Sửa trang
Thời gian render trang: 23/11/2026 05:22:55.562

"Tạo Sáng" Đông Sơn: Đèn Đông Sơn - Bình Dân, Quý Tộc Và Thần Linh

07-11-2026Tác giả:Lão Cổ VậtLượt xem:1

    1. Đèn chiếu sáng vẫn được coi như đồ xa xỉ ngay cả đối với những gia đình bình dân ở nông thôn, miền núi nước ta khoảng 40 - 50 năm trước đây - khi mà điện mới chỉ đủ dành cho một số thành phố, thị xã quan trọng. Những chiếc đèn dầu leo lét kiểu bầu sứ, thông phong thủy tinh cũng là đồ hiếm và đắt. Nhất là khi dầu hỏa là sản phẩm mà nước ta khi đó chưa tự sản được, phải bán theo chế độ tem phiếu chặt chẽ. Và chắc ấn tượng đến với mọi người khi chứng kiến ánh đèn măng xông sáng trắng dịp đám ma, đám cưới. Loại đèn dùng hơi nén dầu để phát ra luồng sáng trắng tỏa rộng, mà có khi cả xã, huyện chỉ có vài ba chiếc, chỉ dành cho những sự kiện lễ lạt, họp hành rất quan trọng. 

    Một dạng bầu dầu đèn bằng gốm thường thấy trong văn hóa Đông Sơn

    Hiện tại, trong sưu tập đèn của một số nhà sưu tầm, rất hiếm thấy những chiếc đèn dầu cổ xưa "made in Vietnam", mà đa số là "đèn Tây" nhập, bầu đồng hoặc thủy tinh với bộ răng khêu bấc bằng đồng, chế tác tinh vi từ nước ngoài. Chẳng hạn chiếc đèn "Hoa Kỳ" có bầu tiếp bấc bằng đồng được đục hàng trăm lỗ nhỏ thoát khí, vô tình khi đốt bấc sáng lên, tạo ra hàng trăm chấm hoa trên tường…

    Đèn dầu hỏa được coi như sản phẩm của thời Pháp thuộc, được các thuyền buôn phương Tây mang vào từ khoảng thế kỷ 18 gắn liền với nhiên liệu thắp sáng là dầu hỏa. Cạnh đó, nến thắp sáng các cỡ làm từ mỡ bò, mỡ cừu cũng theo chân người Âu vào ta, được dùng phổ biến trong các nhà thờ Thiên Chúa giáo. Trước đó, người dân thường từ nông thôn miền núi đến cả vua quan trong Hoàng Thành cũng vẫn chỉ dùng đèn dầu thực vật. Lịch sử chiếu sáng bằng các loại đèn bấc cháy nhờ các loại dầu mỡ động thực vật được đẩy đến tận thới tiền sử với đỉnh cao nhất đạt được là trong văn hóa Đông Sơn.

    2. Dầu thực vật hay mỡ động vật có độ dẫn cháy và phát sáng thua xa so với dầu hỏa. Tuy nhiên, thông qua công nghệ lọc, chưng cất và kỹ năng pha chế trộn vào đó một số chất dẫn nóng, như dầu rái, diêm tiêu… vẫn có thể tạo ra loại chất dẫn sáng trong, ít muội.

    Với sự xuất hiện nhiều loại bầu, bát và chân đèn Đông Sơn còn lại cho đến ngày nay, tôi tin rằng các loại dầu dẫn cháy Đông Sơn đã rất phát triển. Hiện tại khảo cổ học mới cung cấp được hai loại dầu và hai loại nhựa thực vật phổ biến vào khoảng trước sau Công nguyên, tương ứng với niên đại Đông Sơn. Đó là dầu trẩu, dầu cọ, nhựa trám và nhựa cây sơn.

    Hạt trẩu phát hiện phổ biến trong địa tầng văn hóa Hòa Bình ở hang Xóm Trại, Làng Vành, Con Moong. Hiện tại chúng tôi chưa có bằng chứng khảo cổ nào về việc dùng gốm, đá, xương sừng để tạo sáng dưới dạng đèn trong văn hóa Hòa Bình. Có lẽ thời này ánh sáng bếp củi vẫn là chính trong sinh hoạt cộng đồng và cây đuốc là chiếc "đèn pin" cho các nhân khi đi ra ngoài hang!

    Có lẽ phải đến khi xuất hiện những đồ đất nung kích thước nhỏ vào cuối giai đoạn Phùng Nguyên sang Đồng Đậu (3.500 năm trước) mới có thể gợi ý cho việc dùng để chứa dầu đốt đèn. 

    Hình trái là một kiểu đĩa đèn đồng ba chân Đông Sơn với núm nhọn nâng bấc đèn ở giữa và 4 nhạc công ở bốn góc. Hình phải là một vị thần đèn cưỡi dê, đầu đội đĩa đèn, 2 tay cầm hai chân đĩa đèn khác nữa

    Tuy nhiên, tôi đã chứng kiến một cây đèn dầu sớm nhất hiện có là trong văn hóa Hoa Lộc (Thanh Hóa). Cây đèn làm bằng gốm, phía bầu đựng đèn có dạng như một thân dưới nồi, vai và miệng thu hẹp lại, trên viền miệng có khía hai rãnh đỡ bấc. Phía dưới là một chân đỡ xòe rộng chắc chắn. Đèn gốm Hoa Lộc được tạo hoa văn đặc trưng với những hàng xoắn song song hình miệng vỏ sò và những nốt vét lớn như đầu que diêm.

    Dầu ép từ hạt trẩu được dùng trong nhiều việc, nhưng dùng cho đốt sáng thì được sử dụng cho đến gần đây ở một số vùng dân tộc Mường. Theo đó, dầu trẩu ép ra, cất trong các lọ sành bịt kín, khi dùng rót ra đĩa đèn, nơi có một hoặc nhiều sợi bấc bện từ sợi bông hút ngấm dầu. Lửa thắp sáng bằng cách đốt cháy đầu sợi bấc đã ngấm dầu. Khi dầu cạn lại được tiếp thêm.

    Đèn dầu thời Đông Sơn còn lại bằng đồng là chính. Một số đồ gốm dạng đĩa có núm hoặc quai làm bằng gốm trông như một chiếc nắp, chính là các đĩa đựng dầu có bấc, tạo sáng trong các gia đình Đông Sơn. Một vài con vịt gốm nhỏ hay gáo chứa dầu hình chim đã khai quật được trong các địa điểm khảo cổ học Đông Sơn. Nhưng hầu như tất cả vật tạo sáng dạng đèn dầu Đông Sơn như vậy cũng như đèn cao cấp bằng đồng có nhiều tầng, đều chỉ dùng ở nơi kín gió. Chỉ những ngọn đuốc mới có thể đảm nhiệm việc chiếu sáng ngoài trời cho đến khi người châu Âu mang đến những cây đèn "Hoa Kỳ" có thông phong thủy tinh chắn gió.

    3. Cùng thời với Đông Sơn ở phía Bắc thì trong văn hóa Sa Huỳnh ở miền Trung xuất hiện nhiều lọ gốm nhỏ, miệng thường đùn một cục vón, được Colani và nhiều nhà khảo cổ cho là các cây đèn dầu Sa Huỳnh. Tiến sĩ người Anh là Ian Glover khi khai quật thành Trà Kiệu (Quảng Nam) đã phát hiện nhiều vò gốm đáy nhọn ở tầng cư trú khoảng thế kỷ 2-5 sau Công nguyên, rất lạ kiểu. Ông đã mang về London để phân tích resine nhằm rtìm hiểu chất chứa bền trong ngấm trong các lỗ khí đất nung làm gốm. Kết quả phân tích cho biết, đó là những vò đựng dầu cọ (palm oil). Kiểu vò khác lạ cho phép kết luận rõ ràng chúng được nhập từ nơi khác về. Dầu cọ hiện đang được sản xuất lớn ở Malaysia, có thể chế biến làm dầu ăn hoặc dầu thắp sáng. 

    Một cây đèn đồng Đông Sơn thời Giao Chỉ với chiếc đĩa đèn lớn đặt trên đỉnh (hình trái, còn thiếu đĩa đèn), bên dưới đế là khối núi với một vị thần đèn ngồi trên đỉnh (hình giữa), trên đầu vị thần đội cây cột được tạo bởi ba thân rồng vươn lên dùng đầu đỡ đĩa đèn

     

    Đi sâu hơn về phía Nam, một đế chế cảng thị đã hình thành trên nền tảng văn hóa lúa và thương mại Óc Eo đồng bằng hạ lưu Mê Công, đã tiếp nhận từ rất sớm nguồn tạo sáng từ văn minh Hy La, Ấn Độ. Những cây đèn dầu nổi tiếng gắn với câu chuyện "Aladin và Cây đèn thần" đã theo chân các thương nhân, tăng lữ để lại trong các hố khai quật nền đền tháp cổ. Chúng vẫn là những cây đèn có bầu chứa bằng gốm có quai cầm và đầu bấc ở đầu đối diện với tay cầm…  

    Tôi tạm kết thúc buổi "rì rầm" thường lệ ở đây để dành cho kỳ sau nhiều dòng hơn cho mô tả về những cây đèn đồng Đông Sơn nhiều tầng đĩa rất kỳ vĩ với những kiểu chân đỡ tạo hình người, hình thú lộng lẫy và đầy bí ẩn!

    TS Nguyễn Việt

    Nguồn: Bảo tàng lịch sử quốc gia

    ĐN
    Giới thiệu tác giảLão Cổ Vật

    Lão Cổ Vật – gia truyền từ 1955, thẩm định cổ vật và tư vấn sưu tầm. Chia sẻ kiến thức, câu chuyện về cổ vật và văn hoá Việt cùng quý nhà sưu tầm.

    Bài viết liên quan

    Biểu Tượng Ngôi Sao Trên Mặt Trống Đồng Đông Sơn

    Biểu Tượng Ngôi Sao Trên Mặt Trống Đồng Đông Sơn

    Trung tâm của mặt trống đồng Đông Sơn thường xuất hiện một hình ngôi sao có từ 8 đến 14 cánh. Đây là hình ảnh nổi bật và quan trọng nhất, đại diện cho mặt trời – biểu tượng tối cao trong tự nhiên. Người xưa tin rằng mặt trời mang đến ánh sáng, năng lượng và sự sống, vì vậy họ dành sự tôn kính đặc biệt cho hình ảnh này. Việc đặt ngôi sao ở vị trí trung tâm phản ánh lòng biết ơn sâu sắc của cư dân Đông Sơn đối với thiên nhiên.
    Xem chi tiết
    Tửu Cụ Việt: Tự Hào Nét Riêng

    Tửu Cụ Việt: Tự Hào Nét Riêng

    Trong dụng cụ bốn món ăn chơi với rượu – chè – trầu – thuốc, đồ phục vụ uống rượu (tửu cụ) do người Việt chế tác là phong phú và đa dạng hơn cả. Việc tiếp nối cũng liền mạch qua thời kỳ, vùng miền, hợp thành môn chơi tửu cụ đầy hấp dẫn.
    Xem chi tiết
    Gốm Cổ Việt Nam – Những Hằng Số Văn Hóa

    Gốm Cổ Việt Nam – Những Hằng Số Văn Hóa

    Nói lên sự khắc họa gốm cổ Việt Nam như một giá trị văn hóa bền bỉ của dân tộc, phản ánh đời sống dân gian, tâm thức người Việt và vẻ đẹp mộc mạc, giản dị được gìn giữ qua hàng nghìn năm lịch sử.
    Xem chi tiết
    Hoa Sen Trong Nghệ Thuật Trang Trí Việt Nam ( Phần 1 )

    Hoa Sen Trong Nghệ Thuật Trang Trí Việt Nam ( Phần 1 )

    Không biết chính xác tự bao giờ, hoa sen - loài hoa đẹp mang nhiều ý nghĩa thâm thúy đã đi vào tâm tưởng của người Việt
    Xem chi tiết
    Chim Lạc Trên Trống Đồng Đông Sơn.

    Chim Lạc Trên Trống Đồng Đông Sơn.

    Chim dang cánh bay trên mặt trống là chim Lạc và là vật tổ của văn hóa Đông Sơn
    Xem chi tiết
    Hoa Sen Trong Nghệ Thuật Trang Trí Việt Nam ( Phần 2 )

    Hoa Sen Trong Nghệ Thuật Trang Trí Việt Nam ( Phần 2 )

    Khám phá vai trò độc đáo của hoa sen trong nền văn minh Đại Việt, từ những công trình kiến trúc chùa tháp thời Lý – Trần đến nghệ thuật gốm sứ truyền thống. Sen không chỉ là hình ảnh trang trí mà còn là biểu tượng tinh thần, hiện diện trong các phù điêu, bệ tượng, đá kê chân cột, và trên những sản phẩm gốm men ngọc, gốm hoa nâu với kỹ thuật khắc, đắp nổi tinh xảo.
    Xem chi tiết
    Trường Kỷ Trong Nội Thất Truyền Thống Việt Nam

    Trường Kỷ Trong Nội Thất Truyền Thống Việt Nam

    Trường kỷ là món nội thất gắn bó với kiến trúc nhà Việt qua nhiều thế hệ, vừa mang tính ứng dụng cao, vừa thể hiện tinh thần hiếu khách, phong cách sống và địa vị của gia chủ.
    Xem chi tiết
    Hoa Sen Trong Nghệ Thuật Trang Trí Việt Nam ( Phần 3 )

    Hoa Sen Trong Nghệ Thuật Trang Trí Việt Nam ( Phần 3 )

    Sen trên gốm Chu Đậu Nét Lam Và Hồn Sen: Biểu Tượng Văn Hóa Trên Gốm Chu Đậu Việt Nam
    Xem chi tiết
    Trống Đồng Đông Sơn - Tinh Hoa Văn Hóa Việt Cổ

    Trống Đồng Đông Sơn - Tinh Hoa Văn Hóa Việt Cổ

    Trong toàn bộ hệ thống hiện vật của văn hóa Đông Sơn, trống đồng là loại hình nổi bật nhất, vừa có giá trị khảo cổ, vừa có giá trị biểu tượng. Trống đồng không chỉ là nhạc khí dùng trong nghi lễ, lễ hội hay sinh hoạt cộng đồng, mà còn là hiện vật kết tinh trình độ luyện kim, nghệ thuật tạo hình, tín ngưỡng nông nghiệp và quyền lực xã hội của cư dân Việt cổ. Từ bao đời nay, trống đồng Đông Sơn đã được xem là biểu tượng thiêng liêng của văn hóa Việt Nam, gắn với văn minh sông Hồng và thời kỳ
    Xem chi tiết
    Thạp Đồng Đông Sơn - Bản Sắc Của Văn Hóa Việt Cổ

    Thạp Đồng Đông Sơn - Bản Sắc Của Văn Hóa Việt Cổ

    Trong hệ thống hiện vật của văn hóa Đông Sơn, thạp đồng là một loại hình rất đáng chú ý. Nếu trống đồng thường được nhắc đến như biểu tượng lớn nhất của văn minh Đông Sơn, thì thạp đồng lại cho thấy một phương diện khác: đời sống sinh hoạt, nghi lễ, tín ngưỡng và khả năng chế tác đồ đồng tinh xảo của cư dân Việt cổ. Thạp đồng không chỉ là đồ chứa. Ở nhiều trường hợp, nó còn là lễ khí, vật phẩm tùy táng, biểu tượng của địa vị xã hội và là nơi lưu giữ nhiều lớp thông tin về đời sống Đông Sơn.
    Xem chi tiết

    Bình luận

    0

    Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận!

    Gửi bình luận của bạn

    Gửi bình luận

    Lịch cát tường

    Thứ Năm, 23/05/2024

    16

    Tháng 4 (Âm) - Giáp Thìn

    "Ngày lành tháng tốt, bách sự hanh thông"

    Đăng ký tư vấn

    Sưu tầm đúng – Giữ trọn giá trị

    Để lại số điện thoại để được chuyên gia Lão Cổ Vật tư vấn sưu tầm và thẩm định cổ vật.

    Nội dung chính
      Lão Cổ Vật
      古
      Khách hàng và hoạt động

      Album Lão Cổ Vật

      Những khoảnh khắc giao lưu cùng khách hàng, nhà sưu tầm và các phiên chợ đồ xưa – nơi mỗi tác phẩm tìm được chủ nhân xứng đáng.

      Tất cả
      Không gian
      Giao lưu
      Phiên chợ
      Bộ trường kỷ gỗ lim
      Không gian

      Bộ trường kỷ gỗ lim

      Bộ trường kỷ gỗ lim cổ điển Lão Cổ Vật bài trí cho không gian studio của khách hàng.

      Giao lưu Đại sứ quán
      Giao lưu

      Giao lưu Đại sứ quán

      Lão Cổ Vật giao lưu, giới thiệu văn hoá cổ vật Việt cùng Đại sứ quán Ả Rập.

      Phiên chợ Viềng
      Phiên chợ

      Phiên chợ Viềng

      Gian hàng đồ xưa của Lão Cổ Vật tại phiên chợ Viềng đầu xuân.

      Thư pháp chữ Phật Tâm
      Không gian

      Thư pháp chữ Phật Tâm

      Tranh thư pháp chữ Phật Tâm trang trí trong không gian phòng khách nhà khách hàng.

      Nhà sưu tầm ghé thăm
      Giao lưu

      Nhà sưu tầm ghé thăm

      Các nhà sưu tầm quốc tế sang giao lưu, thưởng lãm tác phẩm tại Lão Cổ Vật.

      Gian hàng Tết Hàng Lược
      Phiên chợ

      Gian hàng Tết Hàng Lược

      Gian hàng Tết của Lão Cổ Vật tại chợ hoa Hàng Lược, điểm hẹn quen thuộc mỗi dịp xuân về.

      Tác phẩm sơn thiếp vàng
      Không gian

      Tác phẩm sơn thiếp vàng

      Bộ tác phẩm sơn thiếp vàng trang trí tại nhà khách hàng, trang nghiêm và ấm cúng.

      Thưởng trà cùng huynh đệ
      Giao lưu

      Thưởng trà cùng huynh đệ

      Huynh đệ ghé thăm, thưởng trà và đàm đạo về cổ vật tại Lão Cổ Vật.

      Khách quốc tế thăm gian hàng Tết
      Phiên chợ

      Khách quốc tế ghé thăm

      Khách nước ngoài thăm quan gian hàng Tết của Lão Cổ Vật tại phố Hàng Lược.

      Xem thêm hoạt động

      Góc sưu tầm Lão Cổ Vật

      Kiến Thức Sưu Tầm

      Học cách phân biệt đồ cổ, đồ giả cổ và thẩm định giá trị cổ vật cùng các chuyên gia Lão Cổ Vật.

      Đăng ký nhận thông tin mới nhất

      Bài viết mới về cổ vật, kiến thức thẩm định và tác phẩm mới từ Lão Cổ Vật gửi thẳng tới bạn.

      Khám Phá Thế Giới Động Vật Phong Phú Trên Cổ Vật Đông Sơn
      07-11-2026Th07-11-2026

      Khám Phá Thế Giới Động Vật Phong Phú Trên Cổ Vật Đông Sơn

      Hình ảnh các loài động vật được tạo tác sinh động trên cổ vật của nền văn hóa Đông Sơn là minh chứng cho lối sống gần gũi với thiên nhiên của người Việt cổ.
      Nguyễn Hoài ThươngĐọc bài viết
      Điêu Khắc: Dấu Ấn Bất Diệt Của Văn Minh Nhân Loại
      07-11-2026Th07-11-2026

      Điêu Khắc: Dấu Ấn Bất Diệt Của Văn Minh Nhân Loại

      Từ những khối đá thô sơ đến nét chạm đầy tinh tế, nghệ thuật điêu khắc âm thầm ghi dấu bước chân nhân loại qua từng thời kỳ.
      Nguyễn Hoài ThươngĐọc bài viết
      Áo Dài Xưa Qua Bưu Ảnh Cổ
      07-11-2026Th07-11-2026

      Áo Dài Xưa Qua Bưu Ảnh Cổ

      Nhìn người xưa trong trang phục áo dài năm thân – thuộc loại áo thụ lĩnh (cổ tròn dựng đứng) từ vua, quan, cho đến nam phụ lão ấu thứ dân trông đều thật đẹp, biểu đạt trọn vẹn thần thái và sự trang trọng của chiếc áo dài rất Việt này. Để tìm lại quá khứ vàng son của tà áo năm thân, những bưu ảnh cổ có niên đại cả trăm năm giúp chúng ta ngược thời gian trở về quá vãng.
      Nguyễn Hoài ThươngĐọc bài viết
      Bảo Vật Quốc Gia Việt Nam: Mộ Thuyền Việt Khê
      07-11-2026Th07-11-2026

      Bảo Vật Quốc Gia Việt Nam: Mộ Thuyền Việt Khê

      Mộ thuyền là một trong những táng tục đặc trưng của văn hóa Đông Sơn. Cho đến nay, mộ thuyền đã được phát hiện trong nhiều di tích Đông Sơn, cung cấp những tư liệu quý báu cho chúng ta tìm hiểu về tính chất cũng như các mối quan hệ của văn hóa nổi tiếng này. Một trong những phát hiện sớm nhất và quan trọng nhất về mộ thuyền trong văn hóa Đông Sơn đó là ngôi mộ Việt Khê (mộ số 2 - M2).
      Nguyễn Hoài ThươngĐọc bài viết
      Mỹ Thuật Chạm Khắc Gỗ Tại Nhà Cổ Trần Công Vàng
      07-11-2026Th07-11-2026

      Mỹ Thuật Chạm Khắc Gỗ Tại Nhà Cổ Trần Công Vàng

      Những chi tiết trang trí bằng gỗ tựa như tác phẩm điêu khắc, làm bừng sức sống cho không gian xưa, như góp nhặt lại chất Á Đông và những tâm tư, tình cảm của chủ nhân phong lưu thanh nhã.
      Nguyễn Hoài ThươngĐọc bài viết

      @laocovat

      Thưởng ngoạn cổ vật cùng Lão Cổ Vật

      Những thước phim ngắn về thẩm định, sưu tầm và thưởng ngoạn cổ vật từ kênh TikTok Lão Cổ Thẩm Định cổ vật – gia truyền từ 1955.

      Ghè – Liễn men lam thế kỷ 19

      Góc trưng bày tại tiệm Lão Cổ Vật

      Ngũ Long Quần Hội – đôi chóe đồng khảm tam khí

      Lân Vương Đại Nghiệp Diên Miên – tác phẩm độc bản

      Nhận biết đồ cổ qua lớp men đáy

      Sứ men lam thời Thanh thế kỷ 18

      Đồ cổ Nhập môn Thực chiến – bài phân tích của học viên

      Khi cổ vật trở thành linh hồn không gian sống

      Lão Cổ Vật

      Địa chỉ

      332B Âu Cơ, Hồng Hà, Hà Nội

      Lão Cổ Vật Antique Since 1955

      Khởi nguồn từ năm 1955, Lão Cổ Vật là nơi chia sẻ thông tin thị trường cổ vật và nghệ thuật, giúp các nhà sưu tầm khám phá, mua bán, tài trợ và gửi giao lưu các tác phẩm quý hiếm.

      Thông tin tài khoản: STK 0541007007007 – Nguyễn Duy Tuấn – Vietcombank chi nhánh Long Biên.

      Facebook Lão Cổ Vật
      YouTube Lão Cổ Vật
      Zalo Lão Cổ Vật
      Email Lão Cổ Vật

      Đăng ký nhận tư vấn

      Bản đồ

      © 2026 Lão Cổ Vật Antique. Thẩm định cổ vật – Tư vấn sưu tầm – Gia truyền từ 1955.

      098.13.02468