PHẤN THÁI TINH XẢO TUYỆT LUÂN, PHÁP LANG THÁI MUÔN VẺ QUYẾN RŨ – NẮM VỮNG BÀI VIẾT NÀY ĐỂ HIỂU CÁCH THẨM ĐỊNH PHÁP LANG THÁI

PHÁP LANG THÁI

Là dòng đồ sứ được đánh giá cao quý và thuộc hàng đỉnh cao trong vô số loại hình gốm sứ thời Thanh. Không có loại nào sánh bằng. Cho đến ngày nay, Pháp lang thái vẫn luôn được giới sưu tầm đặc biệt ưa chuộng. Giá giao dịch tại các phiên đấu giá có thể đạt đến 100 triệu, thậm chí 200 triệu đô la Hồng Kông.

Tuy nhiên, điều đáng tiếc là trong những ghi nhận đấu giá trước đây, chiếc bát Pháp lang thái họa tiết Thiên Diệp Liên thời Khang Hy đã không thể tiếp tục thiết lập thành tích giao dịch vượt mốc 100 triệu HKD.

 

Hình minh họa: Bát sứ Pháp lang thái thời Khang Hy, trang trí hoa sen. Nguồn: christies

Tên gọi chính thức của Pháp lang thái (珐琅彩 – fà láng cǎi) là Thai sứ họa pháp lang (瓷胎画珐琅 – cí tāi huà fà láng).

Đây là một loại đồ sứ trang trí màu tinh xảo, được chế tác đặc biệt để phục vụ nhu cầu sử dụng trong hoàng cung nhà Thanh. Một bộ phận sản phẩm còn được sử dụng để ban thưởng cho các công thần. Pháp lang thái phát triển rực rỡ dưới hai triều Ung Chính và Càn Long, là dòng sản phẩm thủ công mỹ nghệ quý hiếm do cung đình độc quyền quản lý.

Cốt sứ trắng cần thiết cho quá trình chế tác được Ngự diêu xưởng Cảnh Đức Trấn sản xuất riêng. Sau đó, cốt sứ được vận chuyển về kinh thành để tiến hành vẽ màu và nung màu tại Tạo biện xứ trong hoàng cung nhà Thanh.

Những bản mẫu trang trí được Như Ý quán (如意馆 – rú yì guǎn) thuộc Tạo biện xứ thiết kế, trình hoàng đế phê chuẩn, rồi các họa gia cung đình căn cứ vào mẫu được ngự chuẩn để vẽ lên hiện vật.

Đến cuối triều Thanh, Pháp lang thái vẫn được chế tác với số lượng nhỏ, nhưng địa điểm sản xuất đã chuyển từ hoàng cung về Cảnh Đức Trấn.

 

Kỹ thuật vẽ màu Pháp lang có nguồn gốc từ châu Âu, du nhập vào Trung Quốc dưới thời Khang Hy cùng với quá trình mở cửa giao thương đường biển.

Do hoàng đế Khang Hy đặc biệt yêu thích nghệ thuật vẽ pháp lang nên đã cho ứng dụng kỹ thuật này lên cốt sứ, từ đó hình thành dòng đồ sứ Pháp lang thái được người đời đặc biệt ưa chuộng ngày nay. Đồ sứ Pháp lang thái thời Thanh kế thừa nhiều thành tựu nổi bật trong lịch sử phát triển gốm sứ Trung Quốc.

Từ kỹ thuật chuốt tạo hình, hoàn thiện hình thể cho đến lựa chọn nguyên liệu, tráng men và nung tạo, tất cả đều thể hiện trình độ kỹ thuật tinh xảo, tiên tiến và hoàn thiện của thời kỳ đó. Chính vì vậy, Pháp lang thái thời Thanh trở thành một trong những dòng đồ sứ nổi tiếng trong lịch sử gốm sứ Trung Quốc, đồng thời có giá trị sưu tầm rất cao.

Hình minh họa đồ sứ Pháp lang thái cung đình. Nguồn digitalarchive.npm.gov.tw.

 

Trước khi Pháp lang thái trên cốt sứ xuất hiện, các loại đồ sứ phục vụ cung đình đều được nung tạo tại Cảnh Đức Trấn rồi vận chuyển đến Bắc Kinh. Tuy nhiên, riêng Pháp lang thái lại có quy trình chế tác đặc biệt.

Trước hết, những cốt sứ trắng chất lượng cao được lựa chọn tại Cảnh Đức Trấn, sau đó vận chuyển đến Tạo biện xứ trong hoàng cung Bắc Kinh. Tại đây, những họa gia cung đình nổi tiếng sẽ trực tiếp thực hiện công đoạn vẽ màu. Sau đó, hiện vật được đưa vào nung lần thứ hai để hoàn thiện lớp màu trang trí.

Sự phát triển của Pháp lang thái không chỉ chịu ảnh hưởng của trình độ kỹ thuật đương thời mà còn gắn bó mật thiết với sở thích của ba vị hoàng đế Khang Hy, Ung Chính và Càn Long.

Chính sự yêu thích đặc biệt của các hoàng đế đối với dòng đồ sứ này đã thúc đẩy các nghệ nhân cung đình tập trung nghiên cứu, sáng tạo và không ngừng hoàn thiện kỹ thuật, cuối cùng chế tác được những sản phẩm có vẻ đẹp tinh mỹ hiếm thấy.

Pháp lang thái không có nhiều loại hình hiện vật kích thước lớn. Phần lớn sản phẩm là những loại hình như: Đĩa, bát, chén, bình, hộp, ấm. Trong đó, bát và đĩa chiếm số lượng nhiều nhất, nhưng mỗi loại hình đều có những biến thể về kiểu dáng.

Ngoài ra, còn có một loại hình đặc biệt là đồ gốm tử sa Nghi Hưng được trang trí màu Pháp lang ở mặt ngoài cốt gốm. Đây cũng là những hiện vật rất hiếm gặp.

Việc chế tác cốt sứ Pháp lang thái được thực hiện vô cùng cẩn thận. Thành cốt thường rất mỏng, có độ dày tương đối đồng đều, hình thể ngay ngắn và cấu trúc liên kết chặt chẽ.

Trên loại cốt sứ tinh xảo như vậy, lớp men cũng được tráng rất mịn, có sắc trắng tinh khiết.

Bề mặt men sáng bóng, không xuất hiện những hiện tượng như:

• Men da vỏ quýt.
• Men gợn sóng.
• Những lỗ kim hoặc lỗ nhỏ dạng mắt nâu trên bề mặt men.

Có thể sử dụng thành ngữ “bạch bích vô hà”, nghĩa là viên ngọc trắng không một tì vết, để ca ngợi chất lượng của loại đồ sứ này.

Đặc điểm của đồ sứ Pháp lang thái là chất sứ mịn nhuận, nguyên liệu màu đậm và có độ kết tụ cao, sắc màu tươi sáng rực rỡ, kỹ thuật hội họa tinh xảo. Quá trình chế tác Pháp lang thái đòi hỏi rất nhiều công sức. Sau thời Càn Long, dòng đồ sứ này dần biến mất khỏi hoạt động sản xuất.

Pháp lang thái thời Khang Hy phần lớn trang trí hoa Tây phiên liên và hoa mẫu đơn triền chi, thể hiện theo lối tả thực có quy tắc. Đặc điểm thường được nhắc đến là có hoa nhưng không có chim, khiến tổng thể trang trí mang cảm giác tương đối đơn điệu.

Trong khi đó, Pháp lang thái thời Ung Chính chủ yếu sử dụng hoa văn hoa cỏ, nhưng cũng xuất hiện các đề tài sơn thủy và nhân vật. Một đặc điểm nổi bật của thời kỳ này là sự kết hợp giữa hình vẽ và những câu thơ đề có nội dung tương ứng. Có thể nói, Pháp lang thái kế thừa những thành tựu nổi bật trongsuốt lịch sử phát triển gốm sứ Trung Quốc. Từ kỹ thuật tạo cốt, tạo hình, hội họa, lựa chọn nguyên liệu, tráng men, phối màu đến nung tạo, tất cả đều đạt trình độ vô cùng tinh xảo.

Dưới thời Càn Long, rất nhiều sản phẩm gốm sứ xuất sắc được chế tác. Tuy nhiên, xét về quy trình sản xuất và nguyên liệu, Pháp lang thái vẫn có những đặc điểm mà nhiều dòng sản phẩm khác khó có thể sánh bằng. Người trực tiếp vẽ màu trên các hiện vật này không phải những thợ vẽ thông thường tại lò gốm mà là những họa gia chuyên nghiệp trong hoàng cung. Vì vậy, những hiện vật Pháp lang thái có thể đại diện cho trình độ nghệ thuật và kỹ thuật thủ công hàng đầu đương thời.

Vậy trong bối cảnh thị trường hiện nay xuất hiện rất nhiều đồ sứ Pháp lang thái phỏng cổ, chúng ta nên bắt đầu thẩm định từ những phương diện nào?

Lão Cổ Vật với nhiều kiến thức và kinh nghiệm về chuyên môn sẽ giúp quý vị tìm hiểu về những đặc điểm quan trọng cần nắm vững khi nghiên cứu và thẩm định Pháp lang thái.

 

I. QUAN SÁT BAO TƯƠNG

Bao tương (包浆 – bāo jiāng)

Sau khi hoàn thành chế tác, bề mặt men của đồ pháp lang có độ bóng mạnh, những vị trí mạ vàng hoặc thếp vàng mang màu vàng tươi sáng. Tuy nhiên, sau hàng trăm năm tồn tại, đồ pháp lang chịu tác động của nhiều yếu tố như quá trình oxy hóa trong không khí, bức xạ, bụi bẩn, các chất gây ô nhiễm và việc lau chùi của con người.

Bên cạnh đó, quá trình cầm nắm, sử dụng và thường xuyên thưởng ngoạn cũng ảnh hưởng đến trạng thái bề mặt hiện vật. Theo thời gian, độ bóng của lớp men pháp lang có thể dần trở nên cũ, giảm đi vẻ sáng bóng ban đầu. Những biến đổi tích lũy lâu dài tạo thành một lớp trạng thái bề mặt mà giới cổ ngoạn gọi là bao tương.

Căn cứ vào kinh nghiệm trực tiếp tiếp xúc và xử lý các hiện vật pháp lang thời Minh – Thanh, những món đồ pháp lang có niên đại lâu đời đã trải qua hàng trăm năm biến đổi. Ngay cả những hiện vật pháp lang được chế tác từ thời Dân Quốc đến thời điểm bài viết cũng đã tồn tại gần một thế kỷ. Sắc cũ trên bề mặt men được hình thành một cách tự nhiên, từ từ, do sự tích tụ của những hạt bụi rất nhỏ trong không khí, tác động xâm thực của các chất ăn mòn và quá trình oxy hóa.

Hình minh họa bề mặt pháp lang và kim loại mạ vàng đã qua thời gian sử dụng.

 

Đặc biệt, đối với những hiện vật cổ có nền hoặc các chi tiết mạ vàng, màu vàng cũ thường chuyển sang sắc vàng chín, tức sắc vàng trầm, nhuận, không còn vẻ vàng tươi chói như khi mới chế tác. Vì vậy, khi phân biệt lớp vỏ bề mặt và bao tương của đồ pháp lang cổ với những hiện vật cao phỏng hiện đại, cần chú ý ba điểm:

Thứ nhất: Quan sát xem lão quang, tức ánh quang cũ, có tự nhiên hay không.

Thứ hai: Quan sát xem bao tương trên các bộ phận của hiện vật có tính thống nhất và đồng bộ hay không.

Thứ ba: Kiểm tra cảm giác bề mặt khi tiếp xúc, xem có trạng thái khô sít, thô ráp hoặc thiếu độ nhuận hay không.

Đối với các sản phẩm pháp lang mới chế tác, người làm giả thường xử lý độ bóng mới bằng giấy nhám mịn, cát mài hoặc kem đánh bóng. Trước tiên, họ mài bớt tặc quang, tức ánh bóng mới chói gắt. Sau đó, họ có thể sử dụng axit, kali pemanganat, dung môi thông nhựa hoặc những dung dịch pha trộn khác để xử lý ăn mòn bề mặt, tạo hiệu ứng làm cũ nhân tạo. Lớp màu cũ hình thành do quá trình xử lý hóa học tương đối dễ nhận diện nếu quan sát cẩn thận.

Biểu hiện chủ yếu gồm ba đặc điểm:

1. Sắc cũ thiếu tự nhiên

Do phản ứng giữa hóa chất và bề mặt men diễn ra nhanh chóng, sắc độ tạo thành thường không tự nhiên. Khi sử dụng bông thấm cồn hoặc những dung môi như acetone lau nhẹ, một số lớp màu làm cũ có thể bị loại bỏ, để lộ độ bóng mới của lớp men bên dưới.

2. Trạng thái làm cũ không đồng đều

Trên cùng một bộ phận có thể xuất hiện sự chênh lệch rõ rệt về độ đậm nhạt. Nguyên nhân là do quá trình quét hoặc phủ hóa chất lên bề mặt không đồng đều.

3. Cảm giác bề mặt khô sít, thô ráp

Một số đồ giả cổ còn được cố ý giữ lại chất bẩn tại các vị trí như tai bình, chân đế hoặc khe tiếp giáp giữa những bộ phận ghép nối.

Đặc biệt, những lớp cáu bẩn này đôi khi có thể bị cạy ra bằng móng tay.

 

II. ĐẶC ĐIỂM NGUYÊN LIỆU MEN MÀU

Mỗi họa tiết trên đồ sứ Pháp lang thái đều được thể hiện bằng nhiều loại nguyên liệu màu khác nhau, thông qua quá trình pha chế và phối hợp màu sắc. Sau khi được nung kết, lớp màu Pháp lang có bề mặt trơn nhẵn, mang độ bóng và khả năng phản xạ ánh sáng giống chất thủy tinh. Đôi khi, trên lớp màu còn xuất hiện hiệu ứng ánh sáng tựa cáp lệ quang (蛤蜊光 – gé lí guāng), tức ánh sắc óng ánh như lớp xà cừ hoặc vỏ trai, tạo nên vẻ đẹp rất đặc biệt.

Lớp nguyên liệu màu Pháp lang sau khi nung thường có xu hướng nổi cao hơn bề mặt men nền. Do đó, trên hiện vật xuất hiện cảm giác nổi – lõm tương đối rõ rệt, tạo nên hiệu ứng lập thể. Khi nhắm mắt và dùng tay tiếp xúc với bề mặt, người quan sát vẫn có thể cảm nhận được sự khác biệt về độ cao giữa những vùng màu và lớp men nền.

Nếu sử dụng kính phóng đại có độ phóng đại lớn, đôi khi có thể quan sát thấy một lượng rất nhỏ những đường khai phiến, tức vết rạn nhỏ, trên bề mặt màu pháp lang. Hiện tượng này khó có thể nhận diện bằng phương pháp quan sát thông thường. Đây là một trong những đặc điểm quan trọng nhất khi nghiên cứu nguyên liệu men màu Pháp lang thái. Trong khi đó, đối với đồ Phấn thái, bề mặt màu không tạo ra cảm giác nổi – lõm rõ rệt như Pháp lang thái.

 

III. KHOẢN THỨC

Khoản thức (款识 – kuǎn shí)

Trong thời Khang Hy, có một giai đoạn triều đình ban lệnh cấm ghi khoản thức trên đồ sứ. Phải đến sau năm Khang Hy thứ 40, lệnh cấm này mới được bãi bỏ và việc ghi khoản thức mới được cho phép trở lại. Khoản thức trên đồ Pháp lang thái thời Khang Hy đều được viết bằng nguyên liệu màu. Các màu được sử dụng bao gồm đỏ, lam, tím và đen.

Nội dung khoản thức chỉ gồm bốn chữ: Khang Hy Ngự Chế (康熙御制 – kāng xī yù zhì)

Khoản thức được viết theo lối Khải thư (楷书 – kǎi shū) và đặt trong khung vuông kép. Khoản thức bốn chữ thời Khang Hy có ba hình thức khác nhau. Sự khác biệt chủ yếu nằm ở phương pháp vận bút khi viết hai chữ Khang (康 – kāng) và Ngự (御 – yù), mỗi chữ đều có hai cách thể hiện nét bút.

Đối với thời Ung Chính, khoản thức cũng có hai hình thức chủ yếu:

Hình thức thứ nhất: Viết theo lối phỏng Tống thể (仿宋体 – fǎng sòng tǐ).

Hình thức thứ hai: Viết theo lối Khải thư.

 Cả hai hình thức đều gồm bốn chữ và được đặt trong khung vuông kép.

Khoản thức phỏng Tống thể có nội dung: Ung Chính Niên Chế (雍正年制 – yōng zhèng nián zhì)

Khoản thức Khải thư có nội dung: Ung Chính Ngự Chế (雍正御制 – yōng zhèng yù zhì)

Khoản thức Pháp lang thái thời Ung Chính chỉ gặp loại viết bằng lam liệu.

Đến thời Càn Long, khoản thức chỉ có một hình thức là bốn chữ: Càn Long Niên Chế (乾隆年制 – qián lóng nián zhì). Khoản thức được đặt trong khung vuông kép. Đối với thời Càn Long, cả khoản thức viết bằng lam liệu và khoản thức viết bằng nguyên liệu màu nâu đỏ.

 

 

Thẩm định đồ sứ Pháp lang thái là một trong những công việc có tính thử thách rất cao. Để thực hiện tốt công việc này, người thẩm định cần có hệ thống kiến thức tổng hợp từ nhiều lĩnh vực chuyên môn. Đặc biệt, những lĩnh vực có liên quan bao gồm:

• Kỹ thuật chế tác gốm sứ.
• Hóa học vô cơ.
• Thư pháp.
• Hội họa.
• Khoa học nhân văn.
• Lịch sử cận đại và những học thuyết nghiên cứu liên quan.

Khi thẩm định, nhất thiết phải tiến hành phân tích tổng hợp và kiểm chứng chéo giữa những nhóm bằng chứng.

Trong giới sưu tầm cổ vật, có một câu nói được lưu truyền khá rộng rãi: “Pháp lang thái xuất hiện, tất có giá trên trời.”

Vì sao lại xuất hiện hiện tượng như vậy?

Trước hết, từ nguồn gốc hình thành cho đến kỹ thuật chế tác gần như đạt tới sự hoàn mỹ, tất cả đều cho thấy tính quý hiếm của Pháp lang thái.

Thứ hai, những đặc trưng khác nhau giữa ba triều Khang Hy, Ung Chính và Càn Long thể hiện rõ giá trị lịch sử của dòng đồ sứ này.

Thứ ba, khi so sánh Pháp lang thái với đồ sứ Ngũ thái và Phấn thái, có thể nhận ra những đặc điểm riêng biệt của nó.

Chính những yếu tố về nguồn gốc cung đình, lịch sử phát triển, trình độ kỹ thuật và phong cách nghệ thuật đặc trưng đã tạo nên danh tiếng của dòng đồ sứ Pháp lang thái.

 

Nguồn: hongkongdorotheum

Lão Cổ Vật
Sưu tầm và dịch