Trong những cuộc trao đổi về trống đồng cổ, tại hạ nhận thấy có một câu hỏi thường dẫn đến nhiều ý kiến khác nhau: Trống đồng xuất hiện đầu tiên ở Việt Nam hay Trung Quốc?
Không ít người cho rằng trống đồng là sản phẩm đặc trưng của văn hóa Đông Sơn, vì vậy nguồn gốc của loại hiện vật này phải nằm ở vùng Bắc Bộ Việt Nam.
Trong khi đó, một số công trình nghiên cứu Trung Quốc lại xác định những chiếc trống phát hiện tại Vạn Gia Bá, tỉnh Vân Nam, là nhóm trống có niên đại sớm nhất, từ đó đưa ra giả thuyết trống đồng bắt nguồn ở khu vực này.
Những tranh luận ấy đã kéo dài nhiều thập niên, với sự tham gia của các nhà khảo cổ Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản và nhiều quốc gia khác.
Nhưng có một vấn đề cần làm rõ ngay từ đầu.
Nguồn gốc của trống đồng nói chung không hoàn toàn đồng nghĩa với nguồn gốc của trống đồng Đông Sơn.
Đây là hai câu hỏi có liên quan nhưng cần được nghiên cứu riêng.
Một loại trống có niên đại sớm hơn chưa chắc đã trực tiếp sinh ra truyền thống đúc trống Đông Sơn. Ngược lại, việc trống Đông Sơn có phong cách nghệ thuật đặc sắc và được phân bố rộng cũng không tự động chứng minh đây là loại trống đồng xuất hiện sớm nhất trong lịch sử.
Để hiểu vấn đề một cách khoa học, chúng ta cần bắt đầu từ chính những khái niệm và chứng cứ khảo cổ.
1. Trước hết, cần phân biệt ba khái niệm về nguồn gốc
Trong nghiên cứu hiện vật khảo cổ, câu hỏi một loại cổ vật xuất hiện từ đâu có thể mang những ý nghĩa khác nhau.
1.1. Nơi phát hiện hiện vật có niên đại sớm nhất
Đây là địa điểm đã tìm thấy một hiện vật được xác định có niên đại sớm hơn những hiện vật tương tự khác.
Tuy nhiên, nơi phát hiện chưa chắc là nơi chế tạo.
Một chiếc trống có thể được đúc tại một khu vực, sau đó thông qua trao đổi, di chuyển hoặc những hoạt động xã hội khác mà xuất hiện tại một địa điểm xa hơn.
Vì vậy, địa điểm khai quật chỉ chứng minh hiện vật đã có mặt tại nơi ấy, trong một bối cảnh lịch sử nhất định.
1.2. Nơi hình thành kỹ thuật chế tạo trống đồng
Đây là câu hỏi phức tạp hơn.
Muốn xác định nơi hình thành kỹ thuật, cần nghiên cứu những dấu vết của hoạt động sản xuất, chẳng hạn khuôn đúc, phế phẩm, lò đúc, nguyên liệu và những công cụ liên quan.
Đặc biệt, cần xác định được niên đại của các di tích sản xuất ấy.
1.3. Nơi hình thành một truyền thống trống đồng cụ thể
Đây chính là vấn đề liên quan trực tiếp đến trống Đông Sơn.
Một truyền thống chế tác không chỉ bao gồm kỹ thuật đúc, mà còn có hình dáng, phong cách trang trí, chức năng và những quy ước nghệ thuật đặc trưng.
Những chiếc trống có cùng chức năng và chất liệu chưa chắc thuộc cùng một truyền thống văn hóa.
Do đó, muốn xác định nguồn gốc trống Đông Sơn, cần nghiên cứu sự hình thành của chính hệ thống hình thái và nghệ thuật Đông Sơn, không chỉ tìm chiếc trống bằng đồng có tuổi đời sớm nhất.
Nếu không phân biệt ba khái niệm này, những cuộc tranh luận về nguồn gốc trống đồng rất dễ trở thành sự so sánh những vấn đề thực chất không giống nhau.
2. Trống đồng Đông Sơn được hình thành trong bối cảnh văn hóa nào?
Văn hóa Đông Sơn là một nền văn hóa khảo cổ phát triển tại khu vực Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ Việt Nam trong thời đại kim khí.
Nền văn hóa này được nhận diện thông qua một hệ thống di tích cư trú, mộ táng và những hiện vật đặc trưng, nổi bật là công cụ, vũ khí, đồ trang sức, thạp đồng và trống đồng.
Truyền thống luyện kim tại khu vực Bắc Việt Nam không bắt đầu đột ngột khi xuất hiện những chiếc trống Đông Sơn hoàn chỉnh.
Trước Đông Sơn, các giai đoạn văn hóa Phùng Nguyên, Đồng Đậu và Gò Mun đã phản ánh những biến đổi về kỹ thuật, tổ chức sản xuất và đời sống vật chất của cư dân trong khu vực.
Đặc biệt, từ thời kỳ Đồng Đậu và Gò Mun, những dấu vết luyện kim và sử dụng đồ đồng ngày càng trở nên rõ nét.
Sự phát triển ấy tạo nên một trong những nền tảng quan trọng cho kỹ thuật đúc đồng Đông Sơn.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa sự phát triển của nghề luyện kim và thời điểm xuất hiện loại hình trống đồng.
Một cộng đồng có khả năng đúc công cụ và vũ khí bằng đồng không có nghĩa đã chế tạo được những chiếc trống có kích thước lớn, thành tương đối mỏng và hệ thống hoa văn phức tạp.
Những chiếc trống như Ngọc Lũ, Hoàng Hạ, Cổ Loa, Sông Đà và Sao Vàng thể hiện một trình độ kỹ thuật và nghệ thuật cao, nhưng không nhất thiết đại diện cho giai đoạn đầu tiên của quá trình hình thành loại hình trống Đông Sơn.
Đó là lý do các nhà khảo cổ luôn quan tâm đến những chiếc trống có hình dáng đơn giản hơn và các dạng được cho là thuộc thời kỳ sớm.
3. Heger I và vấn đề nguồn gốc trống Đông Sơn
Năm 1902, Franz Heger công bố hệ thống phân loại trống đồng thành bốn loại chính, từ Heger I đến Heger IV.
Trong hệ thống này, những chiếc trống Đông Sơn tiêu biểu thường thuộc Heger I.
Heger I có đặc điểm chung là mặt trống, tang, thân và chân được tổ chức theo một cấu trúc nhất định, thường có các băng hoa văn đồng tâm và những mô típ trang trí tả thực hoặc hình học.
Tuy nhiên, Heger I không phải một nhóm hoàn toàn đồng nhất.
[HÌNH 01: TRỐNG NGỌC LŨ – TIÊU BẢN HEGER I]. BTLSVN
Những nghiên cứu sau này cho thấy trong phạm vi Heger I tồn tại những truyền thống chế tác khác nhau, đặc biệt khi đối chiếu trống Đông Sơn tại Việt Nam với trống thuộc văn hóa Điền ở Vân Nam.
Điều này đặt ra một câu hỏi quan trọng: Những chiếc trống ấy phát triển từ một nguồn gốc chung, hay là kết quả của nhiều truyền thống chế tác có quan hệ giao lưu với nhau?
Trong lịch sử nghiên cứu, đã xuất hiện nhiều mô hình giải thích khác nhau.
Có mô hình cho rằng một loại trống sớm phát triển thành những nhóm trống muộn hơn.
Có quan điểm nhấn mạnh tính độc lập của những truyền thống trống đồng tại các khu vực khác nhau.
Lại có những nghiên cứu xem sự phát triển của trống đồng như một quá trình tương tác khu vực, trong đó kỹ thuật và phong cách có thể được tiếp nhận, biến đổi và tái sáng tạo.
Đây là một trong những điểm cốt lõi của tranh luận về nguồn gốc.
4. Trống Vạn Gia Bá: Những hiện vật thường được đưa vào tranh luận về nguồn gốc
Vạn Gia Bá là tên một địa điểm khảo cổ tại khu vực Sở Hùng, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc.
Trong các công trình nghiên cứu Trung Quốc, trống loại hình Vạn Gia Bá được xem là một nhóm trống sớm, có đặc điểm hình thái khác biệt với những trống Đông Sơn trang trí phong phú.
Những chiếc trống thuộc nhóm này thường có kiểu dáng tương đối đơn giản.
Một số hiện vật có mặt trống nhỏ, tang phình rộng, phần thân và chân mang những đặc điểm khiến chúng được liên hệ với hình dáng của các loại đồ đựng hoặc nồi kim loại.
Trang trí trên nhiều hiện vật tương đối ít, thậm chí có những chiếc không mang hoa văn phức tạp như trống Đông Sơn.
[HÌNH 02: TRỐNG VẠN GIA BÁ – HÌNH THÁI ĐỐI CHIẾU VỚI TRỐNG ĐÔNG SƠN]
Vì sao trống Vạn Gia Bá được xem là quan trọng?
Một số nghiên cứu Trung Quốc đưa ra niên đại rất sớm cho loại hình này, có ý kiến đặt vào khoảng thế kỷ VIII trước Công nguyên.
Từ đó, các nhà nghiên cứu đề xuất Vạn Gia Bá có thể đại diện cho một giai đoạn ban đầu của quá trình hình thành trống đồng.
Trong mô hình này, những hình thái đơn giản có thể phát triển dần thành các loại trống phức tạp hơn.
Tuy nhiên, niên đại sớm của Vạn Gia Bá và mối quan hệ trực tiếp giữa nó với trống Đông Sơn vẫn là hai vấn đề riêng biệt.
Các niên đại được suy luận từ vật liệu hữu cơ trong mộ táng cần được đánh giá trong mối quan hệ với hiện vật và hoàn cảnh chôn cất.
Ngay cả khi một chiếc trống Vạn Gia Bá có niên đại sớm hơn một trống Đông Sơn, điều ấy cũng chưa đủ để chứng minh trống Đông Sơn phát triển trực tiếp từ Vạn Gia Bá.
Có trước về thời gian không đồng nghĩa với quan hệ tổ tiên – hậu duệ về mặt kỹ thuật và văn hóa.
Đây là nguyên tắc quan trọng cần ghi nhớ.
5. Quan điểm nghiên cứu Trung Quốc: Từ Vạn Gia Bá đến hệ thống tám loại trống
Trong quá trình nghiên cứu trống đồng, các học giả Trung Quốc đã xây dựng một hệ thống phân loại khác với Heger.
Thay vì sử dụng bốn loại mang số La Mã, hệ thống này phân chia trống đồng thành tám loại, lấy tên những địa điểm khảo cổ tiêu biểu để đặt tên.
Trong đó, Vạn Gia Bá được đặt ở vị trí quan trọng khi nghiên cứu những nhóm trống sớm.
Các loại hình khác bao gồm Thạch Trại Sơn, Lãnh Thủy Xung, Tuân Nghĩa, Ma Giang, Bắc Lưu, Linh Sơn và Tây Minh.
Việc sử dụng những địa danh làm tên loại hình có lợi thế là gắn nhóm trống với các hiện vật tiêu biểu được phát hiện trong một khu vực cụ thể.
Tuy nhiên, tên gọi theo địa điểm không chứng minh mọi hiện vật thuộc loại ấy đều được chế tạo tại chính địa phương đó.
Vấn đề được tranh luận
Trong một số hệ thống giải thích, trống Vạn Gia Bá được xem là loại hình sớm, từ đó phát triển đến trống Thạch Trại Sơn và những dạng trống khác.
Nhưng để khẳng định quan hệ phát triển trực tiếp, cần có chứng cứ về những dạng chuyển tiếp, sự liên tục về niên đại và những đặc điểm kỹ thuật có quan hệ với nhau.
Không phải nhà khảo cổ Trung Quốc nào cũng thống nhất với cách giải thích một chiều này.
Một số học giả cho rằng trống Vạn Gia Bá và trống Thạch Trại Sơn có thể thuộc những hệ thống phát triển khác nhau.
Như vậy, ngay trong giới nghiên cứu Trung Quốc cũng tồn tại những ý kiến khác biệt về quan hệ giữa các nhóm trống.
Do đó, không nên trình bày quan điểm của một nhóm tác giả như kết luận chung của toàn bộ giới khảo cổ Trung Quốc.
6. Quan điểm của các nhà khảo cổ Việt Nam: Nhấn mạnh truyền thống Đông Sơn
Trong nghiên cứu trống đồng Việt Nam, nhiều học giả nhấn mạnh tính đặc sắc và quá trình phát triển của truyền thống Đông Sơn tại khu vực Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ.
Công trình Trống Đông Sơn của Phạm Minh Huyền, Nguyễn Văn Huyên và Trịnh Sinh, xuất bản năm 1987, là một trong những chuyên khảo nền tảng.
Các tác giả nghiên cứu nhiều nhóm trống Đông Sơn và xây dựng một hệ thống phân loại chi tiết hơn, nhằm tìm hiểu sự biến đổi của hình thái và phong cách trang trí.
Tuy nhiên, những nhà nghiên cứu Việt Nam cũng không hoàn toàn thống nhất về cách xác định quan hệ giữa trống Đông Sơn và những nhóm trống khác.
Quan điểm của Nguyễn Văn Hảo
Trong các bài nghiên cứu công bố trên hệ thống tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, nhà khảo cổ Nguyễn Văn Hảo phân tích sự khác biệt giữa trống Vạn Gia Bá, trống Đông Sơn và trống Điền.
Ông cho rằng các loại hình này có những đặc trưng hình thái và quá trình phát triển khác nhau, không thể mặc nhiên xếp chúng vào một chuỗi tiến hóa trực tiếp.
Đặc biệt, ông chỉ ra rằng những chiếc trống Vạn Gia Bá đã được phát hiện tại Việt Nam, trong đó có một số hiện vật xuất hiện cùng các loại trống khác trong những tổ hợp mộ táng.
Từ đó, ông đặt vấn đề về khả năng các truyền thống trống đồng đã cùng tồn tại trong những giai đoạn lịch sử nhất định.
Quan điểm này có ý nghĩa quan trọng vì nó không chỉ dựa trên sự giống nhau của hình dáng, mà còn xem xét sự phân bố và những quan hệ khảo cổ giữa các nhóm hiện vật.
Tuy nhiên, việc xác định chính xác chủ nhân văn hóa và trung tâm sản xuất của từng nhóm vẫn đòi hỏi chứng cứ bổ sung.
[HÌNH 03: TRỐNG ĐÔNG SƠN NGỌC LŨ – ĐỐI CHIẾU VỚI TRỐNG VẠN GIA BÁ]
7. Trống Thạch Trại Sơn và văn hóa Điền: Một mối quan hệ phức tạp
Thạch Trại Sơn là một địa điểm khảo cổ nổi tiếng tại khu vực Điền Trì, tỉnh Vân Nam.
Tại đây, các nhà khảo cổ đã phát hiện nhiều hiện vật đồng thuộc văn hóa Điền, trong đó có trống đồng, đồ đựng vỏ sò tiền và những vật phẩm mang nội dung nghi lễ.
Các hiện vật này cho thấy trống đồng có vai trò quan trọng trong đời sống vật chất và biểu tượng quyền lực của tầng lớp ưu thế trong xã hội Điền.
Sự tương đồng với trống Đông Sơn
Một số trống Điền có những đặc điểm gần với trống Đông Sơn, như bố cục hoa văn đồng tâm, hình người, động vật và các hoạt động gắn với nghi lễ.
Những điểm giống nhau ấy đặt ra khả năng có sự giao lưu về kỹ thuật và nghệ thuật giữa các cộng đồng cư dân hai khu vực.
Những điểm khác biệt
Tuy nhiên, nghệ thuật đồng Điền còn thể hiện những đặc trưng riêng, đặc biệt trong cách tạo hình động vật, nhân vật và một số loại đồ nghi lễ.
Các nghiên cứu về văn hóa Điền cũng nhấn mạnh bối cảnh xã hội riêng của khu vực Vân Nam.
Do đó, sự tương đồng giữa trống Điền và trống Đông Sơn không đủ để chứng minh toàn bộ truyền thống của bên này phát triển trực tiếp từ bên kia.
Một số nhà nghiên cứu cho rằng hai truyền thống có thể hình thành và phát triển trong những môi trường văn hóa riêng, nhưng vẫn có sự trao đổi và tiếp nhận lẫn nhau.
Đây là một hướng giải thích đáng chú ý.
[HÌNH 04: TRỐNG ĐỒNG VÀ HIỆN VẬT VĂN HÓA ĐIỀN TẠI THẠCH TRẠI SƠN]
8. Quan điểm nghiên cứu quốc tế: Vấn đề nguồn gốc cần đặt trong mạng lưới giao lưu khu vực
Những nghiên cứu quốc tế gần đây có xu hướng xem xét trống đồng trong bối cảnh rộng hơn của sự phát triển luyện kim tại Đông Nam Á và miền Nam Trung Quốc.
Thay vì chỉ tập trung vào câu hỏi quốc gia nào có trống đồng đầu tiên, các tác giả quan tâm đến mối quan hệ giữa các trung tâm sản xuất, nguồn nguyên liệu và sự lan truyền kỹ thuật.
Nghiên cứu của Keiji Imamura
Nhà khảo cổ Nhật Bản Keiji Imamura đã nghiên cứu phân bố của trống Heger I và các nhóm tiền Heger I trong những giai đoạn lịch sử khác nhau.
Trong công trình công bố năm 2010, ông sử dụng các nhóm phân kỳ để khảo sát sự thay đổi về phạm vi phân bố trống đồng tại miền Nam Trung Quốc và Đông Nam Á.
Cách tiếp cận này cho thấy sự phân bố của trống đồng không cố định mà biến đổi theo thời gian.
Đặc biệt, nghiên cứu phân bố cần được thực hiện trên từng nhóm niên đại, thay vì chỉ dựa vào tổng số trống được phát hiện tại mỗi quốc gia.
Nghiên cứu của Alice Yao và cộng sự
Trong một công trình công bố năm 2020, Alice Yao và các cộng sự sử dụng phương pháp định tuổi bằng carbon phóng xạ gia tốc (AMS), kết hợp mô hình thống kê Bayes để nghiên cứu tiến trình luyện kim tại khu vực Điền Trì ở Vân Nam.
Kết quả góp phần làm rõ sự xuất hiện và phát triển của kỹ thuật luyện kim đồng tại khu vực này, đồng thời đặt văn hóa Điền trong quan hệ với các nền văn hóa thời đại đồng ở Đông Nam Á lục địa.
Tuy nhiên, cần phân biệt niên đại xuất hiện nghề luyện kim tại Vân Nam với niên đại của những chiếc trống đồng.
Việc kỹ thuật chế tác đồng xuất hiện sớm không tự động xác định thời điểm chiếc trống đồng đầu tiên được sản xuất.
Nghiên cứu của Hajnalka Elias
Trong bài Bronze Drum Traditions of Vietnam and Southwest China: A Shared Indigenous Tradition, tác giả Hajnalka Elias nhấn mạnh những nét tương đồng về hình thái và trang trí giữa các truyền thống trống Đông Sơn và Điền.
Theo hướng tiếp cận này, quan hệ giữa hai khu vực cần được xem xét trong bối cảnh giao lưu văn hóa và nghệ thuật, thay vì chỉ đặt dưới hình thức một cuộc cạnh tranh nhằm xác định chủ thể đầu tiên.
Các công trình này cho thấy vấn đề nguồn gốc có thể cần một mô hình giải thích phức tạp hơn quan hệ truyền bá từ một trung tâm duy nhất.
9. Niên đại sớm nhất có đủ để xác định nguồn gốc trống đồng không?
Đây là một trong những sai lầm dễ xảy ra khi tiếp cận các cuộc tranh luận.
Giả sử một chiếc trống tại Vân Nam được xác định có niên đại thế kỷ VIII trước Công nguyên, trong khi một chiếc trống Đông Sơn có niên đại thế kỷ IV trước Công nguyên.
Có thể từ đó kết luận trống Đông Sơn bắt nguồn từ Vân Nam không?
Không thể chỉ dựa vào hai niên đại ấy.
Trước hết, cần xác định niên đại bằng phương pháp nào.
Nếu niên đại được suy luận từ một chiếc quan tài gỗ hoặc vật liệu hữu cơ trong mộ, chúng ta cần xem xét mối quan hệ giữa mẫu phân tích và chiếc trống.
Tiếp theo, cần xác định chiếc trống thuộc nhóm hình thái nào.
Một chiếc trống Vạn Gia Bá có thể rất khác trống Đông Sơn về cấu trúc, kỹ thuật và phong cách trang trí.
Nếu muốn chứng minh quan hệ phát triển trực tiếp, cần chỉ ra một chuỗi hiện vật có đặc điểm chuyển tiếp, được đặt trong những bối cảnh có niên đại đáng tin cậy.
Ngoài ra, còn phải xem xét khả năng tồn tại nhiều truyền thống chế tác cùng thời.
Một hiện vật có niên đại sớm chứng minh sự tồn tại của loại hiện vật ấy tại thời điểm đó, nhưng chưa đủ chứng minh nó là tổ tiên trực tiếp của mọi truyền thống về sau.
10. Khuôn đúc trống Đông Sơn: Loại chứng cứ đặc biệt quan trọng
Một trong những hướng nghiên cứu có giá trị nhất để tìm hiểu nguồn gốc sản xuất trống đồng là nghiên cứu khuôn đúc.
Nếu hiện vật trống cho biết sản phẩm đã tồn tại, thì khuôn đúc cung cấp chứng cứ trực tiếp hơn về hoạt động chế tạo tại một địa điểm.
Tại Luy Lâu, Bắc Ninh, các cuộc khai quật khảo cổ đã phát hiện số lượng lớn mảnh khuôn đúc trống đồng.
Theo thông tin của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, các đợt khai quật năm 2014–2015 đã phát hiện hàng nghìn mảnh khuôn đúc trong khu vực thành cổ Luy Lâu.
Đây là phát hiện quan trọng, cung cấp những chứng cứ về hoạt động đúc trống đồng tại miền Bắc Việt Nam trong thời kỳ lịch sử.
[HÌNH 05: NHỮNG MẢNH KHUÔN ĐÚC TRỐNG ĐỒNG PHÁT HIỆN TẠI LUY LÂU]
Tuy nhiên, cần đặc biệt lưu ý về ý nghĩa của chứng cứ.
Phát hiện khuôn đúc tại Luy Lâu chứng minh hoạt động chế tạo trống đồng đã diễn ra tại khu vực này trong giai đoạn liên quan đến di tích.
Nhưng vì Luy Lâu thuộc bối cảnh lịch sử muộn hơn thời kỳ hình thành ban đầu của văn hóa Đông Sơn, phát hiện ấy không thể tự động chứng minh đây là nơi phát minh ra chiếc trống đồng đầu tiên.
Giá trị lớn của khuôn đúc Luy Lâu nằm ở việc cung cấp chứng cứ về kỹ thuật chế tạo và sự tiếp nối của truyền thống đúc trống trong lịch sử.
Muốn xác định nguồn gốc sớm nhất, vẫn cần những di tích sản xuất có niên đại sớm hơn.
11. Phân tích hợp kim và đồng vị chì có giúp giải quyết tranh luận nguồn gốc?
Các phương pháp nghiên cứu khoa học vật liệu ngày càng đóng vai trò quan trọng trong khảo cổ học.
Đối với trống đồng, những kỹ thuật như XRF, SEM-EDS hoặc phân tích đồng vị chì có thể cung cấp thông tin về thành phần kim loại và khả năng liên hệ nguồn nguyên liệu.
Một nghiên cứu công bố năm 2021 trên Journal of Archaeological Science: Reports đã khảo sát trống Đông Sơn thu nhỏ bằng những phương pháp phân tích kỹ thuật và vật liệu.
Các kết quả cho thấy quan hệ giữa hình thái, phong cách và thành phần hợp kim không nhất thiết đơn giản.
Hai chiếc trống có hình dáng gần nhau có thể khác biệt về thành phần vật liệu.
Ngược lại, những hiện vật có hợp kim tương tự nhau chưa chắc được chế tạo tại cùng một địa điểm hoặc cùng một thời kỳ.
Vì sao không thể chỉ dùng hợp kim để xác định nguồn gốc?
Trước hết, nguyên liệu kim loại có thể được trao đổi giữa các khu vực.
Thứ hai, kim loại có thể được nấu lại và tái sử dụng.
Thứ ba, các cộng đồng khác nhau có thể tiếp nhận những công thức hợp kim và kỹ thuật đúc tương tự.
Vì vậy, phân tích vật liệu là chứng cứ bổ sung quan trọng nhưng không thể thay thế nghiên cứu hình thái, bối cảnh khảo cổ và các phương pháp định niên đại.
12. Tại sao sự phân bố rộng của trống Đông Sơn không đủ chứng minh nơi phát minh?
Trống Đông Sơn đã được phát hiện ở nhiều khu vực Đông Nam Á, bao gồm Lào, Thái Lan, Campuchia, Malaysia và Indonesia.
Phạm vi phân bố rộng phản ánh vị trí quan trọng của trống Đông Sơn trong những mạng lưới giao lưu văn hóa và trao đổi hiện vật thời cổ đại.
Một số chiếc trống được tìm thấy cách rất xa khu vực Bắc Việt Nam.
Nhưng sự hiện diện tại những địa điểm ấy chưa cho biết trống được chế tạo tại chỗ hay được đưa đến thông qua trao đổi.
Các nghiên cứu đã đề xuất nhiều khả năng: hiện vật được trao đổi giữa các cộng đồng, được sử dụng như biểu tượng địa vị hoặc quyền lực, được mang theo trong quá trình di chuyển cư dân, hay được các thợ đúc địa phương chế tạo theo một truyền thống có nguồn gốc từ nơi khác.
Đối với nghiên cứu nguồn gốc, cần phân biệt rõ ba hiện tượng:
Ba hiện tượng này có thể liên quan chặt chẽ, nhưng không nhất thiết diễn ra cùng một con đường.
13. Vai trò của bối cảnh khảo cổ trong xác định nguồn gốc
Để đánh giá các giả thuyết về nguồn gốc trống đồng, có một loại thông tin đặc biệt quan trọng: bối cảnh phát hiện.
Một chiếc trống được phát hiện trong cuộc khai quật khoa học có thể cung cấp nhiều dữ liệu hơn một chiếc trống không rõ xuất xứ.
Chẳng hạn, nếu trống được tìm thấy trong mộ táng, các nhà khảo cổ có thể nghiên cứu những hiện vật đi kèm, cấu trúc mộ và các lớp đất liên quan.
Nếu tìm thấy khuôn đúc trong một di tích sản xuất, cần xem xét dấu vết lò, nguyên liệu, công cụ và các phế phẩm.
Đặc biệt, nếu những dữ liệu ấy có thể định niên đại độc lập, chúng sẽ cung cấp cơ sở quan trọng để xác định thời điểm hoạt động chế tác.
Ngược lại, nhiều chiếc trống được phát hiện ngẫu nhiên trong quá trình đào đất, xây dựng hoặc khai thác vật liệu.
Trong những trường hợp này, thông tin về địa tầng và bối cảnh nguyên thủy thường bị mất.
Điều đó khiến việc xác định niên đại và nguồn gốc trở nên khó khăn hơn.
Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến tranh luận về nguồn gốc trống đồng chưa thể giải quyết dứt điểm.
14. Năm chiếc trống tiêu biểu của Đông Sơn có giúp trả lời câu hỏi nguồn gốc không?
Ngọc Lũ, Hoàng Hạ, Cổ Loa, Sông Đà và Sao Vàng là những hiện vật rất quan trọng để nghiên cứu truyền thống trống Đông Sơn.
Chúng cung cấp dữ liệu phong phú về hình thái, hoa văn, kỹ thuật và nghệ thuật tạo hình.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa một tiêu bản đại diện cho trình độ phát triển cao và hiện vật đại diện cho giai đoạn hình thành ban đầu.
Những chiếc trống được chế tác công phu như Ngọc Lũ và Hoàng Hạ phản ánh một truyền thống nghệ thuật đã đạt mức độ hoàn thiện đáng kể.
Trong khi đó, nguồn gốc của truyền thống ấy cần được nghiên cứu thông qua những hiện vật sớm hơn, các dạng hình thái có thể mang tính tiền thân và dấu vết hoạt động sản xuất.
Trống Cổ Loa có giá trị riêng từ tổ hợp hiện vật phát hiện cùng.
Trống Sông Đà có vị trí trong lịch sử nghiên cứu trống Đông Sơn từ cuối thế kỷ XIX.
Trống Sao Vàng cung cấp những dữ liệu đáng chú ý về kỹ thuật đúc và quy mô hiện vật.
Nhưng không thể chỉ từ sự nổi tiếng hoặc sự tinh xảo của năm chiếc trống mà xác định nơi ra đời đầu tiên của toàn bộ truyền thống.
Chúng là những tiêu bản quan trọng để hiểu trống Đông Sơn đã phát triển như thế nào, nhưng chưa đủ để trả lời toàn bộ câu hỏi trống Đông Sơn bắt đầu từ đâu.
[TRỐNG ĐỒNG ĐÔNG SƠN – LÃO CỔ VẬT]
15. Vậy hiện nay có thể kết luận điều gì về nguồn gốc trống đồng Đông Sơn?
Từ những tài liệu nghiên cứu đã đề cập, chúng ta có thể rút ra một số nhận định ở những mức độ chắc chắn khác nhau.
Thứ nhất, trống Đông Sơn có mối liên hệ sâu sắc với truyền thống luyện kim và văn hóa khảo cổ Đông Sơn tại Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ Việt Nam.
Đây là nhận định có nền tảng từ hệ thống hiện vật, di tích và những nghiên cứu khảo cổ đã được công bố.
Thứ hai, khu vực Vân Nam cũng có những truyền thống đúc và sử dụng trống đồng rất quan trọng, với các nhóm hiện vật sớm như Vạn Gia Bá và những trống thuộc văn hóa Điền.
Những phát hiện tại đây không thể bị bỏ qua khi nghiên cứu lịch sử hình thành trống đồng Đông Nam Á.
Thứ ba, quan hệ giữa trống Vạn Gia Bá, trống Điền và trống Đông Sơn chưa được giải thích thống nhất.
Có những quan điểm cho rằng tồn tại quan hệ phát triển trực tiếp; có quan điểm nhấn mạnh sự phát triển song song; và có những nghiên cứu đặt vấn đề trong mạng lưới giao lưu kỹ thuật và văn hóa khu vực.
Thứ tư, việc xác định nguồn gốc cần dựa trên các chuỗi niên đại đáng tin cậy, bối cảnh khảo cổ và chứng cứ về sản xuất.
Chỉ so sánh hình dáng hoặc sử dụng niên đại của một vài hiện vật riêng lẻ chưa đủ để kết luận.
Thứ năm, không nên đồng nhất nguồn gốc văn hóa khảo cổ với ranh giới quốc gia hiện đại.
Các cộng đồng cư dân cổ đại đã tồn tại và giao lưu trong những không gian địa lý không trùng với đường biên giới ngày nay.
Vì vậy, khi nghiên cứu sự hình thành và lan truyền của một truyền thống đúc đồng, chúng ta cần sử dụng khái niệm văn hóa khảo cổ, vùng phân bố và hệ thống kỹ thuật phù hợp với bối cảnh lịch sử.
16. Kết luận: Nghiên cứu nguồn gốc là tìm hiểu một quá trình, không chỉ tìm một địa điểm
Kính thưa quý chư vị, câu hỏi trống đồng Đông Sơn xuất hiện từ đâu đã được đặt ra từ lâu, nhưng đến nay vẫn là vấn đề có nhiều hướng nghiên cứu và tranh luận.
Những phát hiện trống Vạn Gia Bá ở Vân Nam, các hiện vật thuộc văn hóa Điền và hệ thống trống Đông Sơn tại Việt Nam cho thấy lịch sử trống đồng tại khu vực Đông Nam Á và miền Nam Trung Quốc rất phong phú.
Sự tương đồng về hình dáng hoặc kỹ thuật có thể phản ánh quan hệ giao lưu, nhưng cũng có thể bắt nguồn từ những quá trình phát triển khác nhau.
Một hiện vật có niên đại sớm hơn không nhất thiết là tiền thân trực tiếp của một truyền thống muộn hơn.
Ngược lại, một truyền thống nghệ thuật đạt trình độ phát triển cao cũng không tự động chứng minh nó đã xuất hiện đầu tiên.
Đối với người nghiên cứu và sưu tầm cổ vật, điều quan trọng không phải là lựa chọn ngay một kết luận theo quan điểm quen thuộc.
Điều cần thiết hơn là hiểu rõ cơ sở của từng giả thuyết, những chứng cứ đã được công bố và những vấn đề còn chưa thể xác định.
Sau nhiều năm tiếp xúc với cổ vật, tại hạ cho rằng một trong những biểu hiện quan trọng của sự am hiểu chính là khả năng phân biệt giữa điều đã được chứng minh và điều vẫn đang được nghiên cứu.
Bởi có những câu hỏi lịch sử mà việc đưa ra một câu trả lời đơn giản lại dễ dàng hơn rất nhiều so với việc tìm hiểu đầy đủ các chứng cứ.
Nguồn gốc trống đồng Đông Sơn không chỉ là câu chuyện một hiện vật xuất hiện ở đâu trước tiên, mà còn là lịch sử hình thành của một truyền thống kỹ thuật, nghệ thuật và văn hóa trong mạng lưới giao lưu rộng lớn của các cộng đồng cư dân cổ đại.
Đó mới là hướng tiếp cận cần thiết nếu chúng ta muốn hiểu sâu về di sản trống đồng Việt Nam.
Lão Cổ Vật – Nghiên cứu, sưu tầm và chia sẻ tri thức cổ ngoạn.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Heger, F. (1902). Alte Metalltrommeln aus Südost-Asien [Những chiếc trống kim loại cổ ở Đông Nam Á]. Karl W. Hiersemann, Leipzig.
2. Phạm Minh Huyền, Nguyễn Văn Huyên, & Trịnh Sinh. (1987). Trống Đông Sơn. Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, Hà Nội.
3. Nguyễn Văn Hảo. (2019). Trống Vạn Gia Bá – Nhìn từ phát hiện ở Việt Nam. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.
4. Nguyễn Văn Hảo. (2019). Bàn về trống “Loại hình Thạch Trại Sơn”. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.
5. Nguyễn Văn Hảo. (2020). Bàn về trống đồng loại I – Heger. Thông báo khoa học, số 2 năm 2020. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.
6. Imamura, K. (2010). The distribution of bronze drums of the Heger I and Pre-I types: Temporal changes and historical background. Bulletin of the Department of Archaeology, The University of Tokyo, (24), 29–44.
7. Wen, G., & Fang, Q. (2021). Retrospect and reflection on the study of early bronze drums in China and Vietnam. Academic Journal of Humanities & Social Sciences, 4(8), 93–100.
8. Yao, A., Darré, V., Jiang, Z., Lam, W., & Yang, W. (2020). Bridging the time gap in the Bronze Age of Southeast Asia and Southwest China. Archaeological Research in Asia, 22, Article 100189.
9. Yao, A. (2018). The Dian and Dong Son cultures. Trong Handbook of East and Southeast Asian Archaeology. Springer.
10. Elias, H. (2022). Bronze drum traditions of Vietnam and Southwest China: A shared indigenous tradition. Arts of Asia.
11. Le Meur và cộng sự. (2021). Typo-technological, elemental and lead isotopic characterization and interpretation of Đông Sơn miniature drums. Journal of Archaeological Science: Reports.
12. Loofs-Wissowa, H. H. E. (1991). Dongson drums: Instruments of shamanism or regalia? A new interpretation of their decoration may provide the answer. Arts Asiatiques, 46, 39–49.
13. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. (Không rõ năm công bố trực tuyến). Vài nét về trung tâm Phật giáo Luy Lâu (Bắc Ninh). Phần khảo cổ học thành cổ Luy Lâu và phát hiện khuôn đúc trống đồng.
14. Phạm Quốc Quân. (2019). Một trống đồng Đông Sơn đáng chú ý ở Hà Nội. Thông báo khoa học, số 2. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

.jpg)

(1).png)




.jpg)

Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận!
Gửi bình luận của bạn
Gửi bình luậnĐăng ký tư vấn
Sưu tầm đúng – Giữ trọn giá trị
Để lại số điện thoại để được chuyên gia Lão Cổ Vật tư vấn sưu tầm và thẩm định cổ vật.

Những khoảnh khắc giao lưu cùng khách hàng, nhà sưu tầm và các phiên chợ đồ xưa – nơi mỗi tác phẩm tìm được chủ nhân xứng đáng.

Bộ trường kỷ gỗ lim cổ điển Lão Cổ Vật bài trí cho không gian studio của khách hàng.

Lão Cổ Vật giao lưu, giới thiệu văn hoá cổ vật Việt cùng Đại sứ quán Ả Rập.

Gian hàng đồ xưa của Lão Cổ Vật tại phiên chợ Viềng đầu xuân.

Tranh thư pháp chữ Phật Tâm trang trí trong không gian phòng khách nhà khách hàng.

Các nhà sưu tầm quốc tế sang giao lưu, thưởng lãm tác phẩm tại Lão Cổ Vật.

Gian hàng Tết của Lão Cổ Vật tại chợ hoa Hàng Lược, điểm hẹn quen thuộc mỗi dịp xuân về.

Bộ tác phẩm sơn thiếp vàng trang trí tại nhà khách hàng, trang nghiêm và ấm cúng.

Huynh đệ ghé thăm, thưởng trà và đàm đạo về cổ vật tại Lão Cổ Vật.

Khách nước ngoài thăm quan gian hàng Tết của Lão Cổ Vật tại phố Hàng Lược.
Góc sưu tầm Lão Cổ Vật
Học cách phân biệt đồ cổ, đồ giả cổ và thẩm định giá trị cổ vật cùng các chuyên gia Lão Cổ Vật.
Đăng ký nhận thông tin mới nhất
Bài viết mới về cổ vật, kiến thức thẩm định và tác phẩm mới từ Lão Cổ Vật gửi thẳng tới bạn.
.png)


.jpg)


@laocovat
Những thước phim ngắn về thẩm định, sưu tầm và thưởng ngoạn cổ vật từ kênh TikTok Lão Cổ Thẩm Định cổ vật – gia truyền từ 1955.


Khởi nguồn từ năm 1955, Lão Cổ Vật là nơi chia sẻ thông tin thị trường cổ vật và nghệ thuật, giúp các nhà sưu tầm khám phá, mua bán, tài trợ và gửi giao lưu các tác phẩm quý hiếm.
Thông tin tài khoản: STK 0541007007007 – Nguyễn Duy Tuấn – Vietcombank chi nhánh Long Biên.
© 2026 Lão Cổ Vật Antique. Thẩm định cổ vật – Tư vấn sưu tầm – Gia truyền từ 1955.