảo cổ học với lịch sử tộc người và nhà nước Âu Lạc.

Giá trị của trống Cổ Loa không chỉ nằm ở hình dáng, hoa văn hay kỹ thuật đúc đồng, mà còn ở khả năng gợi mở những vấn đề lớn về xã hội Việt cổ: nông nghiệp, chiến tranh, tín ngưỡng, quyền lực, tộc danh và tổ chức cộng đồng. Trong dòng chảy nghiên cứu văn hóa Đông Sơn, trống đồng Cổ Loa xứng đáng được nhìn nhận như một chứng tích quan trọng, góp phần làm sáng rõ hơn diện mạo của nền văn minh Việt cổ hơn hai thiên niên kỷ trước.

Trống Cổ Loa, khai quật tại gò Mả Tre năm 1982

Minh văn bên trong vành chân đế trống Cổ Loa

Phóng đại chữ “Tây Vu” minh văn trên trống đồng Cổ Loa

Chữ “Tây Vu” khắc trên ấm đồng niên đại TK I trước Công nguyên

lLão Cổ Vật tổng hợp