Các Kĩ Thuật Tạo Nét Núi Đá Trên Đồ Sứ Cổ Phục Vụ Thẩm Định Cổ Vật

Trong quá trình thực hành và sáng tác nghệ thuật, để thể hiện mạch cấu trúc, đường vân, chất liệu, sự phân bố sáng – tối (âm – dương), những chỗ lồi – lõm, hướng nghiêng và mặt quay trước – sau của núi đá, cây cối trong tranh sơn thủy, các họa gia cổ đại Trung Quốc đã từng bước hình thành những kỹ pháp vận bút theo lối thuân và xát.

Từ đó xuất hiện thuật ngữ chuyên biệt trong hội họa truyền thống Trung Quốc gọi là “Thuân pháp” (皴法 – cūn fǎ).

Các kỹ pháp tạo nét thuân được sử dụng trong quốc họa Trung Quốc để thể hiện núi đá

Khi vẽ, họa gia trước tiên phác họa đường viền, sau đó sử dụng bút nghiêng với mực nhạt, tương đối khô để tạo các nét thuân.

Những kỹ pháp chủ yếu được sử dụng để thể hiện núi đá và các dãy núi bao gồm:

• Phi ma thuân (披麻皴 – pī má cūn): Kỹ pháp tạo các đường thuân tựa như những sợi gai dầu buông xõa.
• Vũ điểm thuân (雨点皴 – yǔ diǎn cūn): Kỹ pháp tạo nét thuân dạng chấm mưa.
• Quyển vân thuân (卷云皴 – juǎn yún cūn): Kỹ pháp tạo nét thuân tựa những đám mây cuộn.
• Giải sách thuân (解索皴 – jiě suǒ cūn): Kỹ pháp tạo nét thuân như những sợi dây thừng được tháo xoắn.
• Ngưu mao thuân (牛毛皴 – niú máo cūn): Kỹ pháp tạo những đường thuân mảnh, dày như lông trâu.
• Đại phủ phách thuân (大斧劈皴 – dà fǔ pī cūn): Kỹ pháp tạo những mảng thuân lớn, góc cạnh, tựa vết rìu bổ.
• Tiểu phủ phách thuân (小斧劈皴 – xiǎo fǔ pī cūn): Kỹ pháp tạo những nét thuân nhỏ, ngắn, tựa vết rìu bổ.

Những kỹ pháp hội họa này cũng được ứng dụng vào quá trình chế tác và trang trí đồ sứ.

Từ cuối thời Minh đến thời Thanh, họa tiết núi đá thường xuyên xuất hiện trên đồ sứ với vai trò là đề tài trang trí chủ đạo. Đồng thời, những kỹ pháp tạo nét thuân khác nhau trên núi đá cũng trở thành một trong những căn cứ hỗ trợ việc phân định niên đại đồ sứ cổ.

Họa tiết sơn thủy trên hai chiếc đĩa trong hình trên thể hiện những kỹ pháp tạo nét thuân khác nhau

Núi trên đồ sứ thời Thanh sơ kỳ

Núi trên đồ sứ thời Thanh trung kỳ

Kỹ pháp tạo nét thuân cho đá núi trên những chiếc đĩa trong hình xuất hiện từ cuối thời Minh và kéo dài đến đầu thời Thanh. Thể hiện cả trên đá núi lớn và đá núi nhỏ. Vào đầu thời Thanh, những đường chấm này mảnh và dày đặc, nhưng không hỗn loạn; sau thời Càn Long vào giữa thời Thanh, những đường chấm này trở nên dày và dài hơn, và sự chuyển động của chúng trên đá trở nên đơn giản hơn.

Đến giai đoạn Thanh trung kỳ, đặc biệt là sau thời Càn Long, những đường nét đứt có xu hướng trở nên thô hơn, dài hơn; đồng thời hướng vận hành và cách bố trí của các đường nét trên núi đá cũng trở nên đơn giản hơn.

(Lão Cổ Vật chú thích: tại hạ giữ nguyên ý gốc bài viết, nhưng chỗ này đang xung đột với phần họa pháp phi ma thuân, đúng ra là sơ kỳ và đầu Khang Hy là trương phi ma thuân, từ cuối Khang Hy đến Ung Chính là tiểu phí ma thuân).

Kỹ pháp tạo nét thuân trên chiếc đĩa này được gọi là Tiểu phi ma thuân (小披麻皴 – xiǎo pī má cūn).

Đặc điểm của kỹ pháp này là những đường thuân tương đối ngắn, có độ uốn cong rõ rệt và được bố trí khá dày trên các khối núi đá. Tuy nhiên, dù mật độ đường nét lớn, bố cục vẫn phải bảo đảm sự hài hòa, có trật tự, không rối loạn.

Tiểu phi ma thuân là kỹ pháp hội họa tương đối thịnh hành từ thời Thuận Trị đến đầu thời Khang Hy, đặc biệt phổ biến trong giai đoạn Khang Hy. Trong hội họa truyền thống Trung Quốc, khi thể hiện núi đá, các họa gia thường điểm xuyết thêm những chấm rêu, gọi là Đài điểm (苔点 – tái diǎn).

(Lão Cổ Vật chú thích: Đúng ra tiểu phi ma thuận thịnh hành giai đoạn từ Ung Chính trở đi, đầu Khang Hy là trường phi ma thuân. Tại hạ giữ nguyên ý gốc bài viết nhưng chúng ta cần biết để đối chiếu ở những bài nghiên cứu sao. Chỗ này có thể tác giả biên chữ nhầm, vì ngay ở ví dụ chiếc đĩa phía dưới, tác giả cũng ghi là Đại phi ma thuân phổ biến ở đầu Khang Hy)

Quan sát chiếc đĩa trong hình trên, có thể nhận thấy tại khu vực xung quanh núi đá và phần vành miệng xuất hiện những chấm tròn với kích thước lớn nhỏ khác nhau.

Dạng Đài điểm này thường xuyên xuất hiện trên đồ sứ thời Thanh, đặc biệt là đồ sứ thanh hoa.

Ở giai đoạn đầu thời Thanh, các chấm Đài điểm thường có những đặc trưng:

• Kích thước lớn nhỏ không đồng đều, được bố trí xen kẽ một cách tự nhiên.
• Sắc độ màu có sự biến đổi đậm – nhạt, sáng – tối.
• Các chấm điểm không đồng nhất về hình thái và cường độ màu.

Đến giai đoạn Thanh trung kỳ trở về sau, kích thước và sắc độ của các chấm Đài điểm có xu hướng trở nên tương đối đồng đều hơn (xem hình dưới).

 Đài điểm thời Thanh sơ kỳ có kích thước và sắc độ đậm nhạt không đồng đều

Đài điểm thời Thanh vãn kỳ có kích thước và sắc độ tương đối đồng đều

Ngoài những kỹ pháp kể trên, một số kỹ pháp tạo nét thuân thường gặp trên họa tiết núi đá còn bao gồm Đại phi ma thuân (大披麻皴 – dà pī má cūn), Phủ phách thuân (斧劈皴 – fǔ pī cūn) và Đinh đầu thuân (钉头皴 – dīng tóu cūn).

 Đại phi ma thuân – Thịnh hành vào giai đoạn đầu thời Thanh

Phủ phách thuân – Thịnh hành vào thời Khang Hy

 Đinh đầu thuân – Bắt đầu xuất hiện từ thời Ung Chính, đặc biệt thịnh hành vào thời Càn Long

Hoa văn trang trí trên đồ sứ mang những đặc trưng thời đại tương đối rõ nét. Đây là kết quả phản ánh tổng hợp trình độ công cụ sản xuất, nguyên vật liệu chế tác, quan niệm thẩm mỹ và trình độ tư duy nghệ thuật của từng thời kỳ. Việc nắm vững những kỹ pháp tạo nét thuân khác nhau trên họa tiết núi đá sẽ giúp chúng ta có thêm cơ sở để nghiên cứu, phân định niên đại và phân biệt thật – giả trong giám định đồ sứ cổ hay thẩm định cổ vật.

Nguồn: Zhihu

Lão Cổ Vật

Sưu tập và biên dịch