Tiêu Chí Một Món Đồ Sưu Tầm Tốt

Trong hành trình sưu tầm đồ cổ, chắc hẳn không ít người từng đặt câu hỏi: Thế nào là một món đồ sưu tầm tốt? Một món đồ đẹp đã đủ hay còn cần những tiêu chí nào khác để đánh giá giá trị?

Theo một bộ tiêu chuẩn mà STBI từng đưa ra, có nhiều yếu tố được sử dụng để đánh giá giá trị của một tác phẩm nghệ thuật nói chung cũng như một tác phẩm đồ cổ nói riêng, trong đó có tính nguồn gốc, tính xác thực, tính quý hiếm cùng nhiều tiêu chí khác.

Một tác phẩm càng hội tụ nhiều yếu tố giá trị thì giá trị của nó càng cao.

Vậy nên, có thể hiểu một cách đơn giản rằng, một món đồ sưu tầm tốt là món đồ đáp ứng được càng nhiều tiêu chí quan trọng càng tốt.

Ảnh: Ngắm nhìn gốm cánh sen. Lão Cổ Vật

1. Tiêu chí về mỹ thuật và bản thể vật lý

Đầu tiên là một yếu tố rất trực quan khi sưu tầm đồ cổ, đó chính là tính mỹ thuật và bản thể vật lý của tác phẩm.

Bất kể món đồ nào chúng ta dự định đưa vào bộ sưu tập, trước hết cần quan sát những yếu tố như họa tiết, hoa văn trang trí, hình dáng, tỷ lệ, kỹ thuật chế tác, điêu khắc, đục, chạm, nặn, vuốt…

Một món đồ sưu tầm tốt không chỉ cần đẹp mà còn phải thể hiện được sự chuẩn mực về hình dáng, bố cục và trình độ kỹ thuật của người nghệ nhân. Đặc biệt, những tác phẩm có hình thức hoàn chỉnh và kỹ thuật chế tác công phu, khó thực hiện thường được đánh giá cao hơn.

Ví dụ, khi đặt hai chiếc đĩa cùng loại cạnh nhau, chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy sự khác biệt. Một chiếc có phần miệng hơi méo, đường tròn không còn đều; trong khi chiếc còn lại có dáng tròn trịa, phần miệng cân đối và tổng thể hoàn chỉnh hơn.

Như vậy, xét riêng về mỹ thuật và kỹ thuật chế tác, chiếc đĩa có hình dáng chuẩn mực hơn rõ ràng đã có ưu thế.

Nhưng khi tiếp tục so sánh với một tác phẩm có hình dáng đặc biệt, chẳng hạn như một chiếc búp sen được tạo hình đều đặn, tròn trịa và gần như không có sự méo lệch, chúng ta lại thấy một cấp độ khác về kỹ thuật.

Xét về bố cục thị giác, hình dáng cũng như phương thức chế tạo, có thể thấy tác phẩm được tạo hình chuẩn xác hơn thường đòi hỏi nhiều công phu và trình độ kỹ thuật cao hơn.

2. Tình trạng nước men và độ lành lặn của đồ cổ

Tiêu chí thứ hai cần quan tâm khi đánh giá một món đồ sưu tầm tốt chính là nước men, nước da và tình trạng bảo tồn của tác phẩm.

Một chiếc đĩa có thể đã trải qua hàng trăm năm, thậm chí từng nằm trong môi trường biển hoặc điều kiện khắc nghiệt, khiến lớp men bên ngoài bị bào mòn, mất đi độ bóng và trở nên xác xơ.

Trong khi đó, một chiếc đĩa cùng thời kỳ nhưng vẫn giữ được lớp men bóng, khỏe và tương đối nguyên vẹn rõ ràng sẽ có ưu thế hơn về tình trạng bảo tồn.

Để giữ được lớp men trọn vẹn sau hàng trăm năm là điều không dễ dàng. Nếu điều kiện môi trường và bảo quản không tốt, tác phẩm có thể xuất hiện nhiều hiện tượng như nứt men, chớt men, mất men, trầy xước hoặc tổn thương bề mặt.

Vì vậy, xét về bản thể vật lý, một món đồ càng nguyên vẹn, càng giữ được những đặc trưng vốn có thì càng được đánh giá cao.

Tuy nhiên, chữ “tốt” ở đây cũng mang tính tương đối, bởi nó còn phụ thuộc vào gu sưu tầm và mục đích của mỗi nhà sưu tầm.

Về nguyên tắc, một tác phẩm càng hoàn hảo, lành lặn, tròn trịa và càng gần với ý đồ sáng tạo ban đầu của người nghệ nhân thì càng có giá trị.

Nếu xét về giá trị kinh tế, một món đồ hoàn hảo, không bị ảnh hưởng rõ rệt chắc chắn thường có giá trị cao hơn một món đồ cùng loại nhưng xuất hiện những vết rạn, vết tóc, sứt mẻ hoặc tổn thương.

Ảnh: Lọ nước thơm vẽ Ly Long, Khang Hy thế kỷ 18. Lão Cổ Vật
 

3. Tiêu chí hình thành một bộ sưu tập

Một yếu tố khác rất quan trọng trong thú chơi đồ cổ chính là tiêu chí hình thành bộ sưu tập.

Khi xây dựng một bộ sưu tập, chúng ta nên có một chủ đề, một định hướng hoặc một tiêu chí nhất định. Chính điều đó sẽ giúp tạo nên giá trị riêng cho bộ sưu tập.

Chúng ta hoàn toàn có thể sở hữu hàng trăm món đồ. Nhưng nếu hàng trăm món ấy lộn xộn, không có chủ đề và không có mối liên hệ với nhau thì cuối cùng nó có thể chỉ trở thành một kho đồ trưng bày.

Ngược lại, nếu chúng ta xây dựng được một bộ sưu tập có chủ đề rõ ràng, thậm chí chỉ là một bộ sưu tập đồ cổ mini, thì giá trị trong việc trưng bày, nghiên cứu, giới thiệu hoặc mang đi triển lãm sẽ cao hơn rất nhiều.

Ví dụ, chúng ta có thể xây dựng một bộ sưu tập chuyên về các tác phẩm có hình thái đồ dùng thuộc thời Trần hoặc thời Lê.

Hoặc thu hẹp hơn nữa, chúng ta có thể xây dựng một bộ sưu tập chuyên về bình vôi đời Lê.

Khi ấy, mỗi món đồ không còn đứng độc lập mà trở thành một phần trong một tổng thể có chủ đề và câu chuyện riêng.

Chính vì vậy, chúng ta mới thấy có những món đồ sứ, nếu một món riêng lẻ có giá trị 10 đồng thì khi tìm được một món khác đăng đối với nó để tạo thành một đôi, giá trị không đơn thuần chỉ cộng thành 20 đồng.

Nó có thể trở thành 40, thậm chí 50 đồng.

Bởi lúc này, giá trị không chỉ nằm ở từng món đồ riêng lẻ mà còn nằm ở mối quan hệ, tính hoàn chỉnh và giá trị sưu tầm của cả bộ.

4. Những tiêu chí khác quyết định giá trị món đồ sưu tầm

Bên cạnh mỹ thuật, bản thể vật lý, tình trạng bảo tồn và vị trí trong bộ sưu tập, một món đồ cổ còn được đánh giá dựa trên nhiều yếu tố khác.

Trong đó có thể kể đến tính xác thực, nguồn gốc, độ quý hiếm, giá trị nghệ thuật, giá trị lịch sử, chất liệu chế tác, kích thước, niên đại và nhiều yếu tố liên quan khác.

Mỗi tiêu chí có thể tạo ra một mức độ ảnh hưởng khác nhau đến giá trị của tác phẩm.

Một món đồ đẹp nhưng không xác thực thì giá trị sẽ khác.

Một món đồ xác thực nhưng quá phổ biến cũng sẽ khác với một món đồ hiếm.

Một món đồ hiếm nhưng tình trạng bảo tồn kém cũng sẽ khác với một món đồ cùng loại nhưng còn nguyên vẹn.

Bởi vậy, để đánh giá một món đồ sưu tầm tốt, chúng ta cần nhìn nó dưới tổng thể nhiều tiêu chí, thay vì chỉ dựa vào một yếu tố riêng lẻ.

Ảnh: Ang sứ Long Ẩn Thanh triều TK 19. Lão Cổ Vật
 

5. Kết luận

Kính thưa quý chư vị!

Một tác phẩm muốn trở thành một món đồ sưu tầm tốt trước hết cần đảm bảo những tiêu chí liên quan đến tính chất vật lý, tình trạng bảo tồn và tính mỹ thuật.

Tác phẩm càng hoàn hảo, càng lành lặn, hình dáng càng chuẩn mực, kỹ thuật chế tác càng tinh xảo và càng gần với ý đồ sáng tạo ban đầu thì giá trị của nó càng cao.

Bên cạnh đó còn rất nhiều tiêu chí quan trọng khác như tính xác thực, tính nguồn gốc, tính quý hiếm, giá trị nghệ thuật, giá trị lịch sử, chất liệu, kích thước và niên đại.

Và khi những yếu tố ấy cùng hội tụ trong một tác phẩm, chúng ta mới có thể thực sự nhìn nhận nó như một món đồ sưu tầm tốt, chứ không đơn thuần chỉ là một món đồ cổ.

Lão Cổ Vật