Tiền Cổ Việt Nam: Di Sản Cô Đọng Trong Vòng Tròn Kim Khí

Các kiểu chữ thư pháp trên tiền cổ

Nếu hình khối thiết lập nên bộ khung vững chãi thì thư pháp chính là linh hồn định hình nên căn tính thẩm mỹ của mỗi triều đại, bao gồm ba dạng thức thể hiện là Triện thư, Lệ thư và Chân thư. Trong công trình nghiên cứu Tiền cổ Việt Nam (1992), nhà nghiên cứu Đỗ Văn Ninh đã chỉ ra rằng tự dạng trên tiền cổ không đơn thuần là ký tự, mà là kết quả của sự lựa chọn phong cách có dụng ý.

Triện thư – Sự cổ kính và tôn nghiêm: Ở giai đoạn đầu như thời Đinh và Tiền Lê, chữ Triện được ưu tiên sử dụng nhờ tính trang trọng vốn có của thể chữ này. Khi phân tích đồng Thái Bình Hưng Bảo, học giả Đỗ Văn Ninh nhận xét rằng dù kỹ thuật đúc còn ở giai đoạn ban đầu, chữ viết vẫn mang nét thô phác nhưng nghiêm cẩn (Tiền cổ Việt Nam, 1992, tr. 37). Đáng chú ý, các đường cong của chữ Triện thời kỳ này thường được xử lý theo hướng vuông hóa để tương thích với bố cục khuôn đúc cát, tạo nên một cấu trúc thị giác cân xứng và nhất quán trên mặt tiền.

Đồng Thái Bình Hưng Bảo (太平興寶) – đồng tiền đầu tiên của Việt Nam do nhà Đinh đúc và phát hành, góp phần khẳng định nền độc lập tự chủ của dân tộc sau một nghìn năm Bắc thuộc. Mặt sau có chữ Đinh

Lệ thư – Sự thăng hoa của tính nghệ sĩ: Bước sang thời Lý – Trần, mỹ học tiền tệ có sự chuyển dịch sang lối chữ Lệ đầy phóng khoáng. Nhà nghiên cứu Đỗ Văn Ninh đánh giá cao chữ Lệ trên các đồng tiền như Thuận Thiên Thông Bảo, mô tả chúng bằng các tính từ thanh thoát và khoáng đạt (Tiền cổ Việt Nam, 1992, tr. 62). Những nét ngang hơi hếch lên như đuôi chim én đặc trưng của Lệ thư không chỉ làm mềm đi chất liệu kim khí thô mộc mà còn phản ánh tâm thế tự do, coi trọng sự thăng hoa của tư tưởng thời bấy giờ.

Đồng Thuận Thiên Đại Bảo (順天大寶) thời vua Lý Thái Tổ. Được trình bày theo cách đọc Thập tự, chữ Thiên (天) ở phía dưới có các nét ngang hơi hếch lên như đuôi chim én.

Chân thư – Quy phạm và Uy quyền: Từ thời Lê đến thời Nguyễn, Chân thư (Khải thư) chiếm vị thế độc tôn, đánh dấu sự lên ngôi của tính kỷ luật. Trên các đồng tiền triều Nguyễn như Minh Mạng Thông Bảo hay Bảo Đại Thông Bảo, chữ viết đạt đến độ “quy phạm” và “ngay ngắn” tuyệt đối (Tiền cổ Việt Nam, 1992, tr. 248). Mỗi nét phẩy, nét mác đều dứt khoát, bám sát các trục đối xứng của lỗ vuông trung tâm, tạo nên một cấu trúc cân bằng thị giác hoàn hảo nhằm khẳng định sự ổn định và uy quyền vương triều.

Đồng Minh Mạng Thông Bảo

Chính sự biến chuyển từ cái huyền bí của chữ Triện đến cái bay bổng của chữ Lệ và cuối cùng dừng lại ở sự nghiêm cẩn của chữ Chân, đã biến mỗi đồng tiền thành một bản ghi chép sống động về lịch sử phát triển của thư pháp Việt.

Cách đọc các ký tự trên tiền cổ

Để thấu hiểu trọn vẹn giá trị của một đồng tiền cổ, người quan sát cần nắm bắt được hệ thống ngôn ngữ và ký hiệu vốn được sắp đặt theo một trật tự nghiêm ngặt. Mỗi mặt của đồng tiền, từ mặt chính (mặt ngửa) đến mặt lưng (mặt sấp), đều đóng vai trò như một trang sử liệu thu nhỏ, lưu giữ những thông tin quan trọng về quyền lực triều chính, đơn vị đo lường và cả những biểu tượng tâm linh học.

Ở mặt chính của đồng tiền, sự xuất hiện của bốn chữ Hán bao quanh lỗ vuông thường tuân theo một công thức chuẩn mực: hai chữ đầu tiên là Niên hiệu của vị vua đang trị vì, và hai chữ tiếp theo chỉ Mệnh giá hoặc tính chất lưu thông. Phổ biến nhất là cụm từ “Thông Bảo” – ngụ ý về một loại vật phẩm có giá trị trao đổi phổ quát trong thiên hạ. Tuy nhiên, tùy vào từng thời kỳ hoặc mục đích sử dụng, ta còn bắt gặp các định danh khác như “Nguyên Bảo” (đồng tiền mới đầu tiên), “Đại Bảo” (tiền có giá trị lớn) hay “Vĩnh Bảo” (tiền được lưu hành mãi mãi). Cách đọc bốn chữ này thường được chia làm hai hệ thống: kiểu “Thập tự” (đọc từ trên xuống dưới, rồi từ phải sang trái) và kiểu “Tuyên truyền” (đọc xoay tròn theo chiều kim đồng hồ). Việc nhận diện được trật tự này không chỉ giúp xác định niên đại hiện vật mà còn hé lộ tư duy sắp xếp bố cục đầy dụng ý của các bậc tiền nhân. 

Đồng Khải Định Thông Bảo

Nếu mặt chính là nơi khẳng định uy quyền triều đại, thì mặt sấp của đồng tiền lại là không gian của những thông tin kỹ thuật và ký hiệu bổ trợ. Đôi khi, mặt lưng được để trơn, nhưng trong nhiều trường hợp, đây là nơi khắc ghi tên lò đúc hoặc địa danh phát hành như “Sơn Tây”, “Bắc Ninh” nhằm kiểm soát chất lượng và số lượng tiền tệ tại các địa phương. Đặc biệt hơn, trên một số đồng tiền thời Nguyễn, mặt sau còn được dùng để ghi chú trọng lượng cụ thể như “Thất phân” hay “Lục phân”, cho thấy một sự chuyển dịch sang tư duy thực dụng và chuẩn xác trong quản lý tài chính.

Đồng Bảo Đại Thông Bảo – đại diện cho cách đọc Thập tự

Đồng Thiên Phù Nguyên Bảo – đại diện cho cách đọc Tuyên truyền, được đúc dưới thời vua Lý Nhân Tông (1072-1127). Niên hiệu “Thiên Phù” và danh xưng “Nguyên Bảo” (đồng tiền đầu tiên hoặc đồng tiền lớn của triều đại)

Vượt lên trên những con chữ hành chính, diện mạo tiền cổ còn chứa đựng những “mật mã” đồ họa đầy thi vị dưới dạng các chấm tròn (Nhất tinh) hay hình trăng khuyết (Nguyệt cung). Những ký hiệu này thường bị nhầm tưởng là lỗi kỹ thuật trong quá trình đúc, nhưng thực chất chúng là những biểu tượng mang tính tôn giáo hoặc đánh dấu của các xưởng đúc riêng biệt. Sự hiện diện của một ngôi sao hay một vầng trăng khuyết trên nền kim loại thô mộc không chỉ làm phong phú thêm ngôn ngữ tạo hình mà còn tạo nên một sự kết nối tâm linh, biến mỗi đồng tiền thành một vật phẩm mang trong mình niềm tin về sự che chở của tinh tú và đất trời. Chính cách thức cài cắm thông tin tinh tế này đã biến tiền cổ Việt Nam thành một hệ thống ký hiệu thị giác đa tầng.

Đồng Cảnh Hưng Thông Bảo Nhất Tinh được phát hành dưới thời vua Lê Hiển Tông (trị vì 1740-1786), vị vua có thời gian tại vị lâu nhất (46 năm) của nhà Lê Trung Hưng. Đọc theo kiểu Thập tự (trên – dưới – phải – trái), chữ dạng Chân thư. Mặt sau có một chấm tròn (Nhất Tinh) nổi lên ngay phía trên lỗ vuông (vị trí 12 giờ).

Đồng Tự Đức Thông Bảo Lục Văn (嗣德通寶六文)

Đồng Gia Long Thông Bảo Thất Phân (嘉隆通寶七分), được phát hành dưới thời vua Gia Long (1802-1820)

Nguồn: Elledecoration