Một Số Đặc Điểm Thanh Liệu Trên Đồ Sứ Minh – Thanh Phục Vụ Thẩm Định Cổ Vật

1. Bình Đẳng Thanh (平等青 – píng děng qīng)

Còn được gọi là Pha Đường Thanh (陂塘青 – bēi táng qīng), là loại nguyên liệu màu lam thịnh hành vào giai đoạn giữa triều Minh, chủ yếu trong ba triều Thành Hóa, Hoằng Trị và Chính Đức. Đặc biệt, dưới hai triều Thành Hóa và Hoằng Trị, loại thanh liệu này được sử dụng ở cả quan diêu và dân diêu, với tổng thời gian sử dụng khoảng 70 năm. Đặc trưng phát sắc của Bình Đẳng Thanh là màu lam có ánh xanh xám, sắc màu thanh nhã, nhẹ nhàng và tương đối ổn định. Trong những vùng vẽ thanh hoa theo lối tô nhuộm, đôi khi xuất hiện những vệt màu có hình thái tựa như bông xơ (dạng bông gòn), như minh họa trong hình bên phải.

Thời Thành Hóa

Bình Đẳng Thanh thời Thành Hóa có sắc màu thanh nhã. Do hàm lượng sắt tương đối thấp nên sau khi nung, màu lam thường ánh xanh xám, trong trẻo, rõ nét và sáng sủa. Màu phát sắc mềm mại, trong sắc lam có ánh xám. Sắc độ rất ổn định, tạo cảm giác dịu nhẹ và trầm tĩnh.

Thời Hoằng Trị

Nhìn chung, đặc điểm phát sắc thanh hoa thời Hoằng Trị tương đồng với thời Thành Hóa, tiếp tục sử dụng nguyên liệu Bình Đẳng Thanh. Màu lam phát sắc tương đối nhạt, thanh nhã và tinh tế. Trong số đó, một bộ phận nhỏ hiện vật có màu sắc đậm hơn, thể hiện sắc lam xám trầm sâu, gần với sắc độ thanh hoa thời Chính Đức.

Thời Chính Đức

Phần lớn đồ sứ thanh hoa thời Chính Đức có màu lam xám tương đối nhạt. Tuy màu không đậm nhưng sắc độ khá ổn định và đồng đều. Ở hai thời Thành Hóa và Hoằng Trị, ngoài những hiện vật có màu thanh hoa nhạt, thanh nhã, còn xuất hiện những món đồ có sắc lam ngả xám đen, thậm chí mang những đốm gỉ sắt màu nâu. Đến thời Chính Đức, hiện tượng này có xu hướng xuất hiện ngày càng nhiều. Màu thanh hoa có hiện tượng loang tản, khiến đường nét và hoa văn trang trí trở nên mờ nhòe, thiếu sắc nét.

2. Hồi Thanh (回青) hay Đầu Thanh (头青 – tóu qīng)

Còn được gọi là Phật Đầu Thanh (佛头青 – fó tóu qīng). Nguyên liệu Hồi Thanh (回青 – huí qīng) khi phát sắc có màu lam tương đối thuần nhất, trong lam ánh tím, khác biệt với sắc độ của Tô Ma Ly Thanh và Bình Đẳng Thanh. Đây là một loại thanh liệu nhập khẩu được Ngự diêu xưởng Cảnh Đức Trấn sử dụng vào cuối thời Chính Đức và trong các triều Gia Tĩnh, Long Khánh, Vạn Lịch của nhà Minh. Loại nguyên liệu này thường được phối trộn với Thạch Tử Thanh (石子青 – shí zǐ qīng). Trong số các loại Hồi Thanh, loại quý hiếm nhất từng có giá trị rất cao. Vào một thời kỳ nhất định, giá của nó thậm chí còn vượt qua giá vàng. Hồi Thanh cũng được ghi nhận có nguồn gốc tại Vân Nam, có thể sử dụng làm nguyên liệu màu trong chế tác đồ sứ. Loại thanh liệu này đã xuất hiện từ thời Chính Đức nhà Minh và đến thời Gia Tĩnh trở thành một trong những đặc trưng tiêu biểu của đồ sứ thanh hoa đương thời.

Thời Gia Tĩnh: Màu thanh hoa phát sắc rực rỡ, có loại lam ánh tím, có loại lam ánh đỏ. Một số hiện vật sử dụng tỷ lệ Hồi Thanh quá cao trong quá trình phối liệu, khiến màu lam xuất hiện hiện tượng loang tản, làm cho đường nét hoa văn trở nên mờ nhòe.

Thời Long Khánh: Nguyên liệu Hồi Thanh thời Long Khánh có màu phát sắc lam tương đối ổn định. Một bộ phận nhỏ hiện vật có sắc lam hơi nhạt và ánh xám.

Thời Vạn Lịch: Ở giai đoạn đầu Vạn Lịch, nguyên liệu Hồi Thanh có khả năng phát sắc tốt, màu lam ánh tím. Đến giai đoạn cuối Vạn Lịch, do tỷ lệ Hồi Thanh trong phối liệu giảm xuống nên màu thanh hoa trở nên xám tối rõ rệt.

3. Chiết Liệu (浙料 – zhè liào)

Chiết Liệu bắt đầu được ghi nhận từ thời Vạn Lịch nhà Minh nhưng lúc này lượng sử dụng còn tương đối ít. Đến thời Thuận Trị nhà Thanh, loại nguyên liệu này được sử dụng nhiều hơn và sau đó trở nên phổ biến trong suốt triều Thanh. Trong đó, Chiết Liệu sử dụng dưới hai triều Ung Chính và Càn Long được đánh giá là đạt chất lượng phát sắc tốt nhất. Chữ “nhất” ở đây nhằm nhấn mạnh rằng màu thanh hoa trong hai triều Ung Chính và Càn Long có sắc độ đẹp nhất, màu lam tươi rực rỡ, trong sáng và nổi bật.

Ở những thời kỳ khác của nhà Thanh, Chiết Liệu cũng được sử dụng rộng rãi nhưng màu phát sắc không hoàn toàn giống nhau.

• Thời Gia Khánh và Đạo Quang: Tại những vùng tô nhuộm thanh hoa có màu đậm, sắc lam thường ngả đen.
• Thời Hàm Phong, Đồng Trị và Quang Tự: Tại những vùng tô nhuộm thanh hoa có màu đậm, sắc lam thường có xu hướng ngả xám.

Việc nắm vững những đặc điểm thanh liệu trên đồ sứ Minh - Thanh sẽ giúp chúng ta có thêm cơ sở để nghiên cứu, phân định niên đại và phân biệt thật – giả trong giám định đồ sứ cổ hay thẩm định cổ vật.

Khóa đào tạo Đồ cổ Nhập môn Thực chiến tại Lão Cổ Vật là chương trình kéo dài hơn 2 tháng với 40 tiết học, kết hợp việc học các phương pháp và kỹ thuật thẩm định đồ sứ cổ với việc thực hành trên các hiện vật và mẫu vật đồ sứ cổ thực tế.

Nguồn: Sohu

Lão Cổ Vật

Sưu tầm và biên tập