Sửa trang
Thời gian render trang: 23/11/2026 05:22:58.585

Văn Hóa Đông Sơn - Chiến Tranh Và Hòa Bình: Trở Lại Tục “tị Ẩm” Đông Sơn

07-11-2026Tác giả:Lão Cổ VậtLượt xem:0

    Từ những chiếc muôi chế bằng vỏ quả nậm bầu thời Đông Sơn

    Trở lại với mô tả của Đặng Nghiêm Vạn, cũng như quan sát thực tế của chúng tôi tại một lễ hội người Mảng, thì dung dịch được dùng để đưa qua mũi chủ yếu có hai loại: Thứ nhất là nước gia vị cay gồm gừng, tỏi, sả, ớt, hạt tiêu (mắc khén)… Thứ hai là rượu thuốc (rượu ngâm với một số loại vỏ cây thơm, nóng…). Lễ hội thường diễn ra vào mùa đông, dịp Tết, thảng hoặc được dùng trong tiệc cưới xin, ma chay, thành niên… để vừa chống lạnh, vừa dễ nâng cấp độ say sưa đê mê.
    Ngoài nồi chậu đựng dung dịch cay đã lọc tạp chất kích thước lớn, dụng cụ đưa dung dịch đó qua mũi phổ biến là dạng muôi có lỗ thông với tay cầm được khoét rỗng như một ống dẫn. Tay cầm này có thể bằng tre nứa, nhưng tiện lợi và phổ biến nhất được làm từ quả bầu nậm, với phần tay cầm là cuống thu nhỏ sẵn có.

    Muôi bầu bằng đồng có lỗ thủng ở chuôi dùng cho “tị ẩm”


    Sưu tập mà chúng tôi đang lưu giữ và nghiên cứu gồm 10 hiện vật muôi bầu đã gia công và chưa gia công, do người dân khai quật, thu gom từ 2022 đến 2024 trong các mộ thân cây khoét rỗng Đông Sơn. Hiện công việc ngâm tẩm, sấy khô đã hoàn tất. Bài viết này nhằm thông báo tóm tắt kết quả nghiên cứu từ sưu tập muôi quả bầu đó, có mở rộng so sánh với một số hiện vật muôi đồng Đông Sơn đúc theo dáng muôi bầu có lỗ thủng ở chuôi, tương tự dụng cụ "tị ẩm".
    Sưu tập 10 hiện vật bầu nậm đang khảo sát có hai chiếc còn nguyên vẹn, chưa mở miệng muôi và chưa ngắt, khoét cuống. Hai chiếc này gồm một chiếc lớn, dài 42 cm, và một chiếc nhỏ, dài 21 cm - có thể là nguyên liệu chôn theo chủ nhân.
    Số còn lại đều khoét miệng muôi ở phần phồng rộng nhất quả bầu, với kích thước tương đương 6/10 đường kính bụng bầu ở nơi rộng nhất. Đa số hình khoét là hình tròn, hơi bầu dục. Duy nhất một chiếc được khoét hình tim dạng "con cơ", với eo khuyết nhọn hướng ở phần chuôi cán.
    Trong số 8 muôi bầu đã khoét miệng, có 3 chiếc không thủng cuống, 2 chiếc được khoét thủng ở đúng vị trí cuống rụng, 1 chiếc được cắt cụt hẳn phần cuống tạo lỗ thủng to, đường kính ngoài 1,8 cm. Loại này khi nước đong đầy bầu, dốc theo đường ống tay cầm sẽ tạo tia nước thẳng theo trục tay cầm. Còn lại là 2 chiếc để cuống kín nhưng được khoét lỗ ở rìa cạnh; khi dung dịch dốc ngược ra ống tay cầm sẽ tạo vòi nước ngang vuông góc với trục tay cầm, rất tiện lợi cho việc đưa dung dịch cay vào mũi.

    Muôi bầu trong mộ thân cây khoét rỗng Đông Sơn vùng nam Hà Nội có lỗ trích ngang rất độc đáo


    "Những bằng chứng di vật Đông Sơn bằng đồng xác nhận tính phổ cập của lối uống bằng mũi và các dụng cụ chuyên biệt của tục này" - TS Nguyễn Việt.
    Lượng dung dịch tạm đong trong mỗi muôi bầu, không kể ống tay cầm, dao động từ 200 ml đến 500 ml tùy độ lớn quả bầu. Trong nhiều minh chứng (hình vẽ và tượng khối trên đồ đồng Đông Sơn, Điền) cho thấy muôi bầu nói riêng và muôi đồng nói chung đương thời chủ yếu dùng để múc rượu, dung dịch cay gây say. Muôi bầu kín chuôi dùng để múc rót ra cốc, bát khác cho người dùng. Muôi trổ thủng lỗ ngang hay dọc ở chuôi đều là muôi chuyên dùng cho việc uống bằng mũi.
    Tục "tị ẩm" thời Hùng Vương giờ không chỉ là truyền thuyết mà đã được chứng thực qua tư liệu khảo cổ học.
    Đến những muôi tị ẩm bằng đồng


    Trong khi chỉnh lý sưu tập CQK (California, Mỹ) về đồ đồng Đông Sơn, tôi nhận ra hai chiếc muôi đồng hình bầu nậm có bằng chứng rót dung dịch qua tay cầm.
    Một chiếc nhỏ, dài 15 cm, rộng nhất ở bầu muôi 7 cm, miệng muôi 5 cm. Trên tay cầm hướng với chiều ngửa miệng muôi có hình một con bò đúc liền với muôi. Phần cuống muôi uốn cong xoắn tròn (spiral). Tại đó có một lỗ thủng; khi múc nước, dốc theo ống tay cầm sẽ tạo dòng nước tuôn qua lỗ đó.

    Dạng muôi đồng "tị ẩm" này không đơn chiếc. Chúng tôi bắt gặp tiêu bản thứ hai là một dụng cụ Đông Sơn muôi bầu nậm khác bằng đồng có lỗ thủng ở chuôi, thuộc sưu tập của Phó Đức Tùng (Xuân Mai, Hà Nội).
    Đó là một chiếc muôi nhỏ (dài 12 cm, rộng bầu 5 cm), trên phần tay cầm hướng ngửa theo chiều mở miệng bầu cũng có hình một con bò đúc liền. Chuôi tay cầm có vệt mờ của vòng cuốn tròn spiral và một lỗ thủng đường kính 0,8 cm, có thể dễ dàng đưa dung dịch từ muôi ra ngoài.
    Loại muôi bầu thứ hai là muôi nghi lễ hiếm có, từng được trưng bày tại Bảo tàng Singapore, nhà hàng Trống Đông Sơn (phố Trần Đăng Ninh, Hà Nội) và trong sưu tập CQK (California, Mỹ)…
    Đây là loại muôi bầu nậm dùng trong lễ nghi. Phần muôi chứa không lớn (8 - 10 cm), miệng mở khoảng 6 - 7 cm, nhưng phần tay cầm kéo dài tới 50 cm. Trên đó trang trí hình chim bồ nông với các hình khắc chìm kỷ hà đặc trưng Đông Sơn. Dạng muôi lễ nghi này đều có chân chống trong tư thế trang trọng để trên bàn thờ.
    Chiếc muôi bầu thuộc sưu tập CQK có tay cầm đặc biệt ở chỗ có thể tháo ra làm hai phần. Thợ đúc đã chế riêng phần trên của cuống tay cầm, nơi có vòng uốn spiral, như một nắp đậy - có thể mở ra khi rót nước thiêng dâng thần thánh, hoặc dùng trong lễ nghi "tị ẩm".
    Những bằng chứng di vật Đông Sơn bằng đồng xác nhận tính phổ cập của lối uống bằng mũi và các dụng cụ chuyên biệt của tục này.

    Phát hiện khảo cổ học cùng việc nghiên cứu tỉ mỉ các hiện vật trong khung cảnh thông tin rộng mở (thư tịch và so sánh dân tộc học) đã góp phần xác nhận và soi sáng từng chi tiết cuộc sống, phong tục xưa.
    Phát hiện những dụng cụ liên quan đến tục uống bằng mũi ("tị ẩm") được lưu truyền và ghi chép trong sách xưa, nay vẫn tồn tại trong lễ tục của một số dân tộc miền núi, đã giúp khẳng định một nếp sống từng phổ biến trong thời dựng nước thuộc văn hóa Đông Sơn.

    Tác giả: TS Nguyễn Việt
    Nguồn: Bảo tàng lịch sử Quốc Gia

    #LaoCoVat #AntiqueNews #Tintuccovat #DiSanVanHoa #TiAmDongSon

    ĐN
    Giới thiệu tác giảLão Cổ Vật

    Lão Cổ Vật – gia truyền từ 1955, thẩm định cổ vật và tư vấn sưu tầm. Chia sẻ kiến thức, câu chuyện về cổ vật và văn hoá Việt cùng quý nhà sưu tầm.

    Bài viết liên quan

    Biểu Tượng Ngôi Sao Trên Mặt Trống Đồng Đông Sơn

    Biểu Tượng Ngôi Sao Trên Mặt Trống Đồng Đông Sơn

    Trung tâm của mặt trống đồng Đông Sơn thường xuất hiện một hình ngôi sao có từ 8 đến 14 cánh. Đây là hình ảnh nổi bật và quan trọng nhất, đại diện cho mặt trời – biểu tượng tối cao trong tự nhiên. Người xưa tin rằng mặt trời mang đến ánh sáng, năng lượng và sự sống, vì vậy họ dành sự tôn kính đặc biệt cho hình ảnh này. Việc đặt ngôi sao ở vị trí trung tâm phản ánh lòng biết ơn sâu sắc của cư dân Đông Sơn đối với thiên nhiên.
    Xem chi tiết
    Tửu Cụ Việt: Tự Hào Nét Riêng

    Tửu Cụ Việt: Tự Hào Nét Riêng

    Trong dụng cụ bốn món ăn chơi với rượu – chè – trầu – thuốc, đồ phục vụ uống rượu (tửu cụ) do người Việt chế tác là phong phú và đa dạng hơn cả. Việc tiếp nối cũng liền mạch qua thời kỳ, vùng miền, hợp thành môn chơi tửu cụ đầy hấp dẫn.
    Xem chi tiết
    Gốm Cổ Việt Nam – Những Hằng Số Văn Hóa

    Gốm Cổ Việt Nam – Những Hằng Số Văn Hóa

    Nói lên sự khắc họa gốm cổ Việt Nam như một giá trị văn hóa bền bỉ của dân tộc, phản ánh đời sống dân gian, tâm thức người Việt và vẻ đẹp mộc mạc, giản dị được gìn giữ qua hàng nghìn năm lịch sử.
    Xem chi tiết
    Hoa Sen Trong Nghệ Thuật Trang Trí Việt Nam ( Phần 1 )

    Hoa Sen Trong Nghệ Thuật Trang Trí Việt Nam ( Phần 1 )

    Không biết chính xác tự bao giờ, hoa sen - loài hoa đẹp mang nhiều ý nghĩa thâm thúy đã đi vào tâm tưởng của người Việt
    Xem chi tiết
    Chim Lạc Trên Trống Đồng Đông Sơn.

    Chim Lạc Trên Trống Đồng Đông Sơn.

    Chim dang cánh bay trên mặt trống là chim Lạc và là vật tổ của văn hóa Đông Sơn
    Xem chi tiết
    Hoa Sen Trong Nghệ Thuật Trang Trí Việt Nam ( Phần 2 )

    Hoa Sen Trong Nghệ Thuật Trang Trí Việt Nam ( Phần 2 )

    Khám phá vai trò độc đáo của hoa sen trong nền văn minh Đại Việt, từ những công trình kiến trúc chùa tháp thời Lý – Trần đến nghệ thuật gốm sứ truyền thống. Sen không chỉ là hình ảnh trang trí mà còn là biểu tượng tinh thần, hiện diện trong các phù điêu, bệ tượng, đá kê chân cột, và trên những sản phẩm gốm men ngọc, gốm hoa nâu với kỹ thuật khắc, đắp nổi tinh xảo.
    Xem chi tiết
    Trường Kỷ Trong Nội Thất Truyền Thống Việt Nam

    Trường Kỷ Trong Nội Thất Truyền Thống Việt Nam

    Trường kỷ là món nội thất gắn bó với kiến trúc nhà Việt qua nhiều thế hệ, vừa mang tính ứng dụng cao, vừa thể hiện tinh thần hiếu khách, phong cách sống và địa vị của gia chủ.
    Xem chi tiết
    Hoa Sen Trong Nghệ Thuật Trang Trí Việt Nam ( Phần 3 )

    Hoa Sen Trong Nghệ Thuật Trang Trí Việt Nam ( Phần 3 )

    Sen trên gốm Chu Đậu Nét Lam Và Hồn Sen: Biểu Tượng Văn Hóa Trên Gốm Chu Đậu Việt Nam
    Xem chi tiết
    Trống Đồng Đông Sơn - Tinh Hoa Văn Hóa Việt Cổ

    Trống Đồng Đông Sơn - Tinh Hoa Văn Hóa Việt Cổ

    Trong toàn bộ hệ thống hiện vật của văn hóa Đông Sơn, trống đồng là loại hình nổi bật nhất, vừa có giá trị khảo cổ, vừa có giá trị biểu tượng. Trống đồng không chỉ là nhạc khí dùng trong nghi lễ, lễ hội hay sinh hoạt cộng đồng, mà còn là hiện vật kết tinh trình độ luyện kim, nghệ thuật tạo hình, tín ngưỡng nông nghiệp và quyền lực xã hội của cư dân Việt cổ. Từ bao đời nay, trống đồng Đông Sơn đã được xem là biểu tượng thiêng liêng của văn hóa Việt Nam, gắn với văn minh sông Hồng và thời kỳ
    Xem chi tiết
    Thạp Đồng Đông Sơn - Bản Sắc Của Văn Hóa Việt Cổ

    Thạp Đồng Đông Sơn - Bản Sắc Của Văn Hóa Việt Cổ

    Trong hệ thống hiện vật của văn hóa Đông Sơn, thạp đồng là một loại hình rất đáng chú ý. Nếu trống đồng thường được nhắc đến như biểu tượng lớn nhất của văn minh Đông Sơn, thì thạp đồng lại cho thấy một phương diện khác: đời sống sinh hoạt, nghi lễ, tín ngưỡng và khả năng chế tác đồ đồng tinh xảo của cư dân Việt cổ. Thạp đồng không chỉ là đồ chứa. Ở nhiều trường hợp, nó còn là lễ khí, vật phẩm tùy táng, biểu tượng của địa vị xã hội và là nơi lưu giữ nhiều lớp thông tin về đời sống Đông Sơn.
    Xem chi tiết

    Bình luận

    0

    Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận!

    Gửi bình luận của bạn

    Gửi bình luận

    Lịch cát tường

    Thứ Năm, 23/05/2024

    16

    Tháng 4 (Âm) - Giáp Thìn

    "Ngày lành tháng tốt, bách sự hanh thông"

    Đăng ký tư vấn

    Sưu tầm đúng – Giữ trọn giá trị

    Để lại số điện thoại để được chuyên gia Lão Cổ Vật tư vấn sưu tầm và thẩm định cổ vật.

    Nội dung chính
      Lão Cổ Vật
      古
      Khách hàng và hoạt động

      Album Lão Cổ Vật

      Những khoảnh khắc giao lưu cùng khách hàng, nhà sưu tầm và các phiên chợ đồ xưa – nơi mỗi tác phẩm tìm được chủ nhân xứng đáng.

      Tất cả
      Không gian
      Giao lưu
      Phiên chợ
      Bộ trường kỷ gỗ lim
      Không gian

      Bộ trường kỷ gỗ lim

      Bộ trường kỷ gỗ lim cổ điển Lão Cổ Vật bài trí cho không gian studio của khách hàng.

      Giao lưu Đại sứ quán
      Giao lưu

      Giao lưu Đại sứ quán

      Lão Cổ Vật giao lưu, giới thiệu văn hoá cổ vật Việt cùng Đại sứ quán Ả Rập.

      Phiên chợ Viềng
      Phiên chợ

      Phiên chợ Viềng

      Gian hàng đồ xưa của Lão Cổ Vật tại phiên chợ Viềng đầu xuân.

      Thư pháp chữ Phật Tâm
      Không gian

      Thư pháp chữ Phật Tâm

      Tranh thư pháp chữ Phật Tâm trang trí trong không gian phòng khách nhà khách hàng.

      Nhà sưu tầm ghé thăm
      Giao lưu

      Nhà sưu tầm ghé thăm

      Các nhà sưu tầm quốc tế sang giao lưu, thưởng lãm tác phẩm tại Lão Cổ Vật.

      Gian hàng Tết Hàng Lược
      Phiên chợ

      Gian hàng Tết Hàng Lược

      Gian hàng Tết của Lão Cổ Vật tại chợ hoa Hàng Lược, điểm hẹn quen thuộc mỗi dịp xuân về.

      Tác phẩm sơn thiếp vàng
      Không gian

      Tác phẩm sơn thiếp vàng

      Bộ tác phẩm sơn thiếp vàng trang trí tại nhà khách hàng, trang nghiêm và ấm cúng.

      Thưởng trà cùng huynh đệ
      Giao lưu

      Thưởng trà cùng huynh đệ

      Huynh đệ ghé thăm, thưởng trà và đàm đạo về cổ vật tại Lão Cổ Vật.

      Khách quốc tế thăm gian hàng Tết
      Phiên chợ

      Khách quốc tế ghé thăm

      Khách nước ngoài thăm quan gian hàng Tết của Lão Cổ Vật tại phố Hàng Lược.

      Xem thêm hoạt động

      Góc sưu tầm Lão Cổ Vật

      Kiến Thức Sưu Tầm

      Học cách phân biệt đồ cổ, đồ giả cổ và thẩm định giá trị cổ vật cùng các chuyên gia Lão Cổ Vật.

      Đăng ký nhận thông tin mới nhất

      Bài viết mới về cổ vật, kiến thức thẩm định và tác phẩm mới từ Lão Cổ Vật gửi thẳng tới bạn.

      Khám Phá Thế Giới Động Vật Phong Phú Trên Cổ Vật Đông Sơn
      07-11-2026Th07-11-2026

      Khám Phá Thế Giới Động Vật Phong Phú Trên Cổ Vật Đông Sơn

      Hình ảnh các loài động vật được tạo tác sinh động trên cổ vật của nền văn hóa Đông Sơn là minh chứng cho lối sống gần gũi với thiên nhiên của người Việt cổ.
      Nguyễn Hoài ThươngĐọc bài viết
      Điêu Khắc: Dấu Ấn Bất Diệt Của Văn Minh Nhân Loại
      07-11-2026Th07-11-2026

      Điêu Khắc: Dấu Ấn Bất Diệt Của Văn Minh Nhân Loại

      Từ những khối đá thô sơ đến nét chạm đầy tinh tế, nghệ thuật điêu khắc âm thầm ghi dấu bước chân nhân loại qua từng thời kỳ.
      Nguyễn Hoài ThươngĐọc bài viết
      Áo Dài Xưa Qua Bưu Ảnh Cổ
      07-11-2026Th07-11-2026

      Áo Dài Xưa Qua Bưu Ảnh Cổ

      Nhìn người xưa trong trang phục áo dài năm thân – thuộc loại áo thụ lĩnh (cổ tròn dựng đứng) từ vua, quan, cho đến nam phụ lão ấu thứ dân trông đều thật đẹp, biểu đạt trọn vẹn thần thái và sự trang trọng của chiếc áo dài rất Việt này. Để tìm lại quá khứ vàng son của tà áo năm thân, những bưu ảnh cổ có niên đại cả trăm năm giúp chúng ta ngược thời gian trở về quá vãng.
      Nguyễn Hoài ThươngĐọc bài viết
      Bảo Vật Quốc Gia Việt Nam: Mộ Thuyền Việt Khê
      07-11-2026Th07-11-2026

      Bảo Vật Quốc Gia Việt Nam: Mộ Thuyền Việt Khê

      Mộ thuyền là một trong những táng tục đặc trưng của văn hóa Đông Sơn. Cho đến nay, mộ thuyền đã được phát hiện trong nhiều di tích Đông Sơn, cung cấp những tư liệu quý báu cho chúng ta tìm hiểu về tính chất cũng như các mối quan hệ của văn hóa nổi tiếng này. Một trong những phát hiện sớm nhất và quan trọng nhất về mộ thuyền trong văn hóa Đông Sơn đó là ngôi mộ Việt Khê (mộ số 2 - M2).
      Nguyễn Hoài ThươngĐọc bài viết
      Mỹ Thuật Chạm Khắc Gỗ Tại Nhà Cổ Trần Công Vàng
      07-11-2026Th07-11-2026

      Mỹ Thuật Chạm Khắc Gỗ Tại Nhà Cổ Trần Công Vàng

      Những chi tiết trang trí bằng gỗ tựa như tác phẩm điêu khắc, làm bừng sức sống cho không gian xưa, như góp nhặt lại chất Á Đông và những tâm tư, tình cảm của chủ nhân phong lưu thanh nhã.
      Nguyễn Hoài ThươngĐọc bài viết

      @laocovat

      Thưởng ngoạn cổ vật cùng Lão Cổ Vật

      Những thước phim ngắn về thẩm định, sưu tầm và thưởng ngoạn cổ vật từ kênh TikTok Lão Cổ Thẩm Định cổ vật – gia truyền từ 1955.

      Ghè – Liễn men lam thế kỷ 19

      Góc trưng bày tại tiệm Lão Cổ Vật

      Ngũ Long Quần Hội – đôi chóe đồng khảm tam khí

      Lân Vương Đại Nghiệp Diên Miên – tác phẩm độc bản

      Nhận biết đồ cổ qua lớp men đáy

      Sứ men lam thời Thanh thế kỷ 18

      Đồ cổ Nhập môn Thực chiến – bài phân tích của học viên

      Khi cổ vật trở thành linh hồn không gian sống

      Lão Cổ Vật

      Địa chỉ

      332B Âu Cơ, Hồng Hà, Hà Nội

      Lão Cổ Vật Antique Since 1955

      Khởi nguồn từ năm 1955, Lão Cổ Vật là nơi chia sẻ thông tin thị trường cổ vật và nghệ thuật, giúp các nhà sưu tầm khám phá, mua bán, tài trợ và gửi giao lưu các tác phẩm quý hiếm.

      Thông tin tài khoản: STK 0541007007007 – Nguyễn Duy Tuấn – Vietcombank chi nhánh Long Biên.

      Facebook Lão Cổ Vật
      YouTube Lão Cổ Vật
      Zalo Lão Cổ Vật
      Email Lão Cổ Vật

      Đăng ký nhận tư vấn

      Bản đồ

      © 2026 Lão Cổ Vật Antique. Thẩm định cổ vật – Tư vấn sưu tầm – Gia truyền từ 1955.

      098.13.02468