Có lúc tỉ mỉ, chi li trong từng đường nét, có khi khoáng đạt, bay bổng trong cách tạo hình, nghệ thuật điêu khắc đá Đại Việt đã để lại kho tàng di sản đặc sắc trải dài qua nhiều vương triều. Những tác phẩm được thể hiện trên linh thú, kiến trúc, phù điêu trang trí tại kinh thành, chùa chiền, đền miếu và lăng tẩm không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn phản ánh tư duy nghệ thuật cùng bản sắc văn hóa dân tộc. Mỗi thời kỳ lịch sử đều hình thành một ngôn ngữ tạo hình riêng, góp phần làm nên vẻ đẹp trường tồn của nghệ thuật đá Việt Nam cổ.

Bảo tháp Báo Nghiêm, một công trình kiến trúc và trang trí toàn vẹn bằng đá từ thế kỷ 17

Rồng đá thời Trần ở lan can thành bậc chùa Trăm Gian

Điêu khắc trống đá (thạch cổ) án ngữ hai bên đầu cầu đá trong khuôn viên chùa Bút Tháp

Nghệ thuật điêu khắc đá Đại Việt phát triển rõ nét từ thời Lý. Trong bối cảnh quốc gia độc lập, tự chủ và xã hội ổn định, mỹ thuật thời kỳ này hướng đến việc tôn vinh sự hưng thịnh của vương triều cũng như khát vọng thái bình của muôn dân. Vì vậy, các tác phẩm điêu khắc đá thời Lý nổi bật bởi sự tinh tế, mềm mại và sắc sảo trong từng nét chạm. Đề tài trang trí thường lấy cảm hứng từ thiên nhiên với hình ảnh mây núi, hoa lá, đặc biệt là hoa sen – biểu tượng của Phật giáo và sự thanh khiết. Bên cạnh đó là các linh thú mang đậm dấu ấn Đại Việt, tiêu biểu nhất là hình tượng rồng thân dài uốn lượn uyển chuyển, thanh thoát và đầy sức sống.

Song sư hí cầu, đề tài trang trí ở chân tháp Báo Nghiêm với lối chạm bong trên nền đá

Rồng đá thời Lê sơ ở điện Kính Thiên, hoàng thành Thăng Long có niên đại 1467

Lan can trang trí phù điêu hoa – điểu, tùng – lộc ở chùa Bút Tháp

Trong giai đoạn Lý – Trần (thế kỷ XI – XV), nghệ thuật điêu khắc đá vẫn tiếp nhận và dung hòa những ảnh hưởng từ nghệ thuật Chămpa. Điều này được thể hiện qua các hình tượng Kinari (đầu người mình chim) tại chùa Phật Tích, bệ đá Tam Thế ở chùa Thầy hay hình tượng chim thần Garuda tại chùa Bối Khê. Sự giao thoa ấy không làm mất đi bản sắc riêng mà ngược lại còn góp phần làm phong phú thêm ngôn ngữ tạo hình của nghệ thuật Đại Việt, tạo nên những tác phẩm vừa mang tính bản địa vừa giàu giá trị giao lưu văn hóa.

Đến giai đoạn từ Lê Sơ đến Lê Trung Hưng (1428 – 1789), nghệ thuật điêu khắc trên đá bước vào thời kỳ phát triển rực rỡ. Là chất liệu quý và có giá trị cao trong kiến trúc truyền thống, đá được sử dụng rộng rãi trong các công trình quan trọng như hoàng cung, đền đài, chùa miếu, bia ký và tháp cổ. Không chỉ phục vụ mục đích trang trí, các tác phẩm điêu khắc đá thời Lê còn phản ánh tư tưởng, đời sống và quan niệm thẩm mỹ của xã hội đương thời.

Chi tiết chạm khắc trên đá tinh xảo, tỉ mỉ các đề tài linh thú, hoa lá trong trang trí đường diềm bia điện Nam Giao, Bảo vật quốc gia thời Lê sơ

Hương đá Tứ Kỳ, tác tạo năm Bính Ngọ (1666) với đôi rồng vuốt râu đặc trưng của điêu khắc đá thời Lê Trung Hưng

Rồng yên ngựa thời Lê trong di tích Lam Kinh, Thanh Hóa

Nghê đá thời Lê, một tạo hình oai vệ mang hào khí vương triều với chi tiết trang trí vảy xoắn ốc, lửa, tạo độ thiêng hóa cho linh vật

Gương mặt cảm xúc của hình tượng hổ trong khu lăng mộ ở Lam Kinh

Các linh vật Đại Việt như nghê, rồng, kỳ lân hay sư tử cũng không ngừng biến đổi để phù hợp với tinh thần từng thời đại. Dáng thế và thần thái của những linh thú này cho thấy sự chuyển biến rõ nét qua các triều đại. Dù cùng một chủ thể, nhưng mỗi giai đoạn lịch sử lại có cách tạo hình, tỷ lệ cơ thể và hệ thống hoa văn riêng biệt, tạo nên những dấu ấn nghệ thuật đặc trưng không thể nhầm lẫn.

Bên cạnh những sáng tạo về bố cục, hình khối và cảm xúc tạo hình, dấu ấn nổi bật của nghệ thuật điêu khắc đá Đại Việt còn nằm ở kỹ thuật chạm khắc tinh xảo trên từng chi tiết. Các nghệ nhân xưa đã sử dụng ngôn ngữ trang trí phong phú với những đề tài như mây, lửa, chim, hoa, vảy rồng, lông nghê, đao mác, râu tóc, hoa sen đơn hay sen kép. Những đường nét được thể hiện bằng kỹ thuật điêu luyện, vừa mang tính trang trí vừa chứa đựng giá trị biểu tượng sâu sắc. Qua đó, nghệ thuật điêu khắc đá Đại Việt đã xây dựng nên một hệ thống mỹ thuật đặc trưng, đậm đà bản sắc Việt Nam, được lưu truyền và tỏa sáng qua nhiều thế kỷ.

Tác giả: Nguyễn Đình
Nguồn: Heritage VN