Những Tạo Tác Vang Danh: Dấu Ấn Của Các Vương Triều

Hành trình của tiền cổ Việt Nam thực sự bắt đầu từ đồng Thái Bình Hưng Bảo dưới thời nhà Đinh – đồng tiền đầu tiên khẳng định nền độc lập tự chủ của dân tộc sau nghìn năm Bắc thuộc. Mang trong mình vẻ đẹp thô mộc của buổi bình minh, đồng tiền này gây ấn tượng bởi sự dứt khoát của chữ “Đinh” khắc nổi ở mặt sau, như một bản tuyên ngôn đanh thép về chủ quyền. Dù kỹ thuật đúc thời kỳ này còn giữ những nét sơ khởi với bề mặt có độ nhám, nhưng chính sự không hoàn hảo ấy lại tạo nên một sức hút nguyên bản, minh chứng cho lòng tự hào và ý chí tự cường.

Tiền vàng nén một lạng vàng thời Thiệu Trị

Tiền vàng nén 1 lạng vàng thời Tự Đức

Vượt ra khỏi giới hạn của những khối tích kim khí đặc chắc, lịch sử tiền tệ Việt Nam còn ghi dấu một bước ngoặt đầy kiêu hãnh vào cuối thế kỷ 14 với sự ra đời của Thông Bảo Hội Sao. Được phát hành bởi Hồ Quý Ly vào năm 1396, đây không chỉ là tờ tiền giấy đầu tiên của nước ta mà còn là một trong những minh chứng sớm nhất trên thế giới về tư duy chuyển dịch từ nghệ thuật đúc sang đồ họa in ấn mộc bản. Thay vì sự cứng cáp của đồng hay kẽm, Thông Bảo Hội Sao sử dụng giấy dó làm nền cho một cuộc chơi họa tiết đầy phóng khoáng.

Dưới góc độ thiết kế, tờ tiền này là một bản giao hưởng của những biểu tượng tự nhiên được phân cấp theo mệnh giá một cách tinh tế. Thay vì chỉ dùng chữ viết để định danh giá trị, tiền giấy thời Hồ đã mã hóa quyền lực và kinh tế thông qua hệ thống hình ảnh: từ những nhành rong biển mềm mại, những làn sóng nước dập dìu cho đến hình tượng mây vờn, rồng lượn và phượng múa. Việc đưa các đồ án trang trí vốn thường thấy trên gốm sứ hay kiến trúc lên mặt phẳng của giấy không chỉ cho thấy một tầm nhìn kinh tế đi trước thời đại, mà còn minh chứng cho sự nhạy bén của các nghệ nhân xưa trong việc chiếm lĩnh không gian đồ họa phẳng, biến một vật phẩm trao đổi thành một tác phẩm hội họa mang đậm hơi thở của thời đại Hồ Quý Ly.

Tiền Thông Bảo Hội Sao hình rong (10 đồng) được một nhà sưu tầm vẽ lại

Dẫu mang tầm vóc của một cuộc cách mạng về tư duy đồ họa, nhưng khi nhắc về Thông Bảo Hội Sao, chúng ta cũng buộc phải đối diện với một khoảng lặng đầy tiếc nuối của khảo cổ học nước nhà. Khác với sự kiêu hãnh bền bỉ của kim khí qua hàng thiên niên kỷ, những tờ tiền giấy mỏng manh in trên giấy dó đã không thể vượt qua được sự khắc nghiệt của biến động binh hỏa dữ dội từ cuộc xâm lược và chính sách tận diệt văn hóa của nhà Minh vào đầu thế kỷ 15. Diện mạo của bản in đầu tiên ấy vẫn hiện hữu đầy sống động và xác thực qua những mô tả tỉ mỉ trong Đại Việt Sử Ký Toàn Thư (chương về Thuận Tông Hoàng Đế, bản Kỷ, quyển VIII): “Mùa hạ, tháng 4, bắt đầu phát [tiền giấy]. Thông bảo hội sao. In xong, ra lệnh cho người đến đổi, cứ 1 quan tiền đồng đổi lấy 1 quan 2 tiền giấy.

Thể thức [tiền giấy]: tờ 10 đồng vẽ rong, tờ 30 đồng vẽ sóng, tờ 1 tiền vẽ mây, tờ 2 tiền vẽ rùa, tờ 3 tiền vẽ lân, tờ 5 tiền vẽ phượng, tờ 1 quan vẽ rồng.” Chính những dòng ghi chép cụ thể này đã trở thành chiếc chìa khóa quan trọng giúp chúng ta phục dựng lại một chương rực rỡ nhưng ngắn ngủi của đồ họa Việt cổ. 

Tiền Thông Bảo Hội Sao hình rồng (1 quan) được một nhà sưu tầm vẽ lại

Bước tới thời kỳ rực rỡ của nghệ thuật cung đình nhà Nguyễn, chúng ta được chiêm ngưỡng những đỉnh cao của dòng Tiền thưởng (Commemorative Coins) – nơi đồng tiền thoát ly khỏi chức năng giao dịch thương mại để trở thành những tác phẩm mỹ thuật tinh xảo. Tiêu biểu nhất phải kể đến các đồng Minh Mạng Thông Bảo với họa tiết Phi Long (rồng bay). Hình tượng rồng được chạm khắc cực kỳ sống động, tư thế uốn lượn uy nghi giữa những áng mây, thể hiện trình độ điêu luyện của các nghệ nhân lò đúc hoàng gia. 

Đồng tiền thưởng Phi Long (Rồng bay)

Tinh hoa của một nền văn minh không nhất thiết phải luôn hiển hiện qua những công trình đồ sộ hay những pho tượng khổng lồ. Đôi khi, sức nặng của lịch sử lại được nén chặt trong những vòng tròn kim khí khiêm nhường, nơi mỗi đường gờ viền hay một nét phẩy của con chữ đều mang trong mình sự thấu đáo của một tư duy thẩm mỹ bác học. Những vật phẩm vốn được sinh ra từ nhu cầu lưu thông hàng loạt, trải qua sự nhào nặn của kỹ nghệ đúc khuôn cát và sự trui rèn suốt hàng thế kỷ, đã tự thân trở thành những tác phẩm đồ họa độc bản.

Nguồn: Elledecoration