Kiệt Tác Trống Đồng Khai Hóa: Một Hiện Vật Đông Sơn Lưu Lạc Ngoài Việt Nam

Nguồn gốc và tên gọi

Tên gọi “Khai Hóa” xuất phát từ địa điểm phát hiện chiếc trống: phủ Khai Hóa, thuộc tỉnh Vân Nam, Trung Quốc. Theo thông tin được ghi nhận, chiếc trống nguyên là của một viên tù trưởng người Mèo và được đưa từ phía Nam tỉnh Quý Châu tới. Chi tiết này cho thấy trống Khai Hóa không chỉ có giá trị như một hiện vật khảo cổ đơn lẻ, mà còn phản ánh quá trình lưu chuyển của trống đồng trong không gian miền núi phía Nam Trung Quốc và khu vực lân cận văn hóa Đông Sơn.

Ngoài tên gọi Khai Hóa, hiện vật này còn được gọi là trống Bắc Kỳ Gilet I, theo tên Léopold Gilet, một người chơi đồ cổ ở Hà Nội. Cách gọi này cho thấy chiếc trống từng đi qua mạng lưới sưu tầm cổ vật thời thuộc địa, trước khi được biết đến rộng rãi trong giới nghiên cứu phương Tây. Việc mô tả trống hiện nay chủ yếu dựa trên tài liệu của nhà nghiên cứu người Áo F. Heger, người có vai trò quan trọng trong lịch sử phân loại và nghiên cứu trống đồng Đông Nam Á. Tình trạng bảo tồn

Trống Khai Hóa được ghi nhận là còn tương đối nguyên vẹn. Đây là yếu tố quan trọng đối với công tác nghiên cứu, bởi một chiếc trống bảo tồn tốt cho phép quan sát rõ hơn hình dáng, cấu trúc thân trống, quai trống và hệ thống hoa văn trang trí. Với những hiện vật trống đồng Đông Sơn, tình trạng nguyên vẹn giúp các nhà nghiên cứu có cơ sở đối chiếu về kỹ thuật đúc, bố cục mỹ thuật và hệ thống biểu tượng trên mặt cũng như thân trống.

Hình dáng và cấu trúc thân trống

Về hình dáng, trống Khai Hóa có kết cấu cân đối. Chân trống hơi choãi, mặt trống hơi tràn ra ngoài tang, tạo thành một đường gờ nối giữa mặt và tang trống. Đặc điểm này được nhận xét là gần với trống Sông Đà, một trong những chiếc trống Đông Sơn nổi tiếng khác. Trống có đường kính khoảng 65 cm và chiều cao khoảng 53 cm.

Thân trống gồm ba phần cơ bản: phần trên phình ra gọi là tang, nối liền với mặt trống; phần giữa thân trống có dạng hình trụ tròn thẳng đứng; phần chân hơi loe thành hình nón cụt. Cấu trúc ba phần này là đặc điểm quen thuộc trong nhiều trống đồng Đông Sơn, thể hiện tư duy tạo hình ổn định và kỹ thuật đúc đồng có quy chuẩn.

Trống có hai quai kép gắn vào tang và phần giữa thân trống. Các quai được trang trí dạng bện thừng. Quai trống không chỉ có chức năng kỹ thuật, phục vụ việc treo, vận chuyển hoặc cố định trống, mà còn là một bộ phận thẩm mỹ trong tổng thể hiện vật. Việc trang trí quai bằng mô típ bện thừng cho thấy người thợ Đông Sơn không chỉ chú trọng công năng mà còn quan tâm đến sự hoàn chỉnh về hình thức.

Hoa văn trên mặt trống

Mặt trống Khai Hóa có hệ thống hoa văn phong phú, gồm cả hoa văn hình học và hoa văn mô tả người, động vật, đồ vật. Chính giữa mặt trống là hình ngôi sao nổi 12 cánh. Xen giữa các cánh sao là họa tiết hình lông công. Mô típ ngôi sao giữa mặt trống là đặc điểm thường gặp trong nghệ thuật trống đồng Đông Sơn, có vai trò tạo điểm nhấn trung tâm cho toàn bộ bố cục trang trí.

Từ trong ra ngoài, mặt trống có tất cả 13 vành hoa văn đồng tâm. Các vành này tạo nên cấu trúc trang trí chặt chẽ, giúp mặt trống vừa có tính nhịp điệu, vừa có khả năng phân chia các lớp biểu tượng khác nhau. Một số hoa văn hình học trên trống Khai Hóa được nhận xét gần với trống Sông Đà và trống Hoàng Hạ, chẳng hạn hoa văn xoắn ốc kép, vòng tròn đồng tâm, văn răng cưa hình tam giác, hồi văn và hoa văn hình quả trám xoắn ốc có vòng tròn chấm giữa.

Ở phương diện hoa văn mô tả, vành số 10 có 18 hình chim bay, mỏ và đuôi dài, có mào. Vành số 6 thể hiện các cảnh sinh hoạt gần với trống Sông Đà, gồm hai hình nhà sàn mái cong, hai hình nhà cầu mùa, các nhóm người múa và đặc biệt có thêm hình người thổi khèn. Trên mỗi nóc nhà mái cong có một con vật hình chim. Trong nhà có hai người xõa tóc sau lưng, quay mặt vào nhau. Một điểm đáng chú ý là trong vành sinh hoạt này không có cảnh trai gái giã gạo.

Rìa mặt trống không trang trí, nhưng còn thấy 24 dấu vết con kê để lại, được xem là kết quả của quá trình đúc trống. Đây là chi tiết kỹ thuật có giá trị, bởi nó giúp nhận diện phương pháp chế tác và các thao tác kỹ thuật trong quá trình tạo khuôn, định vị và đúc hiện vật.

Hoa văn trên thân trống

Hoa văn ở thân trống Khai Hóa tiếp tục cho thấy sự phong phú của hệ thống trang trí Đông Sơn. Phần trên cùng của tang trống có một băng hoa văn hình học, gồm các loại hoa văn như chấm nhỏ thẳng hàng, hình răng cưa, vòng tròn chấm giữa có tiếp tuyến. Ngoài ra còn có một vành hồi văn xen kẽ với hoa văn hình quả trám xoắn ốc kèm vòng tròn chấm giữa, tương tự mô típ xuất hiện trên mặt trống.

Phía dưới tang trống có hình 6 chiếc thuyền. Đây là mô típ quan trọng trong nghệ thuật Đông Sơn, thường được liên hệ với đời sống sông nước, nghi lễ, chiến binh và tổ chức cộng đồng. Phần giữa thân trống có các băng hoa văn hình học như vạch chéo song song, hình quả trám xoắn ốc kèm vòng tròn chấm giữa. Bên cạnh đó còn có các hình vũ sĩ xuất hiện trong các băng trang trí này. Chân trống không có hoa văn trang trí.

Giá trị nghiên cứu của trống Khai Hóa

Trống Khai Hóa có giá trị nghiên cứu trên nhiều phương diện. Trước hết, đây là một hiện vật thuộc nhóm trống đồng Đông Sơn nổi tiếng, có tình trạng bảo tồn tương đối tốt và hệ thống hoa văn đa dạng. Qua hình dáng, cấu trúc và hoa văn, trống cho phép đối chiếu với nhiều hiện vật tiêu biểu khác như trống Sông Đà và trống Hoàng Hạ.

Thứ hai, trống Khai Hóa phản ánh sự lan tỏa và lưu chuyển của trống đồng trong không gian rộng hơn khu vực Bắc Việt Nam. Việc hiện vật được phát hiện tại Vân Nam, liên quan đến một tù trưởng người Mèo và được cho là đưa từ phía Nam Quý Châu tới, cho thấy trống đồng từng tồn tại trong mạng lưới giao lưu phức tạp giữa các cộng đồng cư dân vùng núi phía Nam Trung Quốc và khu vực Đông Nam Á lục địa.

Thứ ba, việc trống hiện lưu lạc ngoài Việt Nam cũng đặt ra vấn đề về lịch sử sưu tầm, dịch chuyển cổ vật và vai trò của các bảo tàng châu Âu trong việc lưu giữ hiện vật Đông Sơn. Với tên gọi Gilet I và sự mô tả dựa trên tài liệu của F. Heger, trống Khai Hóa là một trường hợp cho thấy mối liên hệ giữa khảo cổ học, sưu tập cổ vật và nghiên cứu phương Tây trong giai đoạn đầu tìm hiểu trống đồng Đông Sơn.

Kết luận

Trống Khai Hóa, hay trống đồng Viên, trống Gilet I, là một hiện vật quan trọng trong hệ thống trống đồng Đông Sơn. Với hình dáng cân đối, mặt trống có ngôi sao nổi 12 cánh, 13 vành hoa văn đồng tâm, các mô típ chim bay, nhà sàn, người múa, người thổi khèn, thuyền và vũ sĩ, chiếc trống cho thấy sự phong phú của nghệ thuật trang trí Đông Sơn cũng như trình độ kỹ thuật đúc đồng của cư dân cổ.

Giá trị của trống Khai Hóa không chỉ nằm ở vẻ đẹp tạo hình, mà còn ở khả năng cung cấp tư liệu cho nghiên cứu về tín ngưỡng, sinh hoạt cộng đồng, kỹ thuật chế tác và sự lan tỏa của văn hóa trống đồng. Dù hiện vật hiện không còn nằm trong không gian bản địa, trống Khai Hóa vẫn là một chứng tích quan trọng trong việc nhận diện di sản Đông Sơn và vai trò của nền văn minh đồng thau Việt cổ trong khu vực.

Lão Cổ Vật tổng hợp