Tìm Hiểu Về Văn Hóa Phùng Nguyên

Văn hóa Phùng Nguyên được xem là nền văn hóa nông nghiệp lúa nước sớm nhất của người Việt ở miền Bắc Việt Nam. Đây là một nền văn hóa phát triển cao, đặc biệt nổi bật ở kỹ thuật chế tác đá và ngọc, phản ánh sự tiếp nối những truyền thống văn hóa lâu đời từ khu vực lưu vực sông Dương Tử.

Nhiều nghiên cứu khảo cổ, nhân chủng học và di truyền học cho thấy văn hóa Phùng Nguyên không hình thành hoàn toàn từ sự phát triển tại chỗ, mà có mối liên hệ sâu sắc với các nền văn hóa phát triển ở vùng Dương Tử. Chính vì vậy, việc tìm hiểu văn hóa Phùng Nguyên không chỉ giúp nhận diện nguồn gốc của người Việt cổ mà còn góp phần lý giải quá trình hình thành những nền văn hóa kế tiếp như Đồng Đậu, Gò Mun và Đông Sơn.

I. Lịch Sử Phát Hiện Và Nghiên Cứu Văn Hóa Phùng Nguyên

1. Quá trình phát hiện

Văn hóa Phùng Nguyên được phát hiện lần đầu năm 1959 tại khu vực Kinh Kệ, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ – vùng đất được xem là trung tâm của nước Văn Lang thời cổ.

Người đầu tiên phát hiện các hiện vật là ông Nguyễn Lộc khi tìm thấy nhiều lưỡi rìu đá cổ. Sau khi thông báo cho Ty Văn hóa Phú Thọ, các nhà khảo cổ đã tiến hành ba đợt khai quật lớn vào các năm 1959, 1961 và 1968.

Những cuộc khai quật này đã mở ra hiểu biết mới về một nền văn hóa phát triển trong giai đoạn đầu của thời đại kim khí ở miền Bắc Việt Nam.

Đến nay, hơn 50 di chỉ thuộc văn hóa Phùng Nguyên đã được phát hiện tại khu vực trung du và đồng bằng sông Hồng. Các hiện vật thu được rất đa dạng, gồm: Đồ ngọ, đồ đá, đồ gốm, đồ xương, đồ sừng,.. Trong đó, kỹ thuật chế tác đá và ngọc đạt trình độ đặc biệt tinh xảo.

2. Không gian phân bố

Văn hóa Phùng Nguyên xuất hiện trong bối cảnh đồng bằng sông Hồng đã mở rộng đáng kể do mực nước biển hạ thấp sau thời kỳ biển tiến.

Các di chỉ khảo cổ được tìm thấy ở nhiều địa phương như: Phú Thọ, Hà Nội, Vĩnh Phúc, Bắc Ninh, Ninh Bình. Điều này cho thấy cư dân Phùng Nguyên đã sinh sống trên một phạm vi khá rộng và có khả năng thích nghi tốt với môi trường đồng bằng.

3. Thuộc thời đại đá mới hay thời đại đồng?

Ban đầu, văn hóa Phùng Nguyên được xếp vào hậu kỳ đá mới. Tuy nhiên, những phát hiện sau này như xỉ đồng và một số hiện vật đồng đã chứng minh rằng nền văn hóa này thuộc giai đoạn đầu của thời đại đồ đồng.

Nhiều nhà khảo cổ học Việt Nam, tiêu biểu như Trần Quốc Vượng và Hà Văn Tấn, đều cho rằng văn hóa Phùng Nguyên chính là điểm khởi đầu của thời đại đồng thau ở miền Bắc Việt Nam.

Mũi lao đồng của văn hóa Phùng Nguyên được tìm thấy trong địa tầng văn hóa

II. Nguồn Gốc Văn Hóa Phùng Nguyên Và Nền Nông Nghiệp Lúa Nước

1. Nguồn gốc từ khu vực Dương Tử

Các nghiên cứu di truyền học hiện đại cho thấy cư dân văn hóa Phùng Nguyên có mối liên hệ chặt chẽ với các nhóm cư dân từng sinh sống tại lưu vực sông Dương Tử. Khoảng hơn 4.000 năm trước, nhiều cộng đồng thuộc các nền văn hóa phát triển như: Lương Chử, Thạch Gia Hà đã di cư xuống phía Nam do những biến động môi trường, đặc biệt là các đợt hạn hán kéo dài.

Theo các nghiên cứu di truyền công bố năm 2018 và 2019, một làn sóng di cư từ Nam Đông Á đã tiến về khu vực Việt Nam trong khoảng từ 2.700 đến 4.000 năm trước. Thành phần cư dân chủ yếu của văn hóa Phùng Nguyên thuộc nhóm ngôn ngữ Nam Á, có nguồn gốc liên hệ mạnh với khu vực hồ Động Đình và trung lưu sông Dương Tử.

Những bằng chứng này cho thấy cư dân Phùng Nguyên không phải là các bộ lạc nguyên thủy biệt lập mà là những cộng đồng đã kế thừa trình độ phát triển cao từ các nền văn minh Dương Tử.

2. Truyền thống lúa nước

Một trong những đặc điểm nổi bật nhất của văn hóa Phùng Nguyên là nền kinh tế nông nghiệp lúa nước. Tại các di chỉ thuộc: Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun, Đông Sơn. Các nhà khảo cổ đã tìm thấy: Hạt gạo cháy, Vỏ trấu, Dấu tích cây lúa. Những phát hiện này là bằng chứng trực tiếp về hoạt động trồng lúa.

Điều này phù hợp với bối cảnh nguồn gốc Dương Tử, nơi được nhiều nhà khoa học xác định là một trong những trung tâm thuần hóa lúa nước sớm nhất trên thế giới. Có thể khẳng định rằng cư dân Phùng Nguyên đã sở hữu nền kinh tế nông nghiệp phát triển và lúa nước chính là nền tảng kinh tế chủ đạo của xã hội thời kỳ này.

Gạo cháy và lúa ở Đồng Đậu (Nguyễn Xuân Hiển 1998)

III. Sự Kế Thừa Văn Hóa Dương Tử Trong Văn Hóa Phùng Nguyên

1. Nha chương – biểu tượng quyền lực cổ đại

Nha chương là một loại khí vật quyền lực xuất hiện rộng khắp Đông Á cổ đại. Tại các di chỉ Phùng Nguyên và Xóm Rền, nhiều nha chương bằng ngọc đã được phát hiện với kỹ thuật chế tác tinh xảo. Các xưởng chế tác ngọc ở Gò Chè và Hồng Đà cho thấy những hiện vật này được sản xuất ngay tại địa phương chứ không phải nhập khẩu.

Sự xuất hiện của nha chương phản ánh: Tổ chức chính trị tương đối phát triển; Sự tồn tại của tầng lớp lãnh đạo; Mối liên hệ trực tiếp với truyền thống văn hóa Dương Tử.

Nha chương tìm thấy tại văn hóa Phùng Nguyên. [Nguồn: Bảo tàng lịch sử Việt Nam]

2. Đĩa bích tế trời

Đĩa bích là hiện vật có nguồn gốc từ văn hóa Lương Chử, thường gắn với các nghi lễ tế trời. Loại hình hiện vật này cũng được tìm thấy tại các di chỉ Phùng Nguyên, cho thấy sự tiếp nối các yếu tố tín ngưỡng và nghi lễ từ vùng Dương Tử.

Đĩa bích văn hóa Lương Chử và đĩa bích văn hóa Phùng Nguyên. [Nguồn: Bảo tàng tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc: Cổ vật Phú Thọ, Nguyễn Anh Tuấn – Trịnh Sinh, NXB Văn hóa Thông tin, 2005]

3. Qua ngọc

Qua ngọc là loại vũ khí nghi lễ đặc trưng của nhiều nền văn hóa Đông Á cổ. Những hiện vật qua ngọc ở Phùng Nguyên có nhiều điểm tương đồng với hiện vật của văn hóa Thạch Gia Hà, thể hiện sự kế thừa trực tiếp về kỹ thuật và biểu tượng văn hóa.

Qua ngọc văn hóa Thạch Gia Hà và qua ngọc Phùng Nguyên. (Qua Phùng Nguyên được ghi trong thông tin của bảo tàng là qua đá, tuy nhiên qua đá có màu xám đậm khá dễ nhận biết, theo tư liệu chúng tôi tìm được, thì qua đá có màu sắc khác hẳn so với chiếc qua này, do đó đây khả năng là một chiếc qua bằng ngọc.) 

4. Truyền thống đồ gốm

Đồ gốm Phùng Nguyên có nhiều nét tương đồng với đồ gốm của các nền văn hóa Dương Tử. Từ hình dáng, kỹ thuật tạo hình đến hoa văn trang trí đều cho thấy mối liên hệ văn hóa rõ rệt giữa hai khu vực.

5. Nồi gốm và chạc gốm

Một đặc trưng nổi bật khác là sự xuất hiện của bộ nồi gốm và chạc gốm dùng trong nấu ăn. Loại hình này xuất hiện rất sớm ở vùng Hồ Bắc và tiếp tục được duy trì qua các giai đoạn: Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun, Đông Sơn.

Sự liên tục kéo dài hàng nghìn năm cho thấy đây là một truyền thống văn hóa bền vững.

Nồi gốm và chạc gốm tại tỉnh Hồ Bắc, thuộc di chỉ tại văn hóa sông Chengbei, tiền thân của các văn hóa tại trung lưu Dương Tử (vùng hồ Động Đình) có niên đại vào khoảng 7000 năm TCN. 

Nồi gốm và chạc gốm tại các văn hóa Phùng Nguyên (A: 1.700-1.500 TCN; B: 2.000 TCN) và văn hóa Đông Sơn. (C: 800 TCN – 200 TCN) Nguồn: Bảo tàng lịch sử Việt Nam, dẫn lại bởi Huang Mingchong.

Đồ gốm văn hóa Chengbeixi (A, 5000-3000 BC, Hồ Bắc) và văn hóa Phùng Nguyên (B, 2000 BC Việt Nam). Các loại hình gốm của văn hóa vùng Dương Tử được kế thừa đầy đủ tại miền Bắc Việt Nam. Nguồn: 1. Fiorella Rispoli, The Incised & Impressed Pottery Style of Mainland Southeast Asia: Following the Paths of Neolithization:  2. Hà Văn Tấn, Prehistoric Pottery in Viet Nam and Its Relationships with Southeast Asia.

Văn hóa Phùng Nguyên được xem là nền tảng của chuỗi phát triển văn hóa liên tục tại miền Bắc Việt Nam.

Nhiều loại hình hiện vật thể hiện rõ sự kế thừa:

Rìu lưỡi hài bằng đá của Phùng Nguyên là tiền thân của các loại rìu đồng Đông Sơn sau này.

Các vòng ngọc Phùng Nguyên tiếp tục được kế thừa ở Đông Sơn dưới hình thức vòng đồng.

Khuyên tai bốn mấu, loại trang sức này xuất hiện từ thời Phùng Nguyên và được duy trì qua Đồng Đậu, Gò Mun, Đông Sơn, thậm chí ảnh hưởng đến văn hóa Sa Huỳnh ở miền Trung.

Các loại đồ gốm bình, nồi, bát, vò và kỹ thuật chế tác gốm cho thấy sự phát triển liên tục qua nhiều thế kỷ.

Vòng tay và vòng cổ bằng ngọc của văn hóa Phùng Nguyên. 

V. Những Hiện Vật Tiêu Biểu Của Văn Hóa Phùng Nguyên

Đồ ngọc và đồ đá: Qua ngọc, qua đá, vòng tay ngọc, vòng cổ ngọc, khuyên tai, hạt chuỗi. Đây là nhóm hiện vật phản ánh trình độ chế tác thủ công rất cao.

Công cụ sản xuất: Rìu tứ giác, Bôn có vai, Đục đá, Mũi lao đá. Những hiện vật này cho thấy nền kinh tế sản xuất đã phát triển khá hoàn chỉnh.

Đồ gốm Phùng Nguyên rất phong phú với: Bình, Chum, Nồi, Bát, Dọi xe sợi. Nhiều hiện vật có hình dáng cân đối và hoa văn tinh tế, thể hiện trình độ thẩm mỹ cao của cư dân thời kỳ này.

Dao găm hình người văn hóa Đông Sơn và vùng Hồ Nam

Muỗng đồng

Ngoài dao găm hình người, thì tại Hồ Nam còn tìm thấy nhiều rìu cân xòe và rìu xéo khác

Rìu lưỡi hài văn hóa Phùng Nguyên và rìu lưỡi hài văn hóa Đông Sơn. Sự kế thừa trong loại hình rìu đá và rìu ngọc thể hiện một tiến trình phát triển liên tục: những người kiến tạo nên văn hóa Phùng Nguyên cũng là những người xây dựng nên văn hóa Đông Sơn

Vòng ngọc văn hóa Phùng Nguyên và vòng tay văn hóa Đông Sơn

Khuyên tai bốn mấu theo từng giai đoạn: Phùng Nguyên (11,12), Đồng Đậu (8,9,10), Gò Mun (3,4,5,6,7), Đông Sơn (1,2)

Các loại hình đồ gốm của các văn hóa: Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun.

Các loại hình đồ gốm kế thừa trực tiếp kể từ thời văn hóa Phùng Nguyên tới văn hóa Đông Sơn

VI. Văn Hóa Phùng Nguyên Và Thời Kỳ Hùng Vương

Theo nhiều quan điểm nghiên cứu, văn hóa Phùng Nguyên gắn liền với giai đoạn hình thành thời đại Hùng Vương trong lịch sử dân tộc.

Các bằng chứng khảo cổ cho thấy cư dân thời kỳ này không chỉ sở hữu nền nông nghiệp phát triển mà còn có: Tổ chức xã hội tương đối phức tạp. Hệ thống tín ngưỡng riêng. Biểu tượng quyền lực như nha chương. Truyền thống chế tác ngọc và đồ đá đạt trình độ cao.

Những yếu tố đó cho phép giả định rằng vào thời kỳ Phùng Nguyên đã tồn tại những hình thức tổ chức chính trị sơ khai, đặt nền móng cho quốc gia Văn Lang trong truyền thống lịch sử Việt Nam.

Văn hóa Phùng Nguyên là một trong những nền văn hóa quan trọng nhất của thời tiền sử Việt Nam. Đây không chỉ là nền văn hóa nông nghiệp lúa nước đầu tiên ở miền Bắc mà còn là mắt xích mở đầu cho chuỗi phát triển liên tục dẫn tới đỉnh cao Đông Sơn.

Những phát hiện khảo cổ, nghiên cứu nhân chủng học và di truyền học cho thấy văn hóa Phùng Nguyên có mối liên hệ sâu sắc với các nền văn hóa phát triển ở lưu vực sông Dương Tử, đồng thời thể hiện sự sáng tạo và thích nghi của cư dân Việt cổ trong môi trường mới.

Dù còn nhiều vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu và làm sáng tỏ, văn hóa Phùng Nguyên vẫn giữ vai trò đặc biệt trong việc tìm hiểu nguồn gốc, bản sắc và tiến trình hình thành của nền văn minh Việt Nam thời cổ đại.

Trích nguồn: Lược Sử Tộc Việt

Lão Cổ Vật tổng hợp