Kim Sách Đế Hệ Thi, Bảo Vật Quốc Gia

Kim sách Triều Nguyễn là một loại thư tịch cổ đặc biệt, thường được làm bằng vàng, bạc hoặc bạc mạ vàng để ghi lại sắc mệnh, chiếu dụ vua ban về các việc chính sự, lễ nghi triều đình. Đó là sự kiện các hoàng đế lên ngôi, lập hoàng thái tử, tấn phong hoàng hậu, vương phi hoặc ghi công, phong tước và dâng, ban tôn hiệu, thụy hiệu cho hoàng thân, quốc thích... Việc chế tạo kim sách giao cho Hữu ty thuộc bộ Lễ thực hiện. Lời sách do đích thân các hoàng đế tự biên soạn hoặc sai các danh nho, đại thần đương thời chấp bút.

Việc củng cố quyền lực gia đình đế vương luôn được tiếp diễn qua mỗi đời vua mà hậu thế có thể thấy rõ nét qua kim sách Đế hệ thi. Vua Gia Long có 15 hoàng tử và 18 công chúa nhưng ngôi báu được truyền cho hoàng thái tử Nguyễn Phúc Đảm, tức vua Minh Mạng sau này. Thuở mới lên ngôi, Minh Mạng thường lo ngại về họa tranh chấp giữa anh em trong hoàng tộc. Làm sao để cơ nghiệp kéo dài cho con cháu là điều ông luôn đau đáu. Dựa vào nguyên tắc "chính danh định phận", vua đã sớm nghĩ ra phép đặt tên đôi cho dòng đế (vua) và dòng thân (anh em), nhưng làm sao để cho các thân vương khác chấp nhận không phải là điều dễ dàng. Biết anh em mình đều yêu thơ, Minh Mạng đã làm tổng cộng 11 bài thơ, một bài đặt là Đế hệ thi còn 10 bài kia đặt là Phiên hệ thi tặng cho 10 thân vương khác (4 hoàng tử đã qua đời trước khi vua lên ngôi), trong đó có phép đặt tên đôi.
Kim sách được làm theo khổ chữ nhật đứng, gồm 13 tờ vàng, bìa trước và sau dập nổi hình rồng bay trong mây và 11 tờ ruột khắc sách văn, gáy đóng bằng 4 khuyên tròn. Bài sách văn bằng chữ Hán được khắc trên 11 tờ bằng vàng gập đôi, khắc từ trái qua phải theo cột dọc, mỗi trang gồm 5 cột trong ô viền hình chữ nhật kép. Hai tờ bìa dập nổi hình rồng bay trong mây, viền ngoài dập nổi hình hoa chanh 4 cánh, 4 góc trang trí dây lá cách điệu rất chi tiết, tỷ mỷ. Đặc biệt, tại tờ thứ 7 còn khắc mặt ấn “Minh Mạng thần hàn” (明命宸翰) trong khung chữ nhật kép (kích thước 3,9cm x4cm). Dòng chữ Hán gồm 8 chữ khắc bên cạnh mặt ấn cũng cho biết niên đại của cuốn kim sách: 明命肆年正月元旦 .

Mỗi bài thơ gồm 20 chữ, dùng để đặt tên cho 20 đời con trai nối tiếp nhau kể từ thế hệ mình. Từ đời con của Minh Mạng và đời các con trai của thân vương khác ai cũng có tên đôi gồm 2 chữ. Chữ đầu tiên là tên chung cho cả thế hệ, còn chữ thứ hai là tên riêng cho mỗi người tùy vào gia đình đặt. Đế hệ thi có 20 chữ Miên, Hường, Ưng, Bửu, Vĩnh/ Bảo, Quý, Định, Long, Trường/ Hiền, Năng, Kham, Kế, Thuật/ Thế, Thoại, Quốc, Gia, Xương. Trong bài, chữ nào cũng mang ý nghĩa tốt lành, như Miên nghĩa là trường cửu phúc duyên, Vĩnh là bền khí hùng anh.
Ý nghĩa sâu sắc của cả 11 bài thơ và thâm ý của nhà vua là phân chia các hoàng tử con của vua Gia Long làm hai hệ: đế hệ và phiên hệ. Đế hệ là dòng vua, là người có quyền thừa kế ngai vàng của tổ nghiệp. Còn phiên hệ là dòng thân, là những bờ rào bao bọc xung quanh, bảo vệ cho ngai vàng ấy bền vững. Đằng sau những hào quang rực rỡ của cung đình, quyền lực vẫn luôn luôn đứng trên tình anh em ruột thịt - chuyện thường tình trong gia đình vua chúa bao đời xưa. Năm 1845, vua Thiệu Trị đã cho đúc kim sách nối tiếp Đế hệ thi để ban tên cho các hoàng tử, hoàng tôn nhằm phân biệt chi ngành, thế thứ, thân sơ.

Trải qua thăng trầm lịch sử, ước nguyện của vua Minh Mạng ngày nào không thực hiện được. Chỉ đến chữ Vĩnh - chữ thứ 5 trong bài Đế hệ thi, ứng với tên vua Nguyễn Phúc Vĩnh Thụy, tức vua Bảo Đại thì chiếc ngai vàng cuối cùng của nhà Nguyễn không còn giữ được. 

Nguồn: Đa nguồn
#AntiqueNews #Tintuccovat #Baovatquocgia #LaoCoVat