Kiệt Tác Trống Đồng Kính Hoa

Vị trí của trống Kính Hoa trong hệ thống trống Đông Sơn

Trước khi trống Kính Hoa được giới thiệu và nghiên cứu, nhóm trống Đông Sơn đẹp nhất thường được nhắc đến gồm bốn chiếc: Ngọc Lũ, Hoàng Hạ, Sông Đà và Cổ Loa. Đây là những hiện vật có hình dáng chuẩn mực, kích thước lớn, hoa văn tinh xảo và giá trị lịch sử – nghệ thuật đặc biệt. Trong đó, Ngọc Lũ và Hoàng Hạ hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia; Cổ Loa được trưng bày tại Bảo tàng Hà Nội; còn Sông Đà hiện lưu giữ tại Bảo tàng Guimet, Pháp.

Sự xuất hiện của trống Kính Hoa vì vậy có ý nghĩa đáng chú ý. Theo bài viết của GS.TS Trịnh Sinh trên trang Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, sau gần bốn mươi năm kể từ phát hiện trống Cổ Loa năm 1982, khảo cổ học Việt Nam mới ghi nhận thêm một chiếc trống đủ tiêu chí để đặt cạnh nhóm trống Đông Sơn hàng đầu. Trống Kính Hoa được xem là thành viên thứ năm của nhóm này, góp phần bổ sung một hiện vật quý vào kho tàng di sản trống đồng Việt Nam.

Hành trình nhận diện một bảo vật

Trống Kính Hoa hiện thuộc sở hữu tư nhân tại Hà Nội. Theo nguồn tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, chiếc trống được phát hiện trong lòng đất ở một vùng quê ven sông Hồng, sau đó trải qua một thời gian lưu lạc trong giới sưu tập cổ vật trước khi thuộc sở hữu của ông Nguyễn Văn Kính, một doanh nhân yêu cổ vật ở quận Tây Hồ, Hà Nội. Tên gọi “Kính Hoa” được đặt theo tên chủ nhân của bảo vật.

Điểm đáng chú ý là ban đầu, chiếc trống từng bị nhiều người nghi ngờ là đồ giả. Lý do chính là trống có kích thước lớn, hoa văn đẹp và độ hoàn chỉnh cao, trong khi thị trường cổ vật cùng thời điểm xuất hiện nhiều trống đồng giả. Để xác định giá trị thật của hiện vật, trống đã được đưa vào quá trình giám định chuyên môn. Theo GS.TS Trịnh Sinh, việc xác thực được tiến hành bằng nhiều phương pháp khác nhau, từ phân tích hoa văn, kỹ thuật đúc, dấu vết thời gian, đến lấy mẫu đồng để phân tích thành phần hóa học và thử nghiệm bằng hóa chất. Kết quả giám định cho thấy trống Kính Hoa là một trống đồng cổ đích thực.

Sau quá trình thẩm định, hiện vật được các hội đồng chuyên môn xem xét qua nhiều cấp, từ Sở Văn hóa Hà Nội, Cục Di sản văn hóa, đến Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia. Cuối cùng, trống được công nhận là Bảo vật quốc gia. Từ đó, trống Kính Hoa trở thành đối tượng nghiên cứu, xuất bản và giới thiệu rộng rãi trong nhiều công trình, chương trình truyền thông và hoạt động học thuật.

Hình dáng và kích thước chuẩn mực

Trống Kính Hoa có hình dáng cân đối. Mặt trống hình tròn, rìa mặt chưa chờm ra khỏi tang. Thân trống được chia thành ba phần rõ rệt: phần trên là tang trống nở đều, phần giữa là lưng trống gần hình nón cụt, phần dưới là chân trống hơi loe. Giữa tang và lưng trống có bốn cặp quai nằm đối xứng qua trục tâm.

Về kích thước, trống có đường kính mặt trung bình 89 cm, đường kính chân 98,5 cm, chiều cao thân 59,5 cm, chiều cao quai 9,6 cm và nặng 110 kg. Với các số đo này, trống Kính Hoa thuộc nhóm trống đồng cỡ lớn, có quy mô tương đương các trống đẹp nhất trong hệ thống Đông Sơn. Kích thước lớn, khối lượng nặng và hình dáng cân đối cho thấy trình độ kỹ thuật đúc đồng cao của cư dân Đông Sơn, đặc biệt trong việc kiểm soát khuôn đúc, hợp kim và cấu trúc thân trống.

Hoa văn mặt trống: Những mô típ hiếm gặp

Điểm nổi bật nhất của trống Kính Hoa nằm ở hệ thống hoa văn. Giữa mặt trống là hình ngôi sao đúc nổi 10 cánh nhọn. Giữa mỗi cánh sao có trang trí một cặp “Giao Long”, tổng cộng 10 cặp. Đây là chi tiết đặc biệt, tạo nên sự khác biệt đáng kể so với nhiều trống Đông Sơn nổi tiếng khác.

Xung quanh ngôi sao trung tâm là 13 vành hoa văn với độ rộng không đều. Các vành hoa văn miêu tả cả động vật và hoa văn hình học. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, trên mặt trống có hình 10 con sam biển, 16 thú đuôi dài có thể là cáo và 21 chim Lạc đang dang cánh bay. Sự xuất hiện của những hình tượng này cho thấy trống Kính Hoa không chỉ lặp lại hệ biểu tượng quen thuộc của trống Đông Sơn, mà còn bổ sung những mô típ giàu giá trị nhận diện riêng.

Hoa văn hình con sam biển và cá sấu được xem là những chỉ dấu quan trọng về môi trường sống của cộng đồng đúc trống. Chúng gợi ra không gian sinh thái cận biển, đầm lầy, đồng bằng hoặc trung du Bắc Bộ, nơi cư dân Đông Sơn sinh sống, sản xuất và quan sát thế giới tự nhiên xung quanh.

Hoa văn tang trống: Thuyền, chim, cá sấu và sinh hoạt cộng đồng

Tang trống Kính Hoa cũng được trang trí bằng những mô típ đặc sắc. Ngoài các tổ hợp hoa văn hình học làm nền, tang trống có vành hoa văn gồm 6 chiếc thuyền nối đuôi nhau. Trên thuyền có 6–7 người đội mũ lông chim; có người cầm giáo, có người chèo thuyền, và có cả lầu với người ngồi bên trong, có thể là nhân vật chỉ huy cuộc đua hoặc nghi lễ.

Xen giữa các thuyền là những hình ảnh giàu tính biểu tượng như chim đậu trên lưng cá sấu, sàn nhà có đôi chim xòe cánh, hình hươu và chó. Những chi tiết này mở rộng bức tranh văn hóa trên trống Kính Hoa: đó không chỉ là thế giới của nghi lễ và biểu tượng quyền lực, mà còn là thế giới tự nhiên quen thuộc với cư dân Đông Sơn.

Sự xuất hiện của thuyền trên tang trống tiếp nối một mô típ quan trọng trong nghệ thuật Đông Sơn. Thuyền vừa phản ánh đời sống sông nước, vừa có thể gắn với nghi lễ, giao thông, chiến đấu hoặc sinh hoạt cộng đồng. Hình ảnh người đội mũ lông chim, người cầm giáo, người chèo thuyền cho thấy sự kết hợp giữa yếu tố nghi lễ và tổ chức xã hội trong không gian trống đồng.

Hoa văn lưng trống và dấu vết đời sống Đông Sơn

Trên lưng trống, hoa văn hình học được dùng làm nền và chia thành 8 ô hình chữ nhật. Mỗi ô đều có cùng một chủ đề: một con chim bay thẳng đứng hướng lên phía trên; bên dưới là hai người đội mũ lông chim đang múa. Đây là một bố cục có tính lặp lại, tạo nhịp điệu trang trí rõ ràng và nhấn mạnh yếu tố nghi lễ trong tạo hình Đông Sơn. Chân trống không trang trí hoa văn.

Đáng chú ý, hoa văn trên quai trống Kính Hoa là hoa văn bông lúa. Chi tiết này được xem là chỉ dấu gián tiếp về đời sống nông nghiệp trồng lúa của cư dân đúc trống. Ngoài ra, trên mặt trống còn có dấu tích vải, cho thấy cư dân Đông Sơn đã biết dệt vải, may quần áo và sử dụng trang phục hóa trang trong các dịp hội lễ.

Trên tang trống còn có hình ảnh một sàn nhà với bốn cây cột rõ nét, cho thấy chủ nhân của trống Kính Hoa sống trong không gian nhà sàn. Như vậy, qua hoa văn và dấu vết vật chất, trống Kính Hoa cung cấp nhiều dữ liệu về đời sống ăn, mặc, ở, sản xuất nông nghiệp và kỹ thuật luyện kim của cư dân Đông Sơn.

Giá trị lịch sử và khoa học

Trống Kính Hoa có giá trị đặc biệt ở chỗ nó không chỉ là một hiện vật đẹp, mà còn là một “tư liệu lịch sử bằng đồng”. Hệ thống hoa văn trên trống góp phần tái hiện một phần bức tranh đời sống của cộng đồng người Việt cổ: cư dân sống ở vùng đồng bằng – cận biển, làm nông nghiệp trồng lúa, biết dệt vải, ở nhà sàn, tổ chức lễ hội, sử dụng thuyền và có trình độ luyện kim phát triển.

Theo phân tích trong bài viết của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, cư dân đúc trống Kính Hoa đã biết pha chế hợp kim ba thành phần gồm đồng, chì và thiếc. Đây là kỹ thuật cao trong bối cảnh hơn 2.000 năm trước, cho thấy trình độ luyện kim thành thạo của người Đông Sơn.

Trống Kính Hoa cũng được xem là một hiện vật có ý nghĩa trong việc nghiên cứu tiến trình phát triển của trống đồng Đông Sơn. Với một số mô típ khác biệt như rồng đôi, con sam, rồng đơn, hoa văn Phùng Nguyên và chim Phượng, trống có thể được nhìn nhận như một hiện vật mang tính chuyển tiếp từ loại hình cổ sang các kiểu trống Đông Sơn muộn hơn và hoàn thiện hơn như Hoàng Hạ và Ngọc Lũ. Nhận định này cần tiếp tục được khảo cứu trong hệ thống so sánh rộng hơn, nhưng rõ ràng trống Kính Hoa đã mở thêm một hướng tiếp cận quan trọng đối với lịch sử nghệ thuật trống đồng.

Trống Kính Hoa là một trong những phát hiện quan trọng của nghiên cứu trống đồng Đông Sơn trong thời gian gần đây. Với kích thước lớn, hình dáng chuẩn mực, hoa văn phong phú và tình trạng bảo tồn tốt, hiện vật xứng đáng được đặt trong nhóm những trống Đông Sơn đẹp nhất đã biết.

Giá trị của trống Kính Hoa không chỉ nằm ở vẻ đẹp tạo hình hay kỹ thuật đúc đồng tinh xảo, mà còn ở khả năng “kể chuyện” về một cộng đồng cư dân Việt cổ cách đây hơn hai nghìn năm. Qua hình ảnh thuyền, chim, sam biển, cá sấu, bông lúa, nhà sàn, người múa và dấu tích vải, chiếc trống cho thấy đời sống vật chất, tinh thần và môi trường sinh thái của cư dân Đông Sơn. Đây là một bảo vật không chỉ để chiêm ngưỡng, mà còn để nghiên cứu, đối thoại và hiểu sâu hơn về cội nguồn văn hóa Việt Nam.

Lão Cổ Vật tổng hợp