Kỹ Thuật Đúc Trống Đồng Đông Sơn: Từ Bí Ẩn Lịch Sử Đến Lời Giải Khảo Cổ

1. Cuộc tranh luận về phương pháp đúc: Sáp chảy hay Ghép khuôn?

Trong lịch sử nghiên cứu, hai quan điểm chính đã tồn tại song song về phương pháp đúc trống:

Phương pháp sáp chảy (Lost-wax): Nhiều học giả quốc tế và trong nước cho rằng trống được tạo mẫu bằng sáp ong, phủ đất làm khuôn, sau đó nung chảy sáp để lấy khoảng trống rót đồng,. Giả thuyết này dựa trên các dấu vết "chỉ đúc giả" hoặc hoa văn trang trí in lại từ khuôn sáp trên một số trống như Gò Rộng.

Quy trình đúc trống bằng phương pháp sáp chảy.

A, B. Tạo phôi trống bằng đất sét; C, D. Đổ sáp chảy vào khuôn đất sét có trang trí hoa văn; E. Dán các phiến sáp lấy từ khuôn lên phôi trống; F. Ghép các mang khuôn lại với nhau, rồi phủ tiếp đất sét lên để tạo khuôn ngoài; G. Rót đồng

Phương pháp ghép khuôn nhiều mang (Piece-mould): Quan điểm này cho rằng trống được đúc bằng cách ghép nhiều mảnh khuôn đất nung (thường là khuôn 3 mang),. Bằng chứng điển hình là các đường chỉ đúc dọc thân trống chia vật phẩm thành những phần cân xứng.

2. Khám phá chấn động tại Luy Lâu

Sự thiếu vắng nguồn tư liệu trực tiếp đã khiến cuộc tranh luận này kéo dài trong thời gian dài, cho đến khi các nhà khảo cổ phát hiện nhiều mảnh khuôn đúc trống bằng đất nung tại Thành cổ Luy Lâu vào giai đoạn 2014 - 2015. Phát hiện này được xem là một cơ sở quan trọng, góp phần củng cố nhận định rằng trống Đông Sơn có thể đã được đúc bằng phương pháp ghép khuôn nhiều mang. Đồng thời, các dữ liệu này cũng gợi ý về khả năng tồn tại một truyền thống kỹ thuật đúc trống mang tính bản địa và có vai trò đáng kể trong khu vực Bắc Bộ.

Thành cổ Luy Lâu và vị trí phát hiện khuôn đúc trống

3. Quy trình kỹ thuật và thành phần hợp kim

Dựa trên sự kết hợp giữa kinh nghiệm dân tộc học và các mảnh khuôn tìm thấy, quy trình đúc trống có thể được hệ thống hóa như sau:

Chế tạo khuôn: Khuôn gồm khuôn ngoài (chia mang), khuôn trong (lõi) và khuôn mặt. Khuôn thường có hai lớp: lớp trong là sét mịn để bắt hoa văn, lớp ngoài là sét trộn vỏ trấu hoặc bã thực vật để tạo độ xốp, giúp thoát hơi và chịu nhiệt tốt hơn.

Nghệ thuật tạo hoa văn: Người xưa tạo trực tiếp hoa văn trên khuôn ngoài bằng phương pháp khắc (cho các hình học như vòng tròn tiếp tuyến) và in (cho các hình phức tạp như người hóa trang lông chim). Cách làm này giúp mảng chìm nổi của hoa văn trở nên hài hòa và sắc nét.

Hệ thống con kê: Để giữ khoảng cách cố định giữa khuôn ngoài và lõi trong, người thợ sử dụng các con kê bằng đất chịu lửa (gốm), thay vì chỉ bằng kim loại như suy đoán trước đây.

Thành phần hợp kim: Hợp kim chủ đạo gồm ba thành phần chính: Đồng, Thiếc và Chì. Trong đó, chì (chiếm 10-30%) đóng vai trò cực kỳ quan trọng giúp hạ thấp nhiệt độ nóng chảy và tăng tính dẻo để nước đồng điền đầy các chi tiết hoa văn phức tạp. Ngoài ra, sự xuất hiện của Asen còn giúp tăng độ sáng bóng và là chất dẫn chảy ưu việt.

Kỹ thuật rót đồng: Vị trí đậu rót (nơi đổ đồng) thường được đặt ở giữa ngôi sao trung tâm trên mặt trống hoặc ở tang trống để đảm bảo áp lực nước đồng chảy đều khắp khuôn. Sau khi đồng nguội, người thợ phá khuôn và tiến hành mài dũa các phần đồng thừa (bavia) tại các mối ráp.

4. Giá trị của những lần đúc thực nghiệm

Dù từ năm 1964 đến 1975, nhiều lần đúc thực nghiệm đã được tiến hành nhưng chỉ đạt kết quả khoảng 80% so với trống gốc. Những thất bại này chủ yếu nằm ở khâu làm đất khuôn và nung khuôn. Tuy nhiên, chính những thực nghiệm này phối hợp với phát hiện khảo cổ đã giúp giới khoa học thấu hiểu sâu sắc hơn về trí tuệ và sự khéo léo vượt bậc của các nghệ nhân thời Hùng Vương.

Kết luận: Kỹ thuật đúc trống đồng Đông Sơn là sự hội tụ tinh hoa của tư duy kỹ thuật và nghệ thuật thẩm mỹ. Việc giải mã được phương pháp đúc không chỉ tôn vinh giá trị của di sản văn hóa mà còn khẳng định đỉnh cao văn minh của người Việt cổ trong dòng chảy lịch sử dân tộc.

Tài liệu tham khảo: 

1. https://byvn.net/OyRN 

2. https://www.sugia.vn/portfolio/detail/585/tim-hieu-ky-thuat-duc-trong-dong.html

Ngọc Bích 

#LaoCoVat #TrongDong #DucTrongDong #Antiques #since1955