Kỹ Thuật Tạo Hoa Văn Trên Đồ Gốm Văn Hóa Phùng Nguyên

laocovat

Thứ Sáu, 17 Tháng Bảy 2026

Phương tiện và các thủ pháp trang trí: Phương tiện là những dụng cụ sử dụng tạo ra các loại hoa văn khác nhau. Trong đồ gốm văn hoá Phùng Nguyên hoa văn trang trí có nhiều kiểu loại, tương ứng với mỗi kiểu loại hoa văn thường có những dụng cụ khác nhau để tạo ra các loại hoa văn đó. Những dụng cụ để tạo hoa văn trên đồ gốm tìm được trong các di chỉ khảo cổ học là rất ít, có chăng còn lại chỉ là một số dụng cụ dùng để tạo hình đồ đựng như bàn đập - hòn kê. Tuy nhiên, bằng việc khảo sát mặt âm trên hoa văn gốm, có thể loại suy các dụng cụ tương ứng mà người xưa đã sử dụng để tạo hoa văn.

Phương tiện và thủ pháp tạo hoa văn thừng - chải: Tỷ lệ gốm văn thừng - chải trong đồ gốm văn hoá Phùng Nguyên khá cao (Đồ gốm di chỉ Phùng Nguyên 39%, đồ gốm di chỉ Gò Bông 35,80%, đồ gốm di chỉ Lũng Hoà 37%, đồ gốm di chỉ Chùa Gio 37,33%...) (Hán Văn khẩn 2006). Theo quan điểm của các học giả Phương Tây, văn thừng được tạo bằng cách buộc dây thừng lên khúc gỗ tròn rồi lăn trên mặt gốm hoặc buộc dây thừng vào bàn dập rồi đập lên mặt gốm (W.G. Solheim 1989). Các học giả Việt Nam thì đồng ý cả hai cách tạo thừng trên và nêu ra ý kiến mỗi cách sẽ tạo ra các dấu thừng khác nhau (Hà Văn Tấn, Hán Văn Khẩn, Hà Văn Phùng 1970: 123 - 126). Sau khi đã khảo sát các kiểu văn thừng trên đồ gốm văn hoá Phùng Nguyên và tìm hiểu các lý thuyết về cách tạo hoa văn đã tiến hành thực nghiệm, Hà Văn Tấn, Hán Văn Khẩn, Hà Văn Phùng đưa ra nhận xét, người Phùng Nguyên có thể đã tạo văn thừng bằng nhiều cách khác nhau như dùng bàn dập (cuốn dây thừng) và hòn kê, dùng con lăn cuốn dây thừng để dập và in lăn lên phôi gốm khi còn ướt (Hà Văn Tấn, Hán Văn Khẩn 1973: 223 - 240). Văn đập thừng trên đồ gốm văn hóa Phùng Nguyên thường được đập từ phần hông đến đáy của bình vò hoặc nồi, ngay dưới băng trang trí khắc vạch hoặc cách một dải băng miết bóng rồi mới đến đập thừng. Dải miết bóng rộng khoảng 3 - 4cm. Theo quan sát của chúng tôi, văn thừng được thực hiện trước sau đó mới tiến hành miết bóng. Chứng cứ là, sau khi miết bóng, các vết thừng đập thẳng, đập chéo còn lại rất ngắn, khoảng 0,1 - 0,2cm, đã bị xoá đi do kỹ thuật miết bóng.

Phương tiện và thủ pháp tạo hoa văn khắc vạch: Hoa văn khắc vạch chiếm vị trí chủ đạo trong đồ gốm văn hóa Phùng Nguyên. Chúng thường được tạo ra bằng dụng cụ que một đầu nhọn hoặc tù. Các dụng cụ này được làm từ tre và gỗ, có khả năng cả công cụ xương? Tre và gỗ là những nguyên liệu có sẵn trong tự nhiên nhưng đây lại là những vật liệu dễ bị phá huỷ nhất nên đến nay không còn tồn tại trong các di chỉ khảo cổ học. Tuy nhiên qua những nghiên cứu dấu vết kỹ thuật cổ và thực nghiệm, có thể thấy rõ dấu vết vạch trên gốm là bằng các dụng cụ nêu trên. Với những chiếc que một đầu nhọn, người thợ gốm đã vạch lên rất nhiều họa tiết hoa văn hình chữ S, hình chữ C, hình tam giác đối xứng. Bên cạnh đó, họ sử dụng que nhiều răng như răng lược ấn theo hướng tiến để tạo ra các băng chấm dải bên trong khung khắc vạch. Theo Hà Văn Tấn và Hán Văn Khẩn, các họa tiết hoa văn và sự phối trí hoa văn có đều, có đẹp hay không phụ thuộc rất nhiều vào bàn tay tài hoa của người thợ gốm. Việc bố trí và vạch họa tiết đòi hỏi một trình độ tay nghề cao và phải được tiến hành trong một thời gian ngắn. Nếu đồ đựng đã chuốt xong và đã khô đến độ cần vạch hoa văn mà người thợ trang trí còn loay hoay chưa biết sắp xếp bố cục các họa tiết như thế nào thì sẽ không thể tiến hành khắc vạch trang trí hoa văn được nữa vì phôi gốm đã khô mất rồi (Hà Văn Tấn, Hán Văn Khẩn 1973: 223 - 240).

Trong đồ gốm Xóm Rền, người thợ gốm đã dùng hai loại dụng cụ que một đầu khác nhau, đó là que một đầu nhọn và que một đầu tù để tạo hoa văn khắc vạch. Quan sát những dấu vết tạo kỹ thuật, chúng tôi nhận thấy nếu những hoạ tiết hoa văn nào được khắc vạch bằng que một đầu nhọn thì đường vạch rất sắc, nét vạch sâu, mặt cắt dọc có hình chữ V, phía dưới đáy đường vạch nhỏ hơn phía trên. Với những hoa văn được tạo bằng que đầu tù thì đường rãnh vạch nông hơn, nét vạch không sắc bằng nét vạch của que đầu nhọn và mặt cắt dọc của rãnh hoa văn có hình chữ U. Nếu trên những nét kép thì người thợ gốm cũng vạch từng đường đơn lẻ. Như trên họa tiết hoa văn khắc vạch hình chữ C, chữ C ở đây thường là do hai nét cong tròn kép tạo thành. Để tạo chữ C trước hết người thợ vạch một đường cong hai đầu uốn lượn tròn, sau đó lại vạch tiếp một đường cong thứ hai song song với đường cong trước. Do các nét vạch đơn lẻ nên khoảng cách song song trong toàn bộ chữ C không đều nhau. Những chỗ lượn ở đầu chữ C thường rộng hơn ở phần lưng. Những họa tiết đệm cũng được tạo nên bằng cùng một loại dụng cụ với các hoạ tiết chính. Với những họa tiết đệm hình bầu dục, người thợ đã dùng que một đầu vẽ hai nét cong tròn úp vào nhau. Tuy nhiên trên các băng hoa văn thì các hình bầu dục này thường có đầu nhọn và hai đầu của hình bầu dục không khít chụm vào nhau (Bùi Thị Thu Phương 2005).

Phương tiện và thủ pháp tạo các băng chấm dải: Để tạo các băng chấm dải có phần phức tạp hơn, Hà Văn Tấn và Hán Văn Khẩn đã tiến hành các thực nghiệm khác nhau như: dùng băng vải thô dán vào phôi gốm ngay sau khi vừa chuốt xong và để đó cho đến lúc khô vải tự bong ra, dùng que một răng hoặc nhiều răng để tạo văn chấm dải (Hà Văn Tấn, Hán Văn Khẩn 1973: 223 - 240).
Khi quan sát các băng chấm dải trên gốm Xóm Rền bằng kính phóng đại chúng tôi nhận thấy chúng được tạo bằng cách thức dùng que một răng hoặc nhiều răng và người thợ gốm thường trang trí chấm dải trước rồi xoá theo khung khắc vạch sau, nhiều mảnh gốm dấu vết này còn lưu lại rất rõ. Các băng chấm dải mịn thường trong một hàng có từ 8 đến 10 dấu que, kích thước các đầu chấm mịn nhỏ, chỉ nhỏ như những dấu kim khâu và tương đối đều đặn. Đa số trên các băng chấm dải mịn, người thợ gốm rắc vào các rãnh chất bột trắng làm nổi bật thêm. Dụng cụ tạo hoa văn in chấm có thể dùng lược nhiều răng nhỏ và người thợ ấn theo hướng tịnh tiến (Bùi Thị Thu Phương 2005).

Phương tiện và thủ pháp tạo văn chấm thô: Các dấu chấm thô thường có hình tròn, hoặc hình tam giác. Điều này chứng minh rằng dụng cụ để tạo các dấu chấm thô này thường có hai loại, một là que có mặt cắt ngang hình tròn, hai là que có mặt cắt ngang hình tam giác. Các dấu chấm thô thường được chấm đơn lẻ vì trên hiện vật các dấu chấm này thường không đồng đều nhau về khoảng cách và độ sâu của các dấu chấm cũng không đều nhau, chỗ nông chỗ sâu. Đối với những họa tiết hoa văn sử dụng kỹ thuật in chấm thô mà dấu chấm hình tam giác cân thì đỉnh tam giác ở dưới và cạnh đáy tam giác ngược lên phía trên. Trong một cá thể có băng dải trang trí chấm thô hình tam giác thì các dấu chấm này được ấn riêng lẻ, khoảng cách giữa các dấu tam giác trong cùng một hàng không đồng đều nhau, nhưng lại được tạo ra từ cùng một dụng cụ với kích thước của các dấu tam giác này tương đương nhau (Bùi Thị Thu Phương 2005).

Phương tiện và thủ pháp tạo văn in/ ấn đường tròn (văn cuống rạ): Người thợ dùng các ống tròn nhỏ, rỗng (ống tre) ấn lên phôi gốm khi còn ướt là đã tạo được các đường tròn đều nhau trên đồ gốm. Đây là kỹ thuật tạo hoa văn đơn giản, các ống tròn bằng tay tre hay ống sạy, rỗng có đường kính 0,3 - 0,5cm. Trên gốm Xóm Rền văn ấn cuống rạ được thực hiện bằng các kỹ thuật sau: Thứ nhất tạo văn ấn cuống rạ theo băng (từ hai đến sáu hàng cuống rạ), các cuống rạ này đều và thẳng hàng. Có thể các cuống rạ được tạo ra bằng cách dùng các que ống tròn có đường kính tương đương nhau, xếp thẳng hàng, kẹp vào giữa hai que thẳng thành một “cái chổi” sau đó ấn vào phôi gốm theo hàng. Các đầu ống rạ thường được ấn vuông góc trên mặt gốm với độ sâu vừa phải, sau khi ấn có thể còn xoay nhẹ để tạo vòng tròn đều.Thứ hai tạo văn cuống rạ không theo quy luật nào cả. Các cuống rạ có đường kính không đồng đều nhau, khoảng cách giữa các cuống rạ trong cùng một hàng cũng không đều nhau. Người thợ đã dùng các ống tròn đơn chiếc có kích cỡ khác nhau ấn từng cái một lên phôi gốm để tạo văn (Bùi Thị Thu Phương 2005).

Phương tiện và thủ pháp tạo văn in/ ấn bằng 1/2 que ống tròn: Dụng cụ loại này được làm từ que ống tròn (có thể là que tre, nứa) chẻ dọc thành que có mặt cắt ngang hình bán nguyệt, sau đó dùng vật sắc khoét cong sâu vào giữa một đầu tạo cho hai điểm đầu của hình bán nguyệt hơi nhọn, dùng để tạo hoa văn khắc vạch chữ S nhỏ nằm ngang nối nhau. Người thợ gốm dùng những ống rỗng đó, ấn lên phôi gốm hai hàng ngược chiều và so le nhau. Khi quan sát hoa văn kiểu này (những nửa vòng tròn nối nhau chạy liên tiếp quanh thân hiện vật) chúng tôi nhận thấy ở hai đầu của các nửa vòng tròn bao giờ cũng lõm sâu hơn ở phần lưng cong (Bùi Thị Thu Phương 2005).

Phương tiện và thủ pháp miết bóng: Đây cũng là một cách trang trí khá phổ biến trên đồ gốm Phùng Nguyên (đặc biệt đồ gốm giai đoạn sớm). Kỹ thuật miết bóng thường được kết hợp với các kỹ thuật tạo hoa văn khác như khắc vạch, chấm dải. Hà Văn Tấn và Hán Văn Khẩn đã tạo ra những khoảng miết bóng trên đồ gốm bằng dụng cụ là cật tre và những chiếc rìu đá nhỏ, xinh xắn (Hà Văn Tấn, Hán Văn Khẩn 1973: 223 - 240). Đến giai đoạn Phùng Nguyên điển hình, kỹ thuật này được sử dụng khá phổ biến. Khi quan sát trực tiếp trên hoa văn gốm chúng tôi nhận thấy các băng miết bóng này thường được thực hiện trên nền thừng hay nền chấm dải. Theo một quy trình tạo ra một băng dải hoa văn thì bước đầu tiên người thợ gốm thực hiện tạo văn thừng hoặc chấm dải trên toàn bộ phần chủ định trang trí hoa văn (đối với văn thừng có thể được tạo ra do yếu tố kỹ thuật), tiếp đến tiến hành khắc vạch những họa tiết hoa văn. Sau khi tạo hoa văn trang trí bằng que vạch, ít nhiều có những sơ xuất, những nét vẽ thừa chút ít, nên họ đã dùng que tre, rìu đá kích thước nhỏ để miết xoá đi những nét thừa đó. Lúc đầu kỹ thuật miết nhẵn chỉ nhằm mục đích khắc phục những lỗi kỹ thuật trong tạo hoa văn, sau đó nó trở thành một kỹ thuật trang trí hoa văn. Những chỗ có lỗi đó càng được miết đi miết lại nhiều lần càng trở lên bóng láng và càng đẹp, thậm chí trở nên sẫm màu.

Thủ pháp phủ màu: Phủ chất bột trắng vào các đường khắc vạch nhằm mục đích làm nổi bật họa tiết hoa văn trang trí. Chất bột trắng trang trí trên đồ gốm đã được phát hiện từ khi khai quật di chỉ Gò Bông (Hán Văn Khẩn 1966; Hà Văn Tấn, Hán Văn Khẩn 1970: 264 - 278). Và một số lượng lớn đồ gốm Xóm Rền có phủ chất bột trắng trên các rãnh hoa văn. Sau khi có các kết quả phân tích đây là một hợp chất nhân tạo, Hán Văn Khẩn cho rằng: “Việc chế luyện ra chất bột trắng để sử dụng trong trang trí hoa văn và làm áo gốm thật sự là một bước phát triển nhảy vọt trong kỹ thuật - mỹ thuật chế tạo đồ gốm văn hóa Phùng Nguyên”(Hán Văn Khẩn 2005: 44 - 54). Bên cạnh đó xuất hiện những mảnh gốm tô màu đen (dùng một loại nhựa cây hoặc một chất keo), màu đỏ (dùng bột thổ hoàng).

Thủ pháp đai đắp nổi: Người thợ gốm Phùng Nguyên lấy đất vê thành từng sợi nhỏ đắp lên xương gốm khi còn ướt. Các dải đai đắp nổi này thường được dán lên phôi gốm trước khi nung nên rất dễ bị bong. Hoặc người thợ gốm miết lõm phía trên và dưới chỗ có ý định trang trí văn đắp nổi, tạo cho quanh vai hiện vật có một đường gờ nổi nhẹ (chỉ cao khoảng 1cm so với toàn bộ bề mặt hiện vật) và rộng khoảng 1 - 1,5cm, trên gờ mỏng đó thường có dấu vết thừng.