Ngàn Năm Bia Đá

Văn Miếu được xây dựng từ năm 1070 dưới triều Lý, 5 năm sau, triều đình đã tổ chức kỳ thi tiến sĩ đầu tiên nhưng phải đến năm 1484, vua Thánh Tông của triều Lê mới cho dựng bia để khắc tên các vị tiến sĩ, và cũng chỉ khắc tên các vị tiến sĩ từ khoa thi năm 1442 trở về sau. Tính từ đó đến khi triều Nguyễn xây dựng Văn Miếu quốc gia tại đất Phú Xuân- Huế, các triều Lê Sơ (1428-1527), Mạc (1527-1592) và Lê Trung Hưng (1533-1789) đã tổ chức được 121 khoa thi tiến sĩ, nhưng chỉ có 91 tấm bia đá được dựng, và nay còn lại 82 bia khắc tên 1304 vị tiến sĩ. Năm 2010, UNESCO đã vinh danh 82 tấm bia này bằng danh hiệu Di sản ký ức thế giới khu vực châu Á- Thái Bình Dương.

Người có công lao đặt nền móng và dựng nên vườn bia tiến sĩ ở Văn Miếu hẳn nhiên là vua Lê Thánh Tông, một vị hoàng đế nổi tiếng tài hoa, học rộng, nhân ái và coi trọng hiền tài. Theo quan niệm của người xưa, đá là tinh hoa của đất, là thứ vật liệu tự nhiên có thể tồn tại vững bền qua thời gian. Vì vậy, được đề danh bia (ghi tên trên bia đá) là một vinh dự vô cùng to lớn đối với người đỗ đạt, nhưng cũng là cách để buộc họ phải không ngừng cố gắng để cái danh đúng với thực tài, và phải luôn giữ gìn phẩm chất đạo đức để làm gương sáng cho thiên hạ.

Sau đợt dựng 10 tấm bia đầu tiên vào năm 1484 với vai trò xuất sắc của hai vị danh nho Thân Nhân Trung và Đỗ Nhuận, những tấm bia tiến sĩ lại được dựng lên sau các kỳ thi suốt thời Lê Sơ. Tính đến năm 1521, triều đại này dựng được 20 bia tiến sĩ (nay chỉ còn 13 bia). Nhưng ở triều đại tiếp theo – Nhà Mạc, mặc dù rất coi trọng nhân tài và tổ chức được đến 22 khoa thi tiến sĩ, nhưng chỉ có 1 tấm bia được dựng thêm ở Văn Miếu vào năm 1529. Sang thời Lê Trung Hưng, bia tiến sĩ được dựng lên với số lượng lớn nhất, chiếm 68/82 bia. Việc dựng bia tiến sĩ thời kỳ này diễn ra trong thời gian dài, nhưng có hai đợt dựng bia với số lượng lớn và gắn với tên tuổi của các vị đại thần Dương Trí Trạch và Nguyễn Quý Đức.

Bạt quận công Dương Trí Trạch là danh thần triều Lê Trung Hưng, bản thân ông cũng đỗ tiễn sĩ năm 1619. Năm 1653, với cương vị là Thượng thư bộ Lễ, ông đã chủ trì việc nghiên cứu, khôi phục và khắc dựng 26 tấm bia ghi lại 26 khoa thi tiến sĩ suốt từ năm 1580 đến 1652 mà do chiến tranh và những khó khăn nên chưa thể dựng bia. Nhờ công lao này của ông mà bia tiến sĩ ở Văn Miếu lại tiếp tục được nối mạch. Tuy nhiên, phải hơn 60 năm sau, đến năm 1717, bia tiến sĩ ở Văn Miếu mới tiếp tục được dựng thêm. Trong lần dựng này, vâng mệnh vua Lê Dụ Tông và chúa Trịnh Cương, Hành tham tụng Nguyễn Quý Đức (cũng từng đỗ thám hoa năm 1676) đã chủ trì việc khôi phục 21 tấm bia tiến sĩ của 21 khoa thi từ năm 1656 đến 1715. Sau hai đợt dựng bia với quy mô lớn trên, các bia tiến sĩ về sau hầu như đều được dựng khá đều đặn sau mỗi kỳ thi, cho đến tấm bia tiến sĩ cuối cùng được dựng là bia năm 1779 thời Cảnh Hưng. Tính từ năm 1580 đến năm 1789, triều Lê Trung Hưng đã tổ chức được 73 khoa thi, dựng được 69 bia, nay còn 68 bia tiến sĩ.

“Hiền tài là nguyên khí quốc gia. Nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh mà hưng thịnh. Nguyên khí suy thì thế nước yếu mà thấp hèn”.

Đó là lời khẳng định của đại thần Thân Nhân Trung khi ông vâng mệnh vua Lê Thánh Tông soạn bài văn khắc trên tấm bia tiến sĩ đầu tiên ở Văn Miếu Thăng Long, năm 1484. Đã hơn 500 năm trôi qua với bao thăng trầm lịch sử, nhưng câu nói ấy vẫn còn nguyên giá trị. Hiền tài bao giờ cũng là thứ tài sản quý giá nhất của mỗi đất nước, là hạt nhân để làm nên mọi thành công của quốc gia, dân tộc ấy trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước.

82 tấm bia đá ở Văn Miếu là tài sản văn hóa, là món quà vô giá mà các thế hệ tiền nhân đã trao gửi lại, gắn liền với chúng không chỉ là tên tuổi của 1304 vị tiến sĩ triều Lê – Mạc mà còn có các vị vua hiền, tôi sáng trong lịch sử như Lê Thánh Tông, Thân Nhân Trung, Đỗ Nhuận, Dương Trí Trạch, Nguyễn Quý Đức. Bởi vậy, còn bền vững hơn cả sự vinh danh trên bia đá bảng vàng, các bậc hiền tài ấy đã và sẽ được vinh danh trong lòng mỗi người dân Việt Nam.

Nguồn: Heritage VN