Năm 1959, tại thôn Nhị Lý Đầu, huyện Yển Sư, tỉnh Hà Nam, người ta phát hiện di tích cung điện thời Hạ và khai quật được những đồ đồng thuộc giai đoạn sơ khai như đỉnh, gia, tước, hòa… Văn hóa đồ đồng Trung Quốc khởi nguồn từ cuối thời Hạ. Trong hơn 1.500 năm trải qua các thời Hạ, Thương, Chu, những người thợ cổ đại đã sáng tạo và chế tác vô số đồ đồng với công dụng và hình chế đa dạng, đưa văn hóa đồ đồng Trung Quốc phát triển rực rỡ.
Là vật chứng của văn hóa đồ đồng, phần lớn những đồ đồng lưu truyền qua hàng nghìn năm được phát hiện từ mộ táng, di chỉ hoặc các kho chôn giấu. Điều kiện và môi trường lưu giữ khác nhau đã tạo nên những sản phẩm ăn mòn có cấu trúc và biểu hiện bề mặt khác nhau trên hiện vật.
Dưới đây là phần tổng hợp các loại gỉ ăn mòn trên đồ đồng và phương pháp xử lý:
I. Phân loại gỉ ăn mòn
1. Lớp vỏ bề mặt
Còn gọi là gỉ bám sát cốt, hình thành khi đồ đồng tồn tại trong những môi trường khác nhau, tác động lâu dài với nhiều chất hóa học xung quanh, tạo nên một lớp màng oxy hóa trên bề mặt.
Lớp vỏ này có sắc độ ôn nhuận, cảm giác chất liệu dày chắc, gồm nhiều dạng như đỏ da táo, xanh sơn cổ, đen sơn cổ, đen xanh, vàng xanh… như hình 1, các ảnh (1), (2), (3).
Hình 1 (1). Biểu hiện lớp vỏ bề mặt màu đen xanh.
Hình 1 (2). Biểu hiện lớp vỏ bề mặt màu vàng xanh.
Hình 1 (3). Biểu hiện lớp vỏ bề mặt màu đỏ da táo.
2. Gỉ mỏng
Gỉ mỏng là dạng gỉ một lớp, phần lớn có màu xanh với sắc độ đậm nhạt khác nhau. Chẳng hạn, đồ đồng khai quật từ kho chôn giấu tại huyện Mi, thành phố Bảo Kê, chủ yếu có gỉ màu xanh. Trên một số hiện vật, trong lớp gỉ xanh mỏng còn xen lẫn gỉ xanh lam, gỉ đen, gỉ đất và gỉ đỏ (hình 2).
Gỉ mỏng thường gặp trên đồ đồng phát hiện trong các kho chôn giấu. Do không trực tiếp tiếp xúc với đất, quá trình ăn mòn của những hiện vật này thuộc dạng ăn mòn khí quyển trong môi trường kín. Trong khi đó, đồng thiếc tương đối ổn định trong môi trường thiếu oxy có axit không oxy hóa ở nồng độ thấp và trung bình… Đây là nguyên nhân khiến đồ đồng trong kho chôn giấu ở huyện Mi, Bảo Kê có lớp gỉ mỏng; thậm chí một số hiện vật không thấy gỉ trên bề mặt, vẫn thể hiện ánh kim của đồng thiếc.
Hình 2. Biểu hiện gỉ mỏng trên bình hòa có quai xách thời Chiến Quốc.
3. Gỉ dày
Gỉ dày thường gặp trên hiện vật khai quật ở miền Bắc Trung Quốc, thể hiện rõ nhất ở đồ đồng xuất thổ tại khu vực An Dương, Hà Nam.
Dạng gỉ này có nhiều tầng lớp, màu sắc đa dạng. Bên trên lớp vỏ sát cốt thường phân bố các lớp gỉ đỏ, xanh nhạt, xanh đậm, gỉ đất… Sự phân tầng rất rõ, chất gỉ cứng chắc, như hình 3, các ảnh (1), (2).
Hình 3 (1). Biểu hiện gỉ dày trên di khí vuông đôi Phụ Hảo.
Hình 3 (2). Mặt cắt lớp gỉ dày trên bình dữu bằng đồng thời Thương.
4. Gỉ trương nở
Gỉ trương nở là dạng ăn mòn phát sinh từ bên trong nền kim loại của cốt đồng. “Trương nở” ở đây chỉ sự giãn nở về thể tích. Quá trình ăn mòn phát triển từ trong ra ngoài sẽ đội lớp bề mặt của nền kim loại lên, tạo thành các bọng gỉ trên hiện vật (hình 4).
Hình 4. Biểu hiện gỉ trương nở.
II. Tính chất của gỉ ăn mòn
1. Gỉ không gây hại
Những sản phẩm ăn mòn có tính chất hóa học ổn định thường được gọi là gỉ không gây hại. Lớp vỏ bề mặt và một số loại gỉ cứng chắc, chẳng hạn đồng(II) oxit màu đen, đồng(I) oxit màu đỏ, các hợp chất cacbonat bazơ của đồng màu xanh lục hoặc xanh lam, đều thuộc nhóm này.
Khi quan sát bằng kính lúp phóng đại 5 lần, một số lớp gỉ xanh hiện lên trong sáng như phỉ thúy, tạo cảm giác có độ trong.
2. Gỉ gây hại
Thành phần hóa học chủ yếu của gỉ gây hại trên đồ đồng là đồng(I) clorua (CuCl) và đồng clorua bazơ [CuCl₂·3Cu(OH)₂]. Đồng clorua bazơ là thành phần chính của gỉ dạng bột trong bệnh đồng.
Gỉ dạng bột có chất xốp, bở, màu xanh nhạt pha trắng (hình 5). Dạng gỉ này gây hại rất lớn, có thể ăn mòn hiện vật đến mức chỉ còn một đống sản phẩm gỉ, vì vậy còn được ví là “ung thư của đồ đồng”.
Một dạng gỉ gây hại khác là gỉ trương nở. Loại này phát triển từ trong ra ngoài, có thể đội cả lớp hoa văn lên. Khi bọng gỉ bong rơi, bề mặt hiện vật sẽ để lại những hốc lõm.
Cả hai dạng đều gây tổn hại đáng kể đến cốt đồng và hoa văn, làm mất mát nghiêm trọng thông tin của cổ vật. Vì vậy, gỉ dạng bột và gỉ trương nở là những vấn đề nghiên cứu quan trọng trong bảo quản và xử lý ăn mòn đồ đồng.
Hình 5. Gỉ dạng bột.
III. Nguyên tắc loại bỏ gỉ, phương pháp xử lý và phòng ngừa
Đối với gỉ không gây hại, nếu không cản trở việc nghiên cứu minh văn và hoa văn thì cần cố gắng bảo lưu. Những lớp vỏ bề mặt ổn định cùng các đốm đỏ, gỉ xanh thể hiện dấu ấn thời gian và vẻ đẹp của cổ vật; hơn nữa, chúng có tính chất hóa học ổn định nên không nên loại bỏ.
Khi xử lý gỉ trương nở gây hại, trước hết cần làm khô hiện vật, sau đó cho chất bảo vệ đồ đồng thấm vào để cách ly khu vực ăn mòn với không khí bên ngoài. Đồng thời, hiện vật phải được đặt trong môi trường kiểm soát được nhiệt độ và độ ẩm, duy trì trạng thái tương đối ổn định.
Đối với gỉ dạng bột, hiện nay vẫn chưa có phương pháp giải quyết triệt để từ căn nguyên. Hai phương pháp tương đối thường dùng là loại bỏ cơ học và trao đổi ion.
Phương pháp loại bỏ cơ học sử dụng dụng cụ hoặc thiết bị cơ học để bóc tách, làm sạch gỉ dạng bột trên bề mặt, sau đó dùng keo nhựa tổng hợp trám bù và chỉnh màu cho phù hợp.
Phương pháp trao đổi ion sử dụng dung dịch natri sesquicacbonat 5% để ngâm hiện vật, đưa ion clorua ra dung dịch, sau đó rửa sạch và phủ bảo vệ.
Các kết quả nghiên cứu ăn mòn đồ đồng cho thấy, trong môi trường chôn vùi — dù là điều kiện ẩm, bão hòa nước ở miền Nam hay khô hạn, thiếu oxy ở miền Bắc — phần lớn hiện vật sau hàng nghìn năm dưới đất khi khai quật lên chưa có bệnh đồng. Gỉ dạng bột xuất hiện sau khi hiện vật được đưa ra khỏi lòng đất.
Nguyên nhân là sau khai quật, môi trường kín và ổn định ban đầu bị thay đổi; hiện vật chuyển sang tiếp xúc với môi trường khí quyển phức tạp hơn. Cộng thêm điều kiện bảo quản chưa phù hợp, cuối cùng dẫn đến sự phát sinh gỉ dạng bột của bệnh đồng.
Vì vậy, phương pháp cơ bản và hiệu quả nhất để phòng ngừa gỉ dạng bột là tạo cho hiện vật một môi trường có nhiệt độ, độ ẩm được kiểm soát, trong đó độ ẩm tương đối phải thấp hơn 35%. Cũng có thể phủ lên bề mặt một lớp chất bảo vệ để cách ly hiện vật với không khí, ngăn tác nhân ăn mòn, qua đó đạt mục đích bảo quản.
Nguồn: corrdata.org.cn
Lão Cổ Vật
Siêu tầm và dịch

.jpg)

(1).png)




.jpg)

Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận!
Gửi bình luận của bạn
Gửi bình luậnĐăng ký tư vấn
Sưu tầm đúng – Giữ trọn giá trị
Để lại số điện thoại để được chuyên gia Lão Cổ Vật tư vấn sưu tầm và thẩm định cổ vật.

Những khoảnh khắc giao lưu cùng khách hàng, nhà sưu tầm và các phiên chợ đồ xưa – nơi mỗi tác phẩm tìm được chủ nhân xứng đáng.

Bộ trường kỷ gỗ lim cổ điển Lão Cổ Vật bài trí cho không gian studio của khách hàng.

Lão Cổ Vật giao lưu, giới thiệu văn hoá cổ vật Việt cùng Đại sứ quán Ả Rập.

Gian hàng đồ xưa của Lão Cổ Vật tại phiên chợ Viềng đầu xuân.

Tranh thư pháp chữ Phật Tâm trang trí trong không gian phòng khách nhà khách hàng.

Các nhà sưu tầm quốc tế sang giao lưu, thưởng lãm tác phẩm tại Lão Cổ Vật.

Gian hàng Tết của Lão Cổ Vật tại chợ hoa Hàng Lược, điểm hẹn quen thuộc mỗi dịp xuân về.

Bộ tác phẩm sơn thiếp vàng trang trí tại nhà khách hàng, trang nghiêm và ấm cúng.

Huynh đệ ghé thăm, thưởng trà và đàm đạo về cổ vật tại Lão Cổ Vật.

Khách nước ngoài thăm quan gian hàng Tết của Lão Cổ Vật tại phố Hàng Lược.
Góc sưu tầm Lão Cổ Vật
Học cách phân biệt đồ cổ, đồ giả cổ và thẩm định giá trị cổ vật cùng các chuyên gia Lão Cổ Vật.
Đăng ký nhận thông tin mới nhất
Bài viết mới về cổ vật, kiến thức thẩm định và tác phẩm mới từ Lão Cổ Vật gửi thẳng tới bạn.
.png)


.jpg)


@laocovat
Những thước phim ngắn về thẩm định, sưu tầm và thưởng ngoạn cổ vật từ kênh TikTok Lão Cổ Thẩm Định cổ vật – gia truyền từ 1955.


Khởi nguồn từ năm 1955, Lão Cổ Vật là nơi chia sẻ thông tin thị trường cổ vật và nghệ thuật, giúp các nhà sưu tầm khám phá, mua bán, tài trợ và gửi giao lưu các tác phẩm quý hiếm.
Thông tin tài khoản: STK 0541007007007 – Nguyễn Duy Tuấn – Vietcombank chi nhánh Long Biên.
© 2026 Lão Cổ Vật Antique. Thẩm định cổ vật – Tư vấn sưu tầm – Gia truyền từ 1955.