Làm Thế Nào Để Thẩm Định Đồ Sứ Pháp Lang Thái Thời Thanh Tam Đại? Hướng Dẫn Phân Biệt Thật - Giả Qua 3 Phương Pháp?

Thai sứ họa pháp lang (瓷胎画珐琅 – cí tāi huà fà láng) là tên gọi chính thức của dòng đồ sứ Pháp lang thái (珐琅彩瓷 – fà láng cǎi cí). Đây là một dòng đồ sứ trang trí màu tinh xảo, được chế tác đặc biệt để phục vụ nhu cầu sử dụng trong hoàng cung nhà Thanh. Một bộ phận sản phẩm còn được sử dụng làm vật phẩm ban thưởng cho các công thần.

Theo ghi chép trong hồ sơ, tư liệu của Tạo biện xứ triều Thanh (清宫造办处 – Qīng gōng zào bàn chù), dưới sự chỉ đạo của hoàng đế Khang Hy, các nghệ nhân thuộc xưởng Pháp lang của Tạo biện xứ đã thành công trong việc chuyển giao kỹ thuật vẽ pháp lang trên cốt đồng sang cốt sứ, từ đó sáng tạo nên một dòng đồ sứ mới. Pháp lang thái phát triển rực rỡ vào hai triều Ung Chính và Càn Long, trở thành một loại hình nghệ thuật cung đình quý hiếm, do triều đình trực tiếp quản lý và độc quyền sản xuất.

Cốt sứ trắng dùng để chế tác Pháp lang thái được Ngự diêu xưởng Cảnh Đức Trấn sản xuất riêng. Sau đó, những cốt sứ này được vận chuyển về kinh thành để thực hiện công đoạn vẽ màu và nung màu tại Tạo biện xứ trong hoàng cung nhà Thanh.

Những bản vẽ mẫu trang trí được Như Ý quán (如意馆 – rú yì guǎn), trực thuộc Tạo biện xứ, thiết kế và trình hoàng đế phê chuẩn. Sau khi được ngự chuẩn, các họa gia cung đình sẽ căn cứ vào bản mẫu để thể hiện hình vẽ lên đồ sứ. Đồ sứ Pháp lang thái bắt đầu được nung tạo vào cuối thời Khang Hy và trở nên thịnh hành dưới hai triều Ung Chính, Càn Long.

Đến cuối triều Thanh, dòng đồ sứ này vẫn còn được sản xuất với số lượng nhỏ. Tuy nhiên, địa điểm nung tạo không còn nằm trong hoàng cung mà đã chuyển về Cảnh Đức Trấn. Ở giai đoạn đầu, kỹ thuật trang trí Pháp lang thái thường bắt đầu bằng việc tạo lớp màu nền trên những vùng cốt sứ chưa tráng men, sau đó mới vẽ hoa văn hoa cỏ. Khi vẽ chỉ vẽ hoa, không vẽ chim.

Đồ sứ Pháp lang thái thời Khang Hy phần lớn sử dụng những màu như lam, vàng, đỏ tím và xanh lục ngọc lam làm màu nền. Trên nền đó, nghệ nhân dùng các loại màu pháp lang khác nhau để vẽ hoa văn hoa cỏ. Về sắc màu, họa pháp và kiểu thức trang trí, đồ Pháp lang thái trên cốt sứ thời kỳ này có nhiều điểm tương đồng với đồ pháp lang vẽ trên cốt đồng cùng thời.

Nhìn lại thị trường cổ vật và tác phẩm nghệ thuật Trung Quốc trong gần hai mươi năm qua, giá đồ sứ cổ liên tục tăng, nhiều lần thiết lập những mức giá kỷ lục mới. Với xuất thân đặc biệt cao quý của dòng Pháp lang thái, số lượng hiện vật được lưu truyền ra ngoài dân gian vô cùng hạn chế.

Tuy nhiên, lịch sử Trung Quốc trải qua nhiều biến động trong thời gian dài, khiến không ít sự việc tưởng chừng không thể xảy ra lại có thể xuất hiện những ngoại lệ. Nếu có cơ hội sưu tầm được một món đồ sứ Pháp lang thái chân phẩm, điều đó chẳng khác nào tham gia một cuộc chơi với khả năng chiến thắng rất cao.

NHỮNG ĐIỂM CẦN CHÚ Ý KHI THẨM ĐỊNH ĐỒ SỨ PHÁP LANG THÁI

(I) Sự khác biệt căn bản giữa Pháp lang thái và Phấn thái trọng công

Hiện nay, không ít người vẫn còn nhầm lẫn trong việc nhận diện Phấn thái trọng công (重工粉彩 – zhòng gōng fěn cǎi) và Pháp lang thái (珐琅彩 – fà láng cǎi). Người ta thường nhầm Pháp lang thái thành Phấn thái, hoặc ngược lại, nhận định những sản phẩm Phấn thái trọng công sử dụng kỹ thuật Át đạo (軋道 – yà dào) là đồ Pháp lang thái.

Ảnh Bát sứ nền vàng, trang trí hoa mẫu đơn và hoa lá nhiều màu.

Sự khác biệt căn bản nhất giữa hai dòng đồ sứ này trước hết nằm ở kỹ pháp hội họa. Đối với Pháp lang thái, nghệ nhân trước tiên sử dụng những đường nét mực đen để phác họa hình trang trí trên cốt sứ, sau đó mới phủ nguyên liệu màu pháp lang lên trên. Do màu pháp lang có đặc tính giống thủy tinh và có độ trong suốt, những đường nét mực được phủ bên dưới vẫn có thể nhìn thấy một cách rõ ràng.

Trong khi đó, đối với đồ Phấn thái, nguyên liệu màu được phủ lên cốt sứ trước, sau đó nghệ nhân mới sử dụng các đường nét mực đen để vẽ lên trên lớp màu Phấn thái. Phấn thái không có cảm giác thủy tinh và không trong suốt như Pháp lang thái. Đây coi là sự khác biệt căn bản giữa Pháp lang thái và Phấn thái sử dụng kỹ thuật Át đạo.Vì vậy, người thẩm định không nên rơi vào những nhận thức sai lầm khi phân biệt hai loại hình trang trí này.

Có quan điểm chuyên về gốm sứ cho rằng: “Pháp lang thái và Phấn thái không có sự khác biệt, bởi chúng vốn thuộc cùng một hệ thống kỹ thuật”. Nhận định như vậy là hoàn toàn vô lý.

(II) Đặc trưng và sự khác biệt giữa nguyên liệu màu Pháp lang nhập khẩu và nguyên liệu sản xuất trong nước thời Thanh Tam Đại

Khi tìm kiếm thông tin về vấn đề này trên Internet, kết quả thu được gần như bằng không. Trước hết, cần hiểu rằng nguyên liệu màu Pháp lang là một dạng bột thủy tinh màu, được tạo thành bằng cách bổ sung các loại oxit kim loại khác nhau. Trong quá trình pha chế, người ta sử dụng dầu Đa Nhĩ Môn (多尔门油 – duō ěr mén yóu) làm chất pha loãng và điều hòa nguyên liệu màu.

Màu sắc của nguyên liệu khi vẽ như thế nào thì sau khi đưa vào lò nung, màu sắc vẫn giữ nguyên như vậy. Đối với nguyên liệu Pháp lang nhập khẩu, các oxit kim loại có mức độ oxy hóa tốt, tạo nên chất màu có cảm giác thủy tinh rõ rệt, độ truyền sáng cao, bên trong ít tạp chất và đốm màu.

Vì vậy, sau khi phủ lớp màu Pháp lang nhập khẩu lên những đường nét mực đen, các đường nét nằm bên dưới vẫn có thể quan sát rõ ràng. Trong khi đó, đối với nguyên liệu Pháp lang sản xuất trong nước, các oxit kim loại có mức độ oxy hóa kém hơn, cảm giác thủy tinh không rõ bằng, độ trong suốt thấp hơn so với nguyên liệu nhập khẩu.

Bên trong lớp màu còn có nhiều tạp chất và đốm nhỏ. Do đó, sau khi lớp màu này được phủ lên những đường nét mực đen, các nét vẽ bên dưới trở nên mờ nhòe, không còn rõ ràng. Về sắc độ, nguyên liệu nhập khẩu được cho là có màu sắc tươi sáng và rực rỡ hơn, trong khi nguyên liệu nội địa không đạt được mức độ tươi rực tương đương.

Đây chính là những nguyên tắc cơ bản để phân biệt nguyên liệu màu Pháp lang nhập khẩu và nguyên liệu sản xuất trong nước trên đồ sứ Pháp lang thái thời Thanh Tam Đại, tức ba triều Khang Hy, Ung Chính và Càn Long. Cho đến nay, theo nhận định trong bài viết, vẫn có nhiều nhà sưu tầm, thậm chí cả những người được xem là chuyên gia, chưa thể phân biệt rõ Pháp lang thái với Phấn thái. Họ thường nhận nhầm Pháp lang thái thành Phấn thái và ngược lại.

Ảnh chi tiết đáy bát sứ trang trí hoa điểu nhiều màu, mang khoản thức “Ung Chính Niên Chế” bằng lam liệu.

(III) Sự khác biệt giữa Pháp lang thái thời Thanh Tam Đại với đồ Pháp lang thái phỏng cổ thời Dân Quốc và hiện đại

Sự khác biệt lớn nhất giữa đồ Pháp lang thái thời Thanh Tam Đại và những sản phẩm mô phỏng được chế tác vào thời Dân Quốc hoặc hiện đại nằm ở hai đặc điểm:

Thứ nhất: Pháp lang thái chân phẩm có ánh bảo quang dạng vỏ trai, mang sắc ánh kim loại.

Thứ hai: Trên lớp màu xuất hiện những đường khai phiến dạng rạn băng rất nhỏ và dày đặc.

Trong khi đó, đồ Pháp lang thái phỏng cổ thời Dân Quốc và hiện đại không có hai đặc điểm này. Vào cuối thời Ung Chính, triều đình đã nghiên cứu và chế tạo thành công nguyên liệu màu Pháp lang trong nước. Vì vậy, trên cùng một hiện vật thời kỳ này có thể đồng thời sử dụng nguyên liệu màu Pháp lang nhập khẩu và nguyên liệu sản xuất trong nước. Do đó, một số người gọi loại hiện vật này là “Pháp lang thái Ung Chính kết hợp kỹ thuật Trung – Tây” (中西合璧雍正珐琅彩 – zhōng xī hé bì yōng zhèng fà láng cǎi).

Nguyên nhân là nguyên liệu Pháp lang nhập khẩu có số lượng chủng loại màu tương đối ít, trong khi nguyên liệu sản xuất trong nước có nhiều chủng loại màu hơn. Đến thời Càn Long, nguyên liệu Pháp lang được sử dụng hoàn toàn là sản phẩm sản xuất trong nước, không còn sử dụng nguyên liệu nhập khẩu. Từ giữa đến cuối thời Càn Long, trên cùng một hiện vật bắt đầu xuất hiện việc kết hợp giữa nguyên liệu Pháp lang thái và nguyên liệu Phấn thái.

Đến cuối thời Càn Long, Pháp lang thái không còn được sử dụng và hoàn toàn bị thay thế bằng Phấn thái. Chính vì vậy, đồ sứ Pháp lang thái thời Thanh Tam Đại còn được gọi là: “Quan diêu trong quan diêu, tuyệt phẩm nghệ thuật cung đình không còn được tái sản xuất.”

Vào thời Dân Quốc cũng như thời hiện đại, người ta không còn loại nguyên liệu Pháp lang giống như nguyên liệu từng được sử dụng trong ba triều Khang Hy, Ung Chính và Càn Long.

Ảnh bát sứ trang trí hoa văn dây lá và chữ Thọ cách điệu trong ô tròn trung tâm.

(IV) Phân biệt khoản thức giữa Pháp lang thái chân phẩm và đồ phỏng cổ

Sự khác biệt lớn nhất giữa khoản thức trên đồ sứ Pháp lang thái chân phẩm thời Thanh Tam Đại và khoản thức trên những sản phẩm cao phỏng hiện đại nằm ở đặc điểm phát sắc của nguyên liệu màu lam. Đối với khoản thức triện ấn viết bằng lam liệu trên hiện vật chân phẩm, màu sắc thường đậm, trầm sâu và ổn định. Khi được chiếu sáng, bề mặt khoản thức không phản xạ ánh sáng chói. Ngược lại, đối với khoản thức lam liệu trên đồ phỏng cổ, màu sắc thường nhạt, có cảm giác nổi và thiếu chiều sâu.

Khi được chiếu sáng, khoản thức có thể phản xạ ánh sáng. Ngoài ra, chữ viết trên khoản thức phỏng cổ thường được thiết kế bằng máy tính, khiến bố cục và hình thể triện ấn trở nên quá ngay ngắn, đồng đều. Đây là bí quyết duy nhất để phân biệt khoản thức thật – giả.

Một điều đáng buồn cười là những người làm giả đã chế tác ra các sản phẩm được gọi là Pháp lang thái mang khoản thức lam liệu “Ung Chính Ngự Chế” (雍正御制 – yōng zhèng yù zhì). Những người làm giả này không hiểu đầy đủ bối cảnh lịch sử của việc sử dụng khoản thức.

Bởi từ thời Khang Hy đến trước năm Ung Chính thứ sáu, quả thực có những khoản thức như:

• Khang Hy Ngự Chế (康熙御制 – kāng xī yù zhì).
• Ung Chính Ngự Chế (雍正御制 – yōng zhèng yù zhì).

Tuy nhiên,, đây là những khoản thức viết bằng chữ Khải với nguyên liệu thanh hoa, chứ không phải khoản thức lam liệu sử dụng kiểu chữ Tống thể. Từ năm Ung Chính thứ bảy cho đến cuối thời Càn Long, đồ sứ Pháp lang thái đều sử dụng khoản thức lam liệu với những nội dung:

• Ung Chính Niên Chế (雍正年制 – yōng zhèng nián zhì).
• Càn Long Niên Chế (乾隆年制 – qián lóng nián zhì).

Theo đó, hoàn toàn không xuất hiện khoản thức lam liệu chữ Tống thể ghi “Ung Chính Ngự Chế”. Một số hiện vật Pháp lang thái hoặc Phấn thái mang khoản thức Ung Chính Niên Chế hoặc Càn Long Niên Chế được viết bằng màu đỏ nhạt kiểu mạt hồng (沫红 – mò hóng) có thể là sản phẩm mô phỏng của những thời kỳ sau.

Ngoài ra, còn có các loại khoản thức:

• Cổ Nguyệt Hiên (古月轩 – gǔ yuè xuān).
• Lang Thế Ninh (朗世宁 – lǎng shì níng).

Những hiện vật mang các khoản thức này, có bài thơ đề không thuộc tuyển tập thơ Đường, hoặc những triện ấn ở đầu và cuối câu thơ sử dụng tên của quan đại thần triều đình, thực chất là các sản phẩm mô phỏng được chế tác vào thời Dân Quốc bởi một người mang tên Thi Đức Chi (施德之 – shī dé zhī).

Đồ sứ Pháp lang thái chân phẩm thời Thanh Tam Đại hoàn toàn không có khoản thức “Cổ Nguyệt Hiên” hoặc “Lang Thế Ninh”. Đồng thời, những triện ấn đặt ở đầu và cuối câu thơ cũng không sử dụng tên của quan đại thần triều đình. Do những người làm giả chưa từng được trực tiếp quan sát hiện vật chân phẩm, họ chỉ có thể dựa vào tưởng tượng để tạo ra những khoản thức không phù hợp với đặc điểm lịch sử.

“Đồ phỏng cổ có thể bắt chước được hình, nhưng mãi mãi không thể tái hiện được thần của chân phẩm.”

Nguồn: hongkongdorotheum

Lão Cổ Vật
Sưu tầm và dịch