Vận Dụng “khuyết Tật” Trong Giám Định Đồ Sứ

Vận dụng “khuyết tật” trong giám định đồ sứ

Nhiều năm qua, khi thưởng thức và giám định đồ gốm sứ, chúng ta thường chú ý đến hoa văn tinh mỹ cùng kiểu dáng phong phú, thanh tú, nhưng lại dễ bỏ qua hoặc né tránh những “tì vết”. Đặc biệt, người thưởng ngoạn và người kinh doanh cổ ngoạn thường nhấn mạnh ưu điểm của hiện vật, đồng thời tránh nói đến khuyết điểm. Trong giám định gốm sứ, chúng ta cũng thường chú trọng việc nắm bắt các ưu điểm và những đặc tính tốt đẹp, dễ gây thiện cảm vốn có ở từng thời đại, còn những “khuyết điểm” lại có thể bị xem nhẹ hoặc bỏ qua. Đến mức nhiều năm trước, người làm giả cũng chỉ nghiên cứu các ưu điểm mà bỏ qua hoặc không nghiên cứu sâu những “tì vết” ấy.

Trong quá trình thưởng ngoạn, việc nói về ưu điểm của hiện vật luôn nhiều hơn hẳn việc mô tả “khuyết điểm”. Đó cũng là một thói quen trong sưu tầm và thưởng ngoạn cổ vật. Tuy nhiên, nội dung hôm nay lại chính là những “khuyết điểm” tương đối dễ bị bỏ qua trên đồ sứ, qua đó sử dụng đặc trưng của chúng như một căn cứ tham khảo bổ sung để giám định thật giả và xác định niên đại.

Trong quá trình sản xuất gốm sứ, việc xuất hiện sản phẩm lỗi, những hạn chế kỹ thuật và tì vết mang đặc trưng thời đại là điều khó tránh khỏi. Khi thưởng ngoạn gốm sứ, chúng ta thường gặp những điểm chưa được như ý: khuyết điểm về tạo dáng, hội họa, sự phát màu và nhiều phương diện kỹ thuật khác.

Nhìn lại lịch sử sản xuất gốm sứ, có thể thấy nhiều đặc trưng “khuyết điểm” mang dấu ấn của từng thời đại. Chỉ khi hiểu sâu những đặc trưng này, chúng ta mới có thể nắm bắt đầy đủ, toàn diện hơn những kiến thức thưởng ngoạn cần thiết cho giám định; hiểu được sự khác biệt giữa đồ mới và đồ cũ, giữa các thời đại, cũng như những điểm yếu kỹ thuật mà người làm giả chưa thể khắc phục. Từ đó, chúng ta mới có thể giảm bớt trở ngại trên con đường sưu tầm và tạo nền tảng cho việc sưu tầm thành công.

Lão Cổ Vật luôn cho rằng giám định thông qua “khuyết điểm” là một hạng mục bổ trợ, giúp tăng thêm cơ sở trong quá trình giám định. Khi thưởng thức ưu điểm, không nên bỏ qua đặc trưng của “khuyết điểm”, bởi ưu điểm dễ bắt chước, còn “khuyết điểm” lại khó làm cho đúng.

Ở đây,Lão Cổ Vật  xin khái quát một số “khuyết điểm” thường gặp để cùng phân tích, nắm bắt và xem xét những điểm nào có thể trở thành kiến thức tham khảo hữu ích. Những “khuyết điểm” được đề cập chủ yếu thuộc về kỹ thuật và vật liệu, tức những “tật” đã có ngay khi hiện vật ra khỏi lò. Các tổn hại phát sinh về sau không nằm trong phạm vi thảo luận.

Dưới đây là một số “khuyết điểm” thường gặp trên đồ sứ, kèm ví dụ minh họa.

Núm lồi ở tâm đáy

1. Núm lồi ở tâm đáy

乳突
Rǔ tū

Thuật ngữ này thường chỉ một điểm nhô lên còn lại ở chính giữa đáy sau khi khoét chân vòng, thường gặp trên đồ thời Nguyên. Ở đáy một số loại bát đầu thời Minh, đôi khi vẫn có thể thấy hiện tượng này.

Nhìn chung, đặc trưng núm lồi ở tâm đáy xuất hiện nhiều hơn trên đồ thời Nguyên. Kết hợp với các đặc trưng khác, hiện vật có đặc điểm này thường không muộn hơn đầu thời Minh, ngoại trừ trường hợp kỹ thuật truyền thống tiếp tục được duy trì tại các lò vùng xa hoặc lò tạp.

Vào những năm đầu sau năm 1949, kỹ thuật của một số lò nhỏ vẫn xuất hiện lại đặc điểm núm lồi này, giống như một sự trở lại của lối làm cũ. Ở đây, Lão Cổ Vật không xem đó là căn cứ điển hình để thảo luận.

Ngày nay, thợ làm đồ phỏng cổ thường chỉ chú trọng tạo núm lồi mà xem nhẹ dấu vết tiện gọt, khiến các đặc trưng mô phỏng xuất hiện nhiều điểm mâu thuẫn.

Đốm gỉ sắt

2. Đốm gỉ sắt

铁锈瘢
Tiě xiù bān

Trên đồ sứ Minh – Thanh, chúng ta thường có thể thấy những chỗ lõm rõ rệt và đốm gỉ sắt xuất hiện tại vùng màu lam đậm. Đặc biệt, đốm gỉ sắt của thanh liệu Tô Ma Ly Thanh trên đồ sứ thời Vĩnh Lạc – Tuyên Đức biểu hiện rất rõ. Đây là một đặc trưng lớn của loại thanh liệu này.

苏麻里青
Sū má lǐ qīng

Do thanh liệu Tô Ma Ly Thanh có hàm lượng sắt cao nên trong quá trình nung xuất hiện hiện tượng đốm gỉ sắt. Đây cũng là một đặc điểm tiêu biểu để giám định sứ hoa lam đầu thời Minh.

Trong các sản phẩm làm giả hiện nay, mảng màu của đốm gỉ sắt thường đơn điệu, màu sắc đột ngột, khác rõ rệt so với đồ cũ. Thậm chí, một số người làm giả còn tạo đốm gỉ sắt trên cả những vùng men trắng không có hoa văn, một cách làm sai lầm. Vì vậy, khi giám định đồ sứ, nếu gặp đốm gỉ sắt trên vùng men trắng thì nhất định phải chú ý.

Trên nhiều hiện vật thời Càn Long cũng có thể thấy cách thể hiện màu lam đậm, nặng màu. Khi ấy, người ta khá chuộng đồ Vĩnh Lạc – Tuyên Đức, nên nhiều hoa văn lam được cố ý dùng bút đậm để chấm, điểm và nhuộm màu, mô phỏng cảm giác lồi lõm cùng hiện tượng đốm gỉ sắt trên sứ hai thời kỳ này. Đây cũng là một đặc trưng chúng ta thường có thể sử dụng khi nhận định đồ sứ Càn Long.

Ngoài thời Vĩnh Lạc – Tuyên Đức và những sản phẩm mô phỏng thời Càn Long, hiện tượng này tương đối ít gặp ở các thời kỳ khác. Còn đồ làm giả cận đại, do nguyên liệu lam khác biệt, nên không thể đạt được biểu hiện như đồ Vĩnh Lạc – Tuyên Đức và Càn Long.

Rạn men dạng rạn băng

3. Rạn men, còn gọi là rạn băng

开片／冰裂纹
Kāi piàn / bīng liè wén

“Rạn” ở đây có thể hiểu là sự nứt rạn của lớp men, khác với khái niệm men kiểu lò Ca.

哥釉
Gē yòu

Hiện tượng này có thể gặp xuyên suốt trên đồ sứ Minh – Thanh, từ Vĩnh Lạc – Tuyên Đức đến cuối thời Thanh. Sau khi nung xong và ra lò, sự thay đổi nhiệt độ khiến mức độ co ngót của cốt và men khác nhau, từ đó tạo ra các đường rạn trên bề mặt men. Chẳng hạn, hiện tượng rạn ở loại sứ được om nhiệt cũng xuất phát từ nguyên nhân này.

煨瓷
Wēi cí

Tuy nhiên, nó khác về bản chất với hiện tượng nứt men do ngoại lực tác động, thường được gọi là “kinh men”.

惊釉
Jīng yòu

Rạn men tương đối thường gặp trên đồ sứ đầu thời Minh; ở các thời kỳ khác, cũng có thể thấy hiện tượng này trên lớp men đáy. Đối với một số hiện vật, đây là chứng cứ bổ trợ quan trọng để tham khảo khi giám định.

Hiện tượng lõm ở vùng màu lam đậm

4. Hiện tượng lõm ở vùng màu lam đậm

青花浓郁处的凹陷现象
Qīng huā nóng yù chù de āo xiàn xiàn xiàng

Hiện tượng này thường gặp trên đồ sứ đầu thời Minh. Do thành phần của thanh liệu nhập khẩu Tô Ma Ly Thanh và kỹ thuật nung, trên sứ hoa lam đầu Minh thường có thể nhìn thấy và cảm nhận rõ sự lồi lõm tại những vùng lam đậm. Đây là hiệu ứng do thanh liệu thấm vào cốt sứ tạo nên, đồng thời cũng là một “khuyết điểm”.

Sự lồi lõm làm giảm độ bằng phẳng của bề mặt hiện vật, nhưng vẻ cổ sơ, mộc mạc mà nó thể hiện lại mang nét đẹp rất đặc trưng của thời đại. Chính điều đó đã cung cấp cho người đời sau một căn cứ tham khảo về niên đại.

Ở các triều đại sau, đặc biệt là thời Khang Hy, có nhiều tác phẩm mô phỏng đồ Tuyên Đức. Ngoài việc đưa hội họa và bề mặt men đến mức tương đối gần với nguyên mẫu, cảm giác lồi lõm ấy chỉ có thể được mô phỏng bằng cách ép khuôn, khắc gọt hoa văn hoặc đắp nổi bằng đất sứ trắng. Tuy nhiên, vẻ phóng khoáng, mạnh mẽ của đồ Tuyên Đức đã không còn. Đến đồ phỏng cổ hiện đại, lại càng khó đạt được thần thái như đã thấm sâu vào tận cốt sứ ấy.

Đáy hồ gạo

5. Đáy hồ gạo

米糊底
Mǐ hú dǐ

“Đáy hồ gạo” cũng là một đặc trưng kỹ thuật thường gặp trên đồ sứ đầu thời Minh, nhất là các loại đĩa lớn. Do kỹ thuật kê nung, vật liệu kê nung bám vào đáy hiện vật, tạo ra biểu hiện giống như bị cháy khét. Đây là một “khuyết điểm” kỹ thuật khá điển hình.

Đáy hồ gạo thường gặp trên các hiện vật thời Vĩnh Lạc – Tuyên Đức có đáy mộc không phủ men. Đến giữa thời Minh vẫn còn thấy, nhưng màu sắc và diện mạo quan sát trực tiếp đã có sự khác biệt lớn.

Trong thời Thanh, do kỹ thuật nung được cải tiến, chưa thấy hiện tượng đáy hồ gạo trên các sản phẩm được nung. Đến thời hiện đại mới xuất hiện việc làm giả đặc điểm này.

Tuy nhiên, việc nhận biết tương đối dễ: hoặc thiếu cảm giác hạt nhỏ như hạt vừng, hoặc loang lổ thành từng mảng, với sắc đỏ thiếu tự nhiên.

Sụt đáy

6. Sụt đáy

塌底
Tā dǐ

Hiện tượng này bắt đầu xuất hiện vào đầu thời Minh và đến giữa thời Minh đã trở nên phổ biến.

Sụt đáy là một khuyết điểm trong kỹ thuật nung, có liên quan trực tiếp đến việc đưa phôi nguội vào nung. Có trường hợp đáy sụt xuống thấp hơn cả mép chân vòng, khiến chiếc đĩa có thể xoay trên một mặt phẳng.

Vì vậy, khi giám định đĩa sứ thời Minh, chúng ta có thể chú ý đến hiện tượng sụt đáy và sử dụng nó như một hạng mục tham khảo. Theo tác giả, kỹ thuật làm giả hiện nay vẫn chưa tái tạo được hiện tượng tự nhiên vốn phát sinh từ những hạn chế kỹ thuật thời Minh này.

Vết đáy

7. Vết xoáy

旋纹
Xuán wén

Đây là các dấu vết dạng xoắn ốc còn lại do quá trình vuốt tạo hình và tiện gọt ở đáy hiện vật.

Gốm sứ được sản xuất qua các triều đại đều có thể xuất hiện dấu vết này. Vết xoáy có thể thưa hoặc sít, khoảng cách khác nhau, đường nét to hoặc nhỏ khác nhau, từ đó phản ánh những khác biệt tương đối về niên đại.

Đặc trưng của vết xoáy phụ thuộc vào tốc độ bàn xoay cũng như nhịp độ vuốt tạo hình và tiện gọt khi ấy.

Vết xoáy thường dễ thấy hơn trên phần cốt không phủ men, nhưng đôi khi vẫn có thể quan sát được bên dưới lớp men.

Cách nhận định cơ bản là: khoảng cách giữa các vết xoáy càng rộng thì tốc độ bàn xoay càng chậm; xét từ phương diện kỹ thuật, niên đại có thể tương đối sớm hơn. Ngược lại, tốc độ quay của thiết bị càng nhanh thì cho thấy kỹ thuật càng phát triển. Ngày nay, động cơ điện có tốc độ quay nhanh và ổn định hơn, nên vết xoáy tạo ra càng nhỏ, sít và đều.

Từ góc độ quan sát đồ giả, vào cuối thời Thanh, nhiều bình, vò lớn mô phỏng đồ các triều trước đã được cố ý tạo vết xoáy rất rộng và sâu để mạo nhận là hiện vật đời trước. Chúng ta cần lưu ý quan sát.

Vết nhảy giao

8. Vết nhảy dao

跳刀痕
Tiào dāo hén

Vào đầu thời Minh, người thợ tương đối chú tâm sửa chữa những đặc điểm bị xem là “khuyết điểm” kỹ thuật trên hiện vật, nên chưa thường thấy vết nhảy dao rõ rệt.

Đến giữa và cuối thời Minh, do kinh tế xã hội phát triển, nhu cầu đồ sứ không ngừng tăng lên. Để nâng cao hiệu suất sản xuất, một số công đoạn đã được giản lược hoặc xem nhẹ. Vì vậy, vết nhảy dao xuất hiện đặc biệt nhiều trên hiện vật trong giai đoạn này, kéo dài đến khoảng thời Ung Chính.

Do đặc điểm kỹ thuật, vết nhảy dao thường gồm một vòng các đoạn thẳng hướng vào tâm. Chúng được tạo thành khi người thợ dùng dao tre gọt, cạo đáy hiện vật và lưỡi dao bị nảy trong quá trình thao tác.

Ở giai đoạn này, cả trên phần cốt để mộc lẫn phần phủ kín men đều có thể thấy dấu vết ấy.

Vết nhảy dao trên đồ làm giả hiện nay thường chỉ giống bề ngoài, biểu hiện cứng và gượng. Khi đối chiếu, có thể nhận ra sự khác biệt rõ ràng giữa dấu vết được cố ý tạo ra và dấu vết hình thành ngoài chủ ý.

Dính cát

9. Dính cát

粘砂
Zhān shā

Hiện tượng dính cát khá phổ biến. Nó hình thành trong quá trình nung, khi đáy đồ sứ dính phải một số vật liệu kê nung trong lò.

Hiện tượng này tương đối phổ biến vào cuối thời Minh và có thể được sử dụng như một đặc trưng thời đại để tham khảo khi giám định.

Thông thường, khi giám định hiện vật thuộc giai đoạn này, nếu các điều kiện ở những phương diện khác đều phù hợp, sự hiện diện của cát dính sẽ bổ sung thêm một căn cứ để củng cố nhận định. Dĩ nhiên, những hiện vật ấy thường thuộc nhóm sản phẩm tương đối thô.

Đồ làm giả hiện nay thường dùng men để gắn cát rồi đem nung. Chú ý quan sát là có thể nhận biết.

Đến cuối thời Thanh, chúng ta thường thấy ở chân đáy một số hiện vật có các chấm đen giống như dính cát. Nhưng thực ra, đó là biểu hiện do cốt đất xốp, quá trình lọc và luyện đất chưa kỹ. Đây là một điểm giám định quan trọng để xác định niên đại hiện vật.

Nổ men, bong bật men

10. Nổ men, bong bật men

爆釉
Bào yòu

Nổ men cũng là một “khuyết điểm” kỹ thuật mà người làm sứ luôn muốn khắc phục trong quá trình nung. Tại những phần nhô ra và vùng miệng hiện vật, thường có thể thấy hiện tượng men bong bật do cốt và men liên kết không tốt.

Mãi đến cuối thời Minh, đầu thời Thanh, người thợ mới chú ý áp dụng một số biện pháp để khắc phục.

Vào thời Thuận Trị – Khang Hy, do cốt sứ rắn chắc, vùng miệng của một số hiện vật càng thường xuất hiện hiện tượng nổ, sứt miệng, làm giảm đáng kể tỷ lệ thành phẩm đạt yêu cầu và tính thẩm mỹ, ảnh hưởng đến việc tiêu thụ sản phẩm.

Khi ấy, một biện pháp xử lý xuất hiện: trước hết tạo miệng mộc không men, sau đó phủ lên miệng một lớp men màu tương có tính ổn định tương đối cao. Nhờ vậy, hiện tượng nổ men trên sản phẩm sau nung giảm đáng kể, nâng cao tỷ lệ thành phẩm đạt yêu cầu và tạo ra một bước tiến về kỹ thuật.

芒口
Máng kǒu
Miệng mộc, phần vành miệng không được phủ men thông thường.

酱口
Jiàng kǒu
Miệng phủ men màu tương, tức màu nâu tương.

Miệng men tương ở giai đoạn này thường có màu khá sẫm, thậm chí gần đen; bề mặt men khô, độ bóng kém, sắc độ có chỗ đậm chỗ nhạt. Đây cũng là một đặc trưng của miệng men tương ở giai đoạn sớm.

Về sau, trên một số đồ sứ vẫn có thể thấy miệng men tương, nhưng đó là cách làm có chủ ý để trang trí hoặc mô phỏng đồ các triều trước. Lớp men tương khi ấy bóng sáng như mới, màu nhạt và đồng đều.

Lỗ kim

11. Lỗ kim

棕眼／针眼
Zōng yǎn / zhēn yǎn

Đây là một dạng khuyết điểm hình thành trong quá trình nung đồ sứ. Thực ra, lỗ kim có thể xuất hiện ở mọi bộ phận của hiện vật, nhưng thường gặp nhất ở đáy.

Lỗ kim có ở các thời kỳ Minh – Thanh, nhưng đặc biệt phổ biến trên đáy đồ sứ vào khoảng thời Khang Hy. Vì vậy, nhiều người yêu thích đồ cổ xem việc có hay không có “lỗ kim” là một đặc trưng quan trọng để giám định sứ Khang Hy.

Tuy nhiên, người có kinh nghiệm thường chỉ coi đây là yếu tố bổ trợ, không lấy làm hướng giám định chủ yếu.

Theo tác giả, lỗ kim chủ yếu hình thành do nước trong cốt đất chuyển thành hơi khi nung ở nhiệt độ cao, xuyên thủng bề mặt men. Hiện tượng này có liên quan đến kỹ thuật nhào, luyện và tạo phôi đất, đồng thời cũng khá thường gặp vào thời Khang Hy.

Ở đáy hiện vật thuộc các thời kỳ khác cũng có những điểm lõm tương tự, nhưng nhiều điểm không xuyên thủng bề mặt men mà chỉ tạo thành các hõm nhỏ.

Đồ làm giả hiện nay cũng tạo lỗ kim, nhưng cách làm tương đối máy móc. Chúng ta có thể tìm ra những quy luật lặp lại bất thường ẩn trong vẻ ngoài tưởng như ngẫu nhiên ấy.

Dấu nối cốt

12. Dấu nối cốt

接胎痕
Jiē tāi hén

Dấu nối cốt tương đối thường gặp trên những hiện vật dạng đứng từ thời Khang Hy trở về trước, là một đặc trưng kỹ thuật.

Trong quá trình vuốt tạo hình, do yêu cầu ghép nối phần trên và phần dưới, đất ở vị trí tiếp giáp bị dồn, phình ra cả phía trong lẫn phía ngoài. Việc sửa cốt khi ấy tương đối chú trọng mặt ngoài, nhưng vẫn chưa thật tinh kỹ. Vì vậy, sau khi phủ men và nung thành phẩm, vẫn có thể thấy một vòng nổi giống như “đường eo”.

Ở bên trong hiện vật, do xử lý sơ sài hơn, vòng nối càng nổi rõ.

Từ sau thời Ung Chính, do cốt được sửa ngay ngắn, quy chỉnh, về cơ bản không còn đặc trưng này.

Những năm gần đây, khi làm đồ giả, người ta cố ý tạo dấu nối cốt để người chơi nhìn thấy “khuyết điểm” ấy. Nhưng chính sự gượng ép lại làm lộ nhược điểm cứng nhắc, mang tính quyết định trong việc nhận ra đồ giả.

Dấu nối cốt thường gặp nhất ở giữa thân, tiếp đến là đáy và vai hiện vật. Nó phổ biến trên các loại bình, vò và những hiện vật dạng đứng; không thấy trên đĩa, bát.

Nứt lò

13. Nứt lò

窑裂／窑缝
Yáo liè / yáo fèng

“Nứt lò” là hiện tượng cốt hiện vật bị nứt trong quá trình nung, đặc biệt thường gặp vào cuối thời Minh, đầu thời Thanh, gây ảnh hưởng đến tỷ lệ thành phẩm đạt yêu cầu.

Trong giám định thường ngày, chúng ta thường có thể thấy tì vết này ở đáy bình, vò. Để khắc phục, người thợ có khi dùng một ít chất màu hoặc đất làm cốt trét lên sau đó, chủ yếu nhằm tăng số sản phẩm có thể bán được và giúp việc tiêu thụ dễ dàng hơn.

Nứt lò thường gặp trên những hiện vật có cốt dày. Nó có thể xuất hiện ở mọi bộ phận nhưng phổ biến hơn ở đáy.

Nứt lò hoàn toàn là một “khuyết điểm” mang tính ngẫu nhiên. Theo tác giả, kỹ thuật làm giả hiện đại về cơ bản chưa thể tái tạo được, nên đây cũng được xem là một yếu tố bổ trợ trong giám định.

Nhiều vết nứt lò xuất hiện ngay tại vị trí nối cốt, thường thấy rõ hơn ở bên trong lòng hiện vật.

Ám khói

14. Ám khói

串烟
Chuàn yān

“Ám khói” hình thành do hiện tượng rò khí trong quá trình nung, thường chỉ xuất hiện ở một phía của hiện vật.

Bề mặt phía bị ám khói chuyển sang màu xám đen, đồng thời dấu vết tro lò ở phía này cũng tương đối rõ.

Đây là đặc trưng làm tổn hại đáng kể đến vẻ đẹp của hiện vật, nên thông thường người ta không cố ý mô phỏng.

Giá trị của hiện vật bị ám khói thường giảm khá nhiều. Vì vậy, đối với cả đồ mới lẫn đồ cũ, cho đến thời điểm tác giả viết bài, vẫn chưa thấy trường hợp cố ý mô phỏng đặc trưng này.

Vênh, cong, lệch

15. Vênh, cong, lệch

瓢、翘、歪
Piáo, qiào, wāi

Trên nhiều hiện vật thời Minh có thể thấy các hiện tượng này. Nguyên nhân là độ dày cốt, hàm lượng nước và các điều kiện ban đầu ở từng bộ phận khác nhau. Khi đưa vào lò nung, mức độ co ngót không đồng đều khiến hiện vật bị vênh, cong hoặc lệch.

Ví dụ đơn giản là khi úp đĩa, bát xuống, có thể thấy vành miệng không phẳng; hoặc phần đầu, cổ bình bị nghiêng lệch. Trong nghề còn có câu “mười bình thì chín bình lệch”.

Khi xem xét các điều kiện giám định khác có phù hợp hay không, chúng ta có thể kết hợp thêm cách kiểm tra đơn giản này, qua đó củng cố hoặc điều chỉnh nhận định dựa trên các đặc trưng tham khảo.

Bọt khí

16. Bọt khí

气泡
Qì pào

Thực ra, một trong những yếu tố Lão Cổ Vật ít sử dụng nhất để giám định đồ sứ chính là bọt khí. Lão Cổ Vật là người kiên quyết phản đối quan điểm giám định dựa vào bọt khí.

Số lượng và kích thước bọt khí về cơ bản không có quan hệ đáng kể với niên đại, mà chỉ liên quan đến độ sáng bóng và khả năng khúc xạ của lớp men. Những bọt khí lớn, phân bố thưa thường đi cùng bề mặt men trong. Còn những lớp men có cảm giác “như ngọc”, độ đục sữa mạnh, thì bọt khí bên trong nhất định có dạng nhỏ, dày và phân bố đều.

Sự hình thành bọt khí liên quan đến thành phần men và lượng nước chứa trong đó, đồng thời cũng liên quan đến bầu khí quyển và nhiệt độ trong lò. Tính ngẫu nhiên lớn hơn tính tất định.

Vì vậy, nhìn chung Lão Cổ Vật khuyên nên từ bỏ việc dùng kính lúp quan sát “bọt khí” để xác định niên đại đồ sứ. Càng cần khuyên những người hiện nay chỉ dựa vào “bọt khí” nên dừng lại, đừng đi vào đường sai lệch!

Co men

17. Co men

缩釉
Suō yòu

Đây là tình trạng một số vùng trên đồ sứ bị hở men, được phát hiện sau khi sản phẩm nung xong và ra lò.

Có nhiều nguyên nhân gây co men. Thông thường, người ta cho rằng trong quá trình phủ men, bề mặt cốt có dị vật khiến men không thể bám dính; hoặc bên dưới lớp men có không khí; hoặc độ dày men không đồng đều, tạo ra lực căng kéo lớp men.

Nói ngắn gọn, đây là hiện tượng hở men do sự liên kết giữa cốt và men có khuyết điểm.

Tại những chỗ co men trên hiện vật cũ, thường còn có thể thấy hiện tượng “hỏa thạch hồng” đi kèm. Đây cũng là một yếu tố bổ trợ trong giám định.

火石红
Huǒ shí hóng

Trong việc làm đồ giả hiện nay, tương đối ít thấy trường hợp cố ý tạo hiện tượng co men.

Góc gãy cứng ở chân vòng

18. Góc gãy cứng ở chân vòng, tức chân mất tròn

圈足的硬折角（失圆）
Quān zú de yìng zhé jiǎo (shī yuán)

“Góc gãy cứng” thường được nói đến ở chân vòng của hiện vật thời Khang Hy.

Cần làm rõ rằng góc gãy cứng ở đây không phải góc giữa đáy và thành chân như một số sách đề cập, mà là đường vòng ngoài cùng của chân, tại phần tiếp xúc với mặt đặt.

Trên đoạn cung bị mất tròn của chân vòng, thường có thể thấy những chỗ gãy góc cứng.

Đây là một khuyết điểm kỹ thuật đương thời, phát sinh do lực tay không đều khi dùng công cụ mang đặc trưng thời đại để khoét chân. Đặc trưng thời đại của nó rất rõ, giá trị tham khảo cũng tương đối lớn.

Vết cắt

19. Dấu gọt cắt ở đầu chân vòng

圈足端切削痕迹
Quān zú duān qiē xiāo hén jì

Hiện tượng này rất thường gặp nhưng lâu nay chưa được chú trọng và nghiên cứu.

Chúng ta thường thấy ở đầu chân vòng của đồ sứ Minh – Thanh có những dấu giống như bị va, sứt. Tuy nhiên, quan sát kỹ sẽ nhận ra đó là vết cạo gọt bằng lưỡi sắc.

Đặc biệt, trên chân vòng có lớp men bảo vệ cốt và hỏa thạch hồng, phần cốt trắng mang cảm giác thủy tinh tại vết gọt hiện lên rất nổi bật.

护胎釉
Hù tāi yòu
Lớp men bảo vệ cốt.

Sở dĩ tại vết gọt không xuất hiện hỏa thạch hồng là vì sau khi cạo gọt, lúc kê nung, vị trí này có khe hở nhỏ làm thay đổi bầu khí quyển cục bộ, nên không hình thành sắc đỏ do nung. Việc không còn lớp men bảo vệ cốt cũng có nguyên nhân tương tự về trình tự thao tác: sau khi phủ men, lớp men bảo vệ tại vị trí này đã bị cạo bỏ.

Chúng ta vẫn thường bỏ qua đặc trưng ấy, đến mức theo tác giả, cho tới thời điểm viết bài vẫn chưa có sách nào đề cập đến hiện tượng này.

Sau khi trao đổi với những người làm công tác liên quan tại Viện Nghiên cứu Khảo cổ Cảnh Đức Trấn, tác giả cho rằng dấu vết này hình thành trước khi hiện vật được đưa vào lò nung. Nhằm loại bỏ cát, sạn kê nung bám ở đầu chân hoặc những tạp vật khác có thể ảnh hưởng đến tỷ lệ thành phẩm đạt yêu cầu, người thợ đã dùng lưỡi sắc cạo sạch phần chân, để lại những dấu vết ấy.

Qua quan sát, có thể thấy rất rõ quá trình bắt đầu và kết thúc đường dao. Đây hoàn toàn không phải tì vết do va chạm.

Trước đây chưa từng phát hiện việc mô phỏng đặc trưng này. Nhưng những năm gần đây, trên đồ giả sứ cuối thời Minh đã xuất hiện các dấu vết tương tự. Mọi người nhất định cần chú ý.

Lớp men ở mặt đáy

20. Sự khác nhau giữa men đáy và men mặt ngoài

底面釉的不同
Dǐ miàn yòu de bù tóng

Trên đồ sứ Minh – Thanh, đặc biệt là đồ thời Minh, chúng ta có thể thấy ở nhiều hiện vật, màu sắc của men đáy và men mặt ngoài khác nhau. Có trường hợp đó hoàn toàn là hai loại men.

Hiện tượng này có hai nguyên nhân.

Một là trong quá trình nung, men đáy và men mặt ngoài chịu tác động của lửa khác nhau, từ đó tạo ra sự chênh lệch màu sắc.

Hai là do cân nhắc về kỹ thuật và kinh tế, ngay từ đầu người ta đã sử dụng loại men khác cho phần đáy, nên thành phẩm đương nhiên có sự khác biệt hoàn toàn.

Trong một thời gian dài, đây từng là một tiêu chí đặc trưng để giám định niên đại tương ứng. Hiện nay, người làm giả cũng đã phát hiện và vận dụng đặc điểm này. Tuy nhiên, nếu nắm chắc một số đặc trưng của men cũ, việc giám định vẫn không quá khó.

Những “khuyết điểm” thường gặp được đề cập trong bài đều là các hạn chế và tì vết đã có ngay khi hiện vật ra khỏi lò. Chúng phát sinh do đặc điểm kỹ thuật và trình độ nung, là những khuyết điểm “bẩm sinh”, không liên quan đến các vết va, sứt, hư hỏng hoặc dấu sử dụng xuất hiện trong quá trình sử dụng và thưởng ngoạn sau khi hiện vật đã thành phẩm. Những tổn hại về sau ấy không thuộc phạm vi thảo luận.

Các “khuyết điểm” này có thể được dùng làm yếu tố tham khảo bổ trợ trong giám định, nhưng không phải điều kiện bắt buộc.

Trong nghề có câu: “Tật từ trong lò ra, dù lớn cũng không tính là tật; tật phát sinh về sau, dù nhỏ cũng vẫn là tật.” Tuy nhiên, dù là “bẩm sinh” hay phát sinh về sau, một khi hiện vật có khuyết tật thì việc định giá và đánh giá thẩm mỹ chắc chắn đều chịu ảnh hưởng, chỉ khác nhau về mức độ.

Những “khuyết điểm” mà Lão Cổ Vật nói đến đương nhiên phải hình thành tự nhiên và hợp lý. Không nên cố ý chạy theo “khuyết điểm”, nhưng cũng không thể bỏ qua chúng. Chỉ khi vận dụng thành thạo các đặc trưng “khuyết điểm” trong giám định đồ sứ, chúng mới có thể trở thành “vũ khí” giám định hữu ích trong tay chúng ta.

Vén màn sương để hiểu rõ sự thật, hãy để kiến thức về những đặc trưng “khuyết điểm” trở thành một nguồn tham khảo hữu ích nữa trong quá trình sưu tầm.

 

Nguồn: Chinese Collectors

Nguyễn Duy Tuấn

 Tiệm Lão Cổ Vật

 Sưu tầm và biên dịch