Nghệ Thuật Đồ Đồng Nhà Thương

Trong lịch sử phát triển của nền văn minh Trung Hoa cổ đại, nhà Thương (khoảng 1600–1046 TCN) được xem là thời kỳ cực thịnh đầu tiên của nghệ thuật và kỹ thuật luyện kim đồng. Nếu Văn hóa Nhị Lý Đầu đặt nền móng cho sự ra đời của thời đại Đồ Đồng, thì dưới triều đại Thương, kỹ nghệ đúc đồng đã đạt tới trình độ phát triển rực rỡ, tạo nên một trong những đỉnh cao của nền văn minh nhân loại thời kỳ cổ đại.

Những hiện vật đồ đồng nhà Thương không chỉ gây ấn tượng bởi kích thước đồ sộ, kỹ thuật chế tác tinh xảo và hệ thống hoa văn phức tạp, mà còn phản ánh thế giới quan, tín ngưỡng và cấu trúc quyền lực của xã hội đương thời. Các phát hiện khảo cổ tại Ân Khư, Trịnh Châu và nhiều địa điểm khác đã cung cấp bằng chứng cho thấy nhà Thương sở hữu nền công nghiệp luyện kim phát triển bậc nhất thế giới vào thiên niên kỷ II trước Công nguyên.

Nghệ thuật đồ đồng thời Thương là thành tựu tiêu biểu nhất của nền văn minh Trung Quốc thời kỳ đầu và có ảnh hưởng sâu sắc đến toàn bộ lịch sử nghệ thuật Đông Á sau này.

Đỉnh Hậu Mẫu Mậu.

Bối cảnh lịch sử của thời đại đồ đồng nhà Thương

Sau sự suy tàn của các trung tâm thuộc Văn hóa Nhị Lý Đầu và Nhị Lý Cương, nhà Thương nổi lên như một nhà nước quân chủ tập quyền có quy mô lớn tại lưu vực sông Hoàng Hà.

Trong khoảng hơn năm thế kỷ tồn tại, các vua Thương đã xây dựng một hệ thống chính trị tương đối hoàn chỉnh với bộ máy hành chính, quân đội, nghi lễ tôn giáo và mạng lưới sản xuất thủ công chuyên biệt. Sự phát triển của nhà nước kéo theo nhu cầu ngày càng lớn về các đồ khí dùng trong tế tự, quân sự và biểu thị quyền lực.

Khác với nhiều nền văn minh cổ đại khác, nơi đồ đồng chủ yếu phục vụ sản xuất và chiến tranh, tại Trung Quốc thời Thương, phần lớn đồ đồng được chế tác cho các nghi lễ tôn giáo và chính trị. Chính nhu cầu nghi lễ này đã thúc đẩy sự phát triển vượt bậc của kỹ thuật đúc đồng.

Người Thương coi đồ đồng là vật phẩm thiêng liêng dùng để giao tiếp với tổ tiên và thần linh. Do đó, việc sản xuất đồ đồng được đặt dưới sự kiểm soát trực tiếp của tầng lớp quý tộc và hoàng gia.

Ân Khư – trung tâm huy hoàng của nền văn minh Thương

Năm 1899, việc phát hiện những mảnh giáp cốt có khắc chữ tại vùng Tiểu Đồn thuộc tỉnh Hà Nam đã mở đầu cho một trong những cuộc khai quật khảo cổ quan trọng nhất châu Á.

Địa điểm này sau đó được xác định là Ân Khư – kinh đô cuối cùng của nhà Thương.

Các cuộc khai quật từ năm 1928 đến nay đã phát hiện:

• Cung điện và đền thờ quy mô lớn.
• Hàng nghìn mộ táng quý tộc.
• Hơn 100.000 mảnh giáp cốt văn.
• Hàng vạn hiện vật đồ đồng.

Năm 2006, Ân Khư được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới nhờ giá trị nổi bật về khảo cổ học và lịch sử văn minh nhân loại.

Theo UNESCO, Ân Khư là bằng chứng vật chất rõ ràng nhất về một nền văn minh thời Đồ Đồng phát triển cao tại Đông Á.

Toàn cảnh di chỉ Ân Khư.

Cuộc cách mạng công nghệ trong nghệ thuật đúc đồng

Một trong những thành tựu nổi bật nhất của nhà Thương là kỹ thuật đúc đồng bằng khuôn đất nhiều mảnh.

Khác với phương pháp đúc sáp mất phổ biến ở Ai Cập, Hy Lạp và Tây Á, người Thương sử dụng hệ thống khuôn đất sét được chế tạo riêng cho từng hiện vật.

Quy trình này bao gồm:

• Tạo mẫu gốc bằng đất sét.
• Khắc hoa văn trực tiếp lên mẫu.
• Tạo nhiều mảnh khuôn bao quanh.
• Tháo mẫu gốc.
• Ghép khuôn và rót hợp kim đồng nóng chảy.

Ưu điểm của kỹ thuật này là cho phép tạo ra những hoa văn nổi cực kỳ phức tạp trên bề mặt đồ khí.

Theo nghiên cứu của Robert Bagley thuộc Đại học Princeton, kỹ thuật đúc đồng thời Thương là một trong những thành tựu công nghệ tinh vi nhất của thế giới cổ đại.

Nhiều hiện vật có thành mỏng, hoa văn sắc nét và trọng lượng lên tới hàng trăm kilogam, cho thấy trình độ tổ chức sản xuất và kỹ năng kỹ thuật phi thường.

Hệ thống đồ khí nghi lễ – biểu tượng quyền lực tối cao

Trong xã hội nhà Thương, đồ đồng không đơn thuần là công cụ sử dụng hàng ngày.

Chúng là biểu tượng của địa vị chính trị, quyền lực tôn giáo và mối liên hệ giữa người sống với tổ tiên.

Các loại đồ khí phổ biến gồm:

Đỉnh (鼎)

Đỉnh là loại khí vật quan trọng nhất trong hệ thống lễ nhạc nhà Thương.

Thường có ba hoặc bốn chân, dùng để nấu thịt hiến tế trong các nghi lễ.

Số lượng đỉnh mà một người sở hữu phản ánh địa vị xã hội của họ.

Sau này, đỉnh trở thành biểu tượng tối cao của quyền lực hoàng gia Trung Quốc.

Tước (爵)

Là loại chén dùng để đựng và rót rượu tế lễ.

Đây là một trong những hình thức đồ đồng xuất hiện sớm nhất từ thời Nhị Lý Đầu và phát triển mạnh dưới thời Thương.

Cô (觚)

Là loại ly cao dùng trong nghi thức dâng rượu.

Nhiều chiếc cô được trang trí bằng hoa văn thao thiết và hình thú tinh xảo.

Lôi (罍), Hữu (卣), Tôn (尊)

Đây là các loại bình chứa rượu nghi lễ.

Một số hiện vật có hình dạng động vật như voi, tê giác, cú mèo hoặc hổ, thể hiện óc sáng tạo nghệ thuật đặc biệt của người Thương.

Hoa văn thao thiết – biểu tượng bí ẩn của nghệ thuật Thương

Khi nhắc đến đồ đồng nhà Thương, không thể không đề cập đến hoa văn thao thiết (饕餮纹).

Đây là họa tiết mặt thú đối xứng gồm mắt lớn, sừng, mũi và hàm răng nhưng thường không có phần thân hoàn chỉnh.

Hoa văn này xuất hiện trên hầu hết các đồ khí nghi lễ quan trọng.

Cho đến nay, ý nghĩa chính xác của thao thiết vẫn còn là chủ đề tranh luận.

Một số học giả cho rằng đây là hình tượng thần linh bảo hộ.

Một số khác cho rằng đó là biểu tượng của quyền lực vương quyền hoặc đại diện cho thế giới siêu nhiên.

Nhà sử học nghệ thuật Jessica Rawson thuộc Đại học Oxford nhận định rằng thao thiết không chỉ là họa tiết trang trí mà còn phản ánh tư duy tôn giáo và vũ trụ quan của xã hội Thương.

Sự lặp lại của họa tiết này trên hàng nghìn hiện vật cho thấy vai trò trung tâm của nó trong hệ thống biểu tượng quyền lực thời kỳ này.

Hoa văn Thao Thiết

Mộ Phụ Hảo – kho báu của nghệ thuật đồ đồng

Một trong những phát hiện khảo cổ nổi tiếng nhất liên quan đến nghệ thuật đồ đồng nhà Thương là mộ Phụ Hảo.

Phụ Hảo là vương hậu của vua Vũ Đinh và đồng thời là một nữ tướng quân có vị trí đặc biệt trong lịch sử Trung Quốc.

Ngôi mộ được phát hiện năm 1976 tại Ân Khư trong tình trạng gần như nguyên vẹn.

Các nhà khảo cổ thu được:

• Hơn 460 hiện vật đồng.
• Hơn 750 hiện vật ngọc.
• Hàng nghìn vỏ sò tiền tệ.
• Nhiều hiện vật bằng xương và đá quý.

Trong số đó có những chiếc đỉnh đồng nặng hàng trăm kilôgam được chế tác với trình độ nghệ thuật xuất sắc.

Theo Viện Khảo cổ học Trung Quốc, đây là một trong những bộ sưu tập đồ đồng thời Thương hoàn chỉnh nhất từng được phát hiện.

Hiện vật trong mộ Phụ Hảo.

Đồ đồng và quyền lực chính trị

Nghệ thuật đồ đồng thời Thương không thể tách rời cấu trúc quyền lực của nhà nước.

Các nghiên cứu khảo cổ cho thấy việc khai thác quặng, vận chuyển nguyên liệu và tổ chức sản xuất đều được kiểm soát bởi tầng lớp thống trị.

Những xưởng đúc quy mô lớn được phát hiện gần cung điện và khu hành chính cho thấy hoạt động luyện kim là ngành công nghiệp chiến lược.

Thông qua việc kiểm soát sản xuất đồ đồng, giới quý tộc Thương củng cố quyền lực đối với các vùng lãnh thổ phụ thuộc.

Nói cách khác, đồ đồng không chỉ là tác phẩm nghệ thuật mà còn là công cụ chính trị.

Tầm ảnh hưởng đối với các triều đại sau

Sau khi nhà Thương sụp đổ vào khoảng năm 1046 TCN, nhà Chu tiếp tục kế thừa và phát triển truyền thống nghệ thuật đồ đồng.

Nhiều hình thức khí vật, kỹ thuật chế tác và hệ thống nghi lễ thời Thương được bảo tồn trong suốt thời Tây Chu và Đông Chu.

Thậm chí đến thời Tần – Hán, đồ đồng cổ thời Thương vẫn được xem là chuẩn mực nghệ thuật.

Trong lịch sử sưu tầm cổ vật Trung Quốc, các đồ khí nhà Thương luôn được đánh giá là những tác phẩm đỉnh cao nhất của nghệ thuật đúc đồng cổ đại.

Nhiều hiện vật hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Cố Cung Bắc Kinh, Bảo tàng Quốc gia Trung Quốc, Bảo tàng Anh và Bảo tàng Metropolitan ở New York.

Giáp cốt văn nhà Thương.

Nhà Thương đánh dấu thời kỳ cực thịnh đầu tiên của nền văn minh Đồ Đồng Trung Hoa. Với trình độ luyện kim tiên tiến, hệ thống nghi lễ phức tạp và nghệ thuật trang trí mang tính biểu tượng sâu sắc, người Thương đã tạo nên những kiệt tác vượt xa giá trị sử dụng thông thường để trở thành biểu tượng của quyền lực, tín ngưỡng và bản sắc văn hóa.

Những chiếc đỉnh đồng đồ sộ, những bình rượu hình thú kỳ bí hay hoa văn thao thiết đầy bí ẩn không chỉ phản ánh trình độ kỹ thuật xuất sắc mà còn là cửa sổ giúp hậu thế hiểu rõ hơn về thế giới tinh thần của một trong những nền văn minh cổ đại huy hoàng nhất châu Á.

Ngày nay, sau hơn ba thiên niên kỷ, nghệ thuật đồ đồng nhà Thương vẫn được các học giả xem là một trong những thành tựu vĩ đại nhất của lịch sử khảo cổ học và lịch sử nghệ thuật thế giới.

Nguồn tham khảo: Bài viết được tổng hợp từ Encyclopaedia Britannica, UNESCO World Heritage Centre, Smithsonian National Museum of Asian Art, Metropolitan Museum of Art, Viện Khảo cổ học Trung Quốc và các công trình nghiên cứu chuyên ngành về nghệ thuật đồ đồng thời nhà Thương.

Lão Cổ Vật tổng hợp