NGÔI SAO NHIỀU TIA TRÊN MẶT TRỐNG ĐỒNG CÓ THỰC SỰ TƯỢNG TRƯNG CHO MẶT TRỜI?

Nếu quan sát một chiếc trống đồng Đông Sơn, chi tiết đầu tiên thu hút ánh nhìn của chúng ta thường là hình ngôi sao nhiều tia nằm chính giữa mặt trống.

Bao quanh hình ngôi sao ấy là những vòng hoa văn đồng tâm, những đoàn người hóa trang, chim bay, động vật, nhà sàn và các hoạt động sinh hoạt, nghi lễ.

Trong nhiều tài liệu, hình ngôi sao này được gọi là hình Mặt Trời.

Cách giải thích phổ biến cho rằng cư dân Đông Sơn sống bằng nông nghiệp, phụ thuộc nhiều vào các yếu tố tự nhiên nên đã đưa hình ảnh Mặt Trời vào vị trí trung tâm của trống đồng như một biểu tượng thiêng liêng.

Nhưng có một câu hỏi đáng để chúng ta nghiên cứu kỹ hơn:

Liệu ngôi sao nhiều tia trên mặt trống đồng có thực sự tượng trưng cho Mặt Trời, hay đây chỉ là một cách diễn giải của các nhà nghiên cứu hiện đại?

Nếu đó là Mặt Trời, tại sao số tia lại khác nhau giữa các chiếc trống? Những vòng hoa văn xung quanh có phải đang mô tả sự vận hành của vũ trụ? Và liệu chúng ta có đủ cơ sở để khẳng định cư dân Đông Sơn từng tổ chức những nghi lễ thờ Mặt Trời như một số giả thuyết đã nêu?

Để trả lời, cần phân biệt ba vấn đề: những đặc điểm có thể quan sát trực tiếp trên hiện vật, cách giải thích biểu tượng trong các tài liệu nghiên cứu và những điều đến nay vẫn chưa được chứng minh đầy đủ.

Đây cũng là nguyên tắc căn bản khi nghiên cứu hoa văn trên cổ vật.

 

1. Hình ngôi sao nhiều tia trên mặt trống đồng là gì?

Trên nhiều chiếc trống Đông Sơn thuộc nhóm Heger I, chính giữa mặt trống là một hình tròn nhỏ hoặc vùng tâm nổi, từ đó tỏa ra những tia nhọn tạo thành hình ngôi sao.

Các tia có thể dài, ngắn, rộng, hẹp và có độ nhọn khác nhau tùy từng hiện vật.

Khoảng không gian giữa các tia thường được trang trí thêm những mô típ hình học, phổ biến là những hình tam giác có các đường vạch chéo, thường được mô tả là hoa văn lông đuôi chim công.

Bên ngoài ngôi sao là những băng hoa văn đồng tâm với cấu trúc và số lượng khác nhau.

Trong hồ sơ Bảo vật quốc gia của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, hình trung tâm trên trống Ngọc Lũ và Hoàng Hạ được gọi là hình Mặt Trời.

Đây là cách gọi rất phổ biến trong các tài liệu giới thiệu nghệ thuật Đông Sơn.

Tuy nhiên, từ góc độ phương pháp nghiên cứu, chúng ta cần phân biệt hai cách gọi:

• Ngôi sao nhiều tia: Tên gọi mô tả hình dạng có thể quan sát trực tiếp.
• Biểu tượng Mặt Trời: Cách giải thích ý nghĩa mà hình tượng ấy có thể đại diện.

Sự phân biệt này tưởng như nhỏ, nhưng có ý nghĩa rất lớn.

Bởi ngôi sao nhiều tia là một đặc điểm hiện vật có thể kiểm chứng bằng mắt thường. Trong khi đó, khẳng định nó tượng trưng cho Mặt Trời là một kết luận mang tính diễn giải lịch sử và văn hóa.

Hai nhận định có quan hệ với nhau nhưng không hoàn toàn tương đương.

 

[HÌNH 01: MẶT TRỐNG NGỌC LŨ – NGÔI SAO 14 TIA TẠI TRUNG TÂM]. BTLSVN

 

2. Ngôi sao nhiều tia có giống nhau trên mọi chiếc trống Đông Sơn không?

Câu trả lời là không.

Trong Bài nghiên cứu 04, chúng ta đã đặt năm chiếc trống Đông Sơn tiêu biểu cạnh nhau: Ngọc Lũ, Hoàng Hạ, Cổ Loa, Sông Đà và Sao Vàng.

Khi quan sát hình trung tâm, có thể nhận thấy sự khác biệt khá rõ về số lượng tia và cách tổ chức hoa văn.

Theo hồ sơ của các cơ quan bảo tàng và di sản:

• Trống Ngọc Lũ có ngôi sao 14 tia.
• Trống Hoàng Hạ có ngôi sao 16 tia.
• Trống Cổ Loa I có ngôi sao 14 tia.
• Trống Sao Vàng có ngôi sao 12 tia.

Trống Sông Đà cũng là một tiêu bản quan trọng trong nhóm đối chiếu, nhưng cần kiểm tra lại bản vẽ mặt trống và hồ sơ kiểm kê trực tiếp trước khi đưa số tia vào bảng thống kê chuẩn hóa.

Ngoài những hiện vật kể trên, nhiều trống Đông Sơn khác còn có số tia và hình dạng ngôi sao khác biệt.

Trong công trình Một trống đồng Đông Sơn đáng chú ý ở Hà Nội, công bố trên Thông báo khoa học năm 2019 của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, TS. Phạm Quốc Quân mô tả một chiếc trống có ngôi sao 18 cánh.

Điều này cho thấy sự biến thiên về số tia không phải hiện tượng cá biệt.

Những chiếc trống cùng thuộc truyền thống Đông Sơn có thể mang số tia khác nhau, mặc dù vẫn sử dụng bố cục ngôi sao trung tâm và các vòng trang trí đồng tâm.

Vì vậy, nếu cho rằng hình ngôi sao là biểu tượng Mặt Trời, chúng ta vẫn cần giải thích tại sao cùng một biểu tượng lại được thể hiện bằng nhiều số tia khác nhau.

Đó là câu hỏi nghiên cứu, không nên trả lời chỉ bằng suy đoán.

[HÌNH 02: MẶT TRỐNG HOÀNG HẠ – NGÔI SAO 16 TIA]. BTLSVN

 

[HÌNH 03: MẶT TRỐNG SAO VÀNG – NGÔI SAO 12 TIA]. VietNamNet

 

3. Vì sao nhiều nhà nghiên cứu cho rằng ngôi sao tượng trưng cho Mặt Trời?

Giả thuyết này có những cơ sở đáng chú ý.

Thứ nhất: Hình thức tạo hình

Ngôi sao nằm tại trung tâm mặt trống, với những tia nhọn tỏa ra xung quanh.

Cách thể hiện ấy có thể khiến chúng ta liên tưởng đến ánh sáng phát ra từ Mặt Trời.

Trong nghệ thuật của nhiều nền văn hóa cổ đại, những hình tròn có tia tỏa ra ngoài cũng thường được sử dụng để biểu đạt các thiên thể hoặc sức mạnh tự nhiên.

Tuy nhiên, sự tương đồng về hình dạng chỉ là một cơ sở để đưa ra giả thuyết, chưa phải bằng chứng quyết định.

Thứ hai: Vị trí trung tâm của hình tượng

Trên những chiếc trống như Ngọc Lũ và Hoàng Hạ, ngôi sao được bố trí ở chính giữa, trong khi các băng hoa văn khác lần lượt bao quanh.

Đây là một cấu trúc nghệ thuật có tính hướng tâm rõ rệt.

Nếu hình ngôi sao tượng trưng cho Mặt Trời, toàn bộ bố cục có thể được hiểu như một hệ thống hình tượng lấy Mặt Trời làm trung tâm.

Những đoàn người, chim bay và các mô típ khác khi đó có thể được xem là những thành tố trong một quan niệm về thế giới tự nhiên và đời sống cộng đồng.

Nhưng cũng cần lưu ý rằng cấu trúc hướng tâm là một giải pháp trang trí tự nhiên đối với bề mặt hình tròn.

Một bố cục có tâm điểm không nhất thiết phải mang ý nghĩa thiên văn.

Thứ ba: Bối cảnh của xã hội nông nghiệp

Văn hóa Đông Sơn phát triển trong những cộng đồng cư dân có hoạt động sản xuất nông nghiệp quan trọng.

Đối với đời sống nông nghiệp, ánh sáng Mặt Trời, mưa, nguồn nước và sự thay đổi theo mùa là những yếu tố tự nhiên có ảnh hưởng lớn.

Bởi vậy, việc cư dân Đông Sơn quan tâm và có thể gán ý nghĩa thiêng liêng cho Mặt Trời là giả thuyết có cơ sở văn hóa.

Một số nghiên cứu về nghệ thuật Đông Sơn đã liên hệ ngôi sao trung tâm với quan niệm thờ cúng tự nhiên và những nghi lễ cầu mùa.

Tuy nhiên, từ việc một cộng đồng sống bằng nông nghiệp đến kết luận họ sử dụng một hình tượng cụ thể để thờ Mặt Trời vẫn cần thêm những chứng cứ trung gian.

Bối cảnh nông nghiệp giúp giả thuyết thờ Mặt Trời trở nên hợp lý, nhưng tự nó chưa chứng minh được ý nghĩa của hoa văn.

 

4. Những vòng hoa văn quanh ngôi sao có phải mô tả sự vận hành của vũ trụ?

Đây là một trong những cách giải thích thường xuất hiện khi nghiên cứu trống đồng Đông Sơn.

Nếu quan sát mặt trống Ngọc Lũ, chúng ta thấy những băng hoa văn được tổ chức thành các vòng đồng tâm liên tiếp.

Một số băng trang trí mô típ hình học, trong khi những băng khác thể hiện hình người hóa trang, chim bay, hươu, nhà sàn và các hoạt động nghi lễ.

Nhiều hình tượng được bố trí theo một hướng chuyển động tương đối thống nhất.

Trên một số băng hoa văn, những đoàn chim hoặc người được thể hiện chuyển động ngược chiều kim đồng hồ khi nhìn vào mặt trống.

Từ đây xuất hiện cách giải thích cho rằng các hình tượng đang vận động xung quanh Mặt Trời, phản ánh một quan niệm vũ trụ của người Đông Sơn.

Trong hồ sơ trống Sao Vàng, Cục Di sản văn hóa cũng diễn giải chuyển động của các băng hoa văn quanh ngôi sao trung tâm trong mối liên hệ với vòng quay Mặt Trời và quan niệm vũ trụ của cư dân nông nghiệp.

Đây là một cách lý giải đáng chú ý.

Tuy nhiên, chúng ta phải phân biệt giữa hai nhận định:

Nhận định có thể quan sát: Những hình tượng được tổ chức thành các băng đồng tâm và có hướng chuyển động theo bố cục trang trí.

Nhận định mang tính diễn giải: Hướng chuyển động ấy mô phỏng sự vận hành của Mặt Trời, thiên thể hoặc một trật tự vũ trụ.

Nhận định thứ nhất có thể kiểm tra trực tiếp qua hiện vật.

Nhận định thứ hai cần thêm chứng cứ về hệ thống tín ngưỡng và biểu tượng của cư dân đã tạo ra chiếc trống.

Ngoài ra, khi nghiên cứu chuyển động trong hoa văn, cũng cần xác định rõ chiều quan sát và cách mô tả hướng vận động, tránh suy diễn từ việc các hình tượng cùng hướng thành một mô hình thiên văn cụ thể.

 

[HÌNH 04: BẢN VẼ TRIỂN KHAI CÁC BĂNG HOA VĂN MẶT TRỐNG NGỌC LŨ]. Smarthistory

 

5. Ngôi sao 12 tia có phải tượng trưng cho 12 tháng trong năm?

Đây là một giả thuyết khá hấp dẫn nhưng cũng cần đặc biệt thận trọng.

Theo cách giải thích này, ngôi sao 12 tia có thể tương ứng với 12 tháng của một năm, từ đó phản ánh tri thức lịch pháp hoặc chu kỳ thời gian của cư dân Đông Sơn.

Vấn đề nằm ở chỗ không phải mọi chiếc trống đều có ngôi sao 12 tia.

Như đã đề cập, Ngọc Lũ có 14 tia, Hoàng Hạ có 16 tia, trong khi một chiếc trống được TS. Phạm Quốc Quân nghiên cứu có tới 18 tia.

Trong bài nghiên cứu năm 2019, chính TS. Phạm Quốc Quân đã đặt vấn đề với cách giải thích ngôi sao 12 cánh tượng trưng cho 12 tháng, bởi những trống khác lại có số tia không phù hợp với cách hiểu này.

Đây là một nhận xét rất đáng quan tâm.

Nếu 12 tia được giải thích là 12 tháng, vậy 14, 16 hoặc 18 tia tượng trưng cho điều gì?

Chúng ta có thể tiếp tục đưa ra những giả thuyết khác, nhưng nếu mỗi con số đều được gán một ý nghĩa riêng mà không có chứng cứ độc lập thì việc giải thích sẽ rất khó kiểm chứng.

Một giả thuyết khoa học cần có khả năng giải thích không chỉ một hiện vật phù hợp với nó, mà còn phải xem xét những hiện vật mang đặc điểm khác biệt.

Vì vậy, ở giai đoạn hiện nay, chưa nên khẳng định số tia trên mặt trống đồng phản ánh trực tiếp số tháng trong năm hay một hệ thống lịch pháp xác định.

Điều có thể nói chắc chắn hơn là số tia của hình ngôi sao có sự biến thiên giữa các hiện vật.

Và sự biến thiên ấy cần được nghiên cứu trong mối quan hệ với phong cách nghệ thuật, kỹ thuật tạo hình và những nhóm trống cụ thể.

 

6. Nếu không phải Mặt Trời, ngôi sao nhiều tia có thể mang ý nghĩa gì?

Ngoài giả thuyết Mặt Trời, một số nghiên cứu và tài liệu bảo tàng quốc tế còn đề cập những khả năng diễn giải khác.

6.1. Biểu tượng thiên thể

Ngôi sao trung tâm có thể liên quan đến một hoặc nhiều thiên thể, chứ không nhất thiết là Mặt Trời theo nghĩa hẹp.

Cách giải thích này xem hình tượng như một thành phần của tư duy về bầu trời và thế giới tự nhiên.

Tuy nhiên, muốn xác định cụ thể một thiên thể, cần có thêm chứng cứ ngoài hình dáng ngôi sao.

6.2. Biểu tượng cộng đồng hoặc quyền lực

Trống đồng Đông Sơn không chỉ là nhạc khí mà còn có thể giữ vai trò trong đời sống nghi lễ và thể hiện địa vị xã hội.

Trong bối cảnh ấy, hình trung tâm có thể mang một giá trị biểu tượng liên quan đến cộng đồng, quyền lực hoặc uy thế của người sở hữu.

Tuy nhiên, đây vẫn là giả thuyết chức năng và biểu tượng cần được kiểm chứng.

6.3. Mô típ trang trí theo quy ước nghệ thuật

Một khả năng khác là hình ngôi sao nhiều tia có vai trò như một mô típ trang trí trung tâm, được duy trì trong truyền thống chế tác trống đồng.

Điều này không nhất thiết phủ nhận ý nghĩa biểu tượng.

Trong nghệ thuật cổ đại, một mô típ có thể đồng thời mang chức năng trang trí, đánh dấu truyền thống chế tác và thể hiện những ý nghĩa văn hóa.

Tuy nhiên, không phải mọi đặc điểm nghệ thuật đều phải được giải thích bằng một hệ thống tín ngưỡng phức tạp.

Đáng chú ý, tài liệu giáo dục của Musical Instrument Museum tại Hoa Kỳ đã nêu một cách đọc khác: hình sao hoặc Mặt Trời ở tâm trống có thể là khoảng không gian âm được tạo ra giữa các mô típ bao quanh.

Đây là một giả thuyết về cấu trúc thị giác của hoa văn, không nên xem là kết luận đã được chứng minh.

Tuy nhiên, nó cho thấy một điều quan trọng: Ngay cả những hình tượng mà chúng ta tưởng đã hiểu rõ vẫn có thể được tiếp cận từ những góc nhìn khác nhau.

 

7. Có đủ chứng cứ để khẳng định cư dân Đông Sơn thờ Mặt Trời không?

Đây là vấn đề cần phân biệt giữa tính hợp lý của một giả thuyết và mức độ chắc chắn của chứng cứ.

Những cách giải thích gắn hình ngôi sao với Mặt Trời thường dựa trên nhiều yếu tố: vị trí trung tâm, hình dạng tỏa tia, các vòng hoa văn đồng tâm, bối cảnh nông nghiệp và những hình tượng có vẻ liên quan đến nghi lễ.

Khi kết hợp các yếu tố ấy, giả thuyết về ý nghĩa Mặt Trời có sức thuyết phục nhất định.

Tuy nhiên, để khẳng định chính xác một nghi lễ thờ Mặt Trời trong xã hội Đông Sơn, chúng ta cần thêm các loại chứng cứ như:

• Di tích nghi lễ có mối liên hệ đáng tin cậy với hình tượng.
• Hiện vật hoặc tổ hợp hiện vật mang chức năng nghi lễ có thể xác định.
• Những hình tượng tương ứng xuất hiện trong nhiều bối cảnh khảo cổ.
• Tư liệu văn tự đương thời hoặc tương đối gần thời kỳ nghiên cứu.
• Những so sánh dân tộc học có phương pháp, được sử dụng với giới hạn rõ ràng.

Một khó khăn lớn là cư dân Đông Sơn không để lại hệ thống văn bản giải thích trực tiếp những hoa văn trang trí trên trống theo cách mà chúng ta mong muốn.

Vì vậy, nhiều cách giải thích về tín ngưỡng vẫn phải dựa vào suy luận từ hiện vật và những phép đối chiếu.

Chúng ta có thể xem ngôi sao nhiều tia như một ứng viên quan trọng cho biểu tượng Mặt Trời, nhưng không nên từ đó khẳng định chắc chắn rằng mọi hoạt động trên các băng hoa văn đều là nghi lễ thờ Mặt Trời.

Trong nghiên cứu cổ vật, sự thận trọng này không làm giảm giá trị của hiện vật, mà giúp các nhận định trở nên đáng tin cậy hơn.

[ HÌNH 05: MẶT TRỐNG CỔ LAO l, NGÔI SAO 14 TIA VÀ 15 VÀNH ]. BTLSVH

 

8. Có thể dùng số tia ngôi sao để xác định niên đại trống đồng không?

Đối với người sưu tầm và thẩm định cổ vật, đây có lẽ là câu hỏi thực tế nhất.

Giả sử có một chiếc trống được giới thiệu là trống Đông Sơn, mặt trống có ngôi sao 14 tia.

Chúng ta có thể kết luận chiếc trống ấy cùng thời với Ngọc Lũ hay Cổ Loa không?

Câu trả lời là không.

Số tia ngôi sao là một đặc điểm hình thái có giá trị ghi nhận và đối chiếu, nhưng không phải dấu hiệu quyết định niên đại.

Một chiếc trống có ngôi sao 14 tia chưa chắc thuộc cùng nhóm phong cách, cùng trung tâm sản xuất hoặc cùng thời kỳ chế tạo với một hiện vật nổi tiếng khác.

Tương tự, việc một chiếc trống mang ngôi sao 12 tia cũng không có nghĩa nó thuộc cùng thời kỳ với Sao Vàng.

Trong phương pháp thẩm định, số tia cần được nghiên cứu cùng những đặc điểm khác:

Thứ nhất: Hình dáng tổng thể.

Tỷ lệ mặt, tang, thân và chân, cấu tạo quai, độ phình của tang và độ choãi của chân.

Thứ hai: Cấu trúc ngôi sao.

Hình dáng tia, độ nhọn, tỷ lệ chiều dài và chiều rộng, cách thể hiện phần tâm cùng hoa văn xen giữa các tia.

Thứ ba: Bố cục trang trí.

Số lượng và trình tự các băng hoa văn, phong cách tạo hình người, chim, động vật và mô típ hình học.

Thứ tư: Kỹ thuật chế tác.

Dấu vết khuôn đúc, chất lượng đường nét, tình trạng bề mặt, khuyết tật và những đặc điểm kỹ thuật khác.

Thứ năm: Nguồn gốc và lịch sử hiện vật.

Bối cảnh phát hiện, hồ sơ sở hữu, những tài liệu kiểm kê và các kết quả phân tích khoa học nếu có.

Đặc biệt, một chiếc trống đúc mới hoàn toàn có thể sao chép hình ngôi sao 14 tia hoặc 16 tia từ hiện vật cổ.

Vì vậy, sự tương đồng về số tia không chứng minh tính xác thực.

Trong thẩm định, số tia là dữ liệu để phân tích chứ không phải công thức để kết luận.

 

9. Nghiên cứu ngôi sao nhiều tia cần bắt đầu từ đâu?

Theo tại hạ, nếu muốn nghiên cứu nghiêm túc về ý nghĩa hình ngôi sao trên mặt trống đồng, cần bắt đầu bằng việc xây dựng một bộ dữ liệu so sánh đủ lớn.

Trước hết, cần thống kê số tia và hình thức tạo hình của những chiếc trống có nguồn gốc khảo cổ đáng tin cậy.

Sau đó, ghi nhận tỷ lệ kích thước, cấu trúc các băng hoa văn, cách bố trí hình người và động vật, cùng những đặc điểm kỹ thuật của từng hiện vật.

Tiếp theo, đối chiếu sự phân bố của các kiểu ngôi sao trong những nhóm trống khác nhau.

Chỉ khi có một hệ thống dữ liệu đủ lớn, chúng ta mới có thể đánh giá liệu số tia, hình dạng hoặc cách trang trí ngôi sao có mối liên hệ đáng kể với phong cách nghệ thuật, nhóm hình thái hay diễn biến niên đại hay không.

Đối với việc nghiên cứu ý nghĩa biểu tượng, cần tiếp tục khảo sát những tư liệu có liên quan đến môi trường sống, tín ngưỡng và nghi lễ của cư dân Đông Sơn.

Tuy nhiên, những dữ liệu khảo cổ, dân tộc học và tư liệu lịch sử phải được đặt đúng bối cảnh, tránh lấy phong tục của một cộng đồng hiện đại để trực tiếp khẳng định ý nghĩa của hiện vật cách ngày nay hơn hai nghìn năm.

Đây là con đường nghiên cứu đòi hỏi nhiều công sức, nhưng cũng là cách tiếp cận có giá trị lâu dài.

 

10. Kết luận: Ngôi sao nhiều tia có thể là Mặt Trời, nhưng chúng ta đã hiểu hết ý nghĩa của nó chưa?

Kính thưa quý chư vị, hình ngôi sao nhiều tia tại trung tâm mặt trống là một trong những đặc điểm nghệ thuật nổi bật nhất của trống đồng Đông Sơn.

Trên nhiều hiện vật tiêu biểu như Ngọc Lũ, Hoàng Hạ, Cổ Loa và Sao Vàng, hình tượng này được thể hiện bằng những số tia và cách tổ chức khác nhau.

Trong các tài liệu bảo tàng và nghiên cứu, cách giải thích ngôi sao tượng trưng cho Mặt Trời được sử dụng rộng rãi và có những cơ sở đáng chú ý về hình thức nghệ thuật cũng như bối cảnh văn hóa.

Tuy nhiên, việc xác định chính xác ý nghĩa tín ngưỡng của ngôi sao, đặc biệt là những cách diễn giải liên quan đến lịch pháp, sự vận hành của vũ trụ hoặc các nghi lễ thờ Mặt Trời, vẫn cần được tiếp tục nghiên cứu.

Không nên vì một cách giải thích phổ biến mà xem đó là chân lý đã được chứng minh hoàn toàn.

Cũng không nên phủ nhận mọi giả thuyết biểu tượng chỉ vì chúng ta chưa có đủ văn bản cổ để kiểm chứng trực tiếp.

Điều quan trọng là biết phân biệt mức độ chắc chắn của từng nhận định.

Một ngôi sao 14 tia là dữ liệu quan sát. Việc gọi nó là biểu tượng Mặt Trời là một cách diễn giải có cơ sở. Nhưng khẳng định 14 tia tương ứng với một hệ thống lịch pháp cụ thể lại là một giả thuyết khác, đòi hỏi những chứng cứ riêng.

Sau nhiều năm tiếp xúc với cổ vật, tại hạ cho rằng nghiên cứu một hiện vật không chỉ là tìm cách giải thích những điều chúng ta nhìn thấy.

Đôi khi, điều quan trọng hơn là biết đặt đúng câu hỏi và không biến những điều còn chưa rõ ràng thành kết luận chắc chắn.

Bởi giá trị của tri thức không nằm ở việc chúng ta có thể giải mã tất cả mọi biểu tượng trên cổ vật, mà ở khả năng phân biệt giữa những điều đã biết, những điều có thể suy luận và những điều vẫn còn là bí ẩn.

Hình ngôi sao nhiều tia trên mặt trống đồng Đông Sơn chính là một ví dụ tiêu biểu cho nguyên tắc ấy.

 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. (2017). Bảo vật quốc gia Việt Nam: Trống đồng Ngọc Lũ.

2. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. (2023). Bảo vật quốc gia: Trống Hoàng Hạ.

3. Bảo tàng Lịch sử và Văn hóa, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn. (2021). Trống đồng Cổ Loa và bộ sưu tập lưỡi cày đồng.

4. Cục Di sản văn hóa. (Không rõ năm công bố trực tuyến). Trống đồng Sao Vàng. Hồ sơ Bảo vật quốc gia, Quyết định số 73/QĐ-TTg ngày 18/01/2024.

5. Phạm Quốc Quân. (2019). Một trống đồng Đông Sơn đáng chú ý ở Hà Nội. Thông báo khoa học, số 2, tr. 54–60. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

6. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. (2018). Những tín hiệu Đông Sơn.

7. Los Angeles County Museum of Art. (Không rõ năm công bố trực tuyến). Kettledrum [Trống đồng, thế kỷ III trước Công nguyên, sưu tập M.2019.395]. Hồ sơ hiện vật và ghi chú nghiên cứu.

8. Smarthistory. (2022). Đông Sơn Drums [Trống đồng Đông Sơn]. Bài nghiên cứu lịch sử nghệ thuật.

9. Loofs-Wissowa, H. H. E. (1991). Dongson drums: Instruments of shamanism or regalia? A new interpretation of their decoration may provide the answer. Arts Asiatiques, 46, 39–49.

10. Musical Instrument Museum. (Không rõ năm công bố). Ancient Vietnam: Mysterious symbols cast in ancient bronze [Tài liệu giáo dục về biểu tượng trên trống đồng Đông Sơn].

11. Norton Simon Museum. (Không rõ năm công bố trực tuyến). Drum [Trống đồng Đông Sơn, niên đại quy thuộc khoảng 300 TCN – 50 SCN, số kiểm kê M.2010.1.210.S]. Hồ sơ hiện vật.

12. Phạm Minh Huyền, Nguyễn Văn Huyên, & Trịnh Sinh. (1987). Trống Đông Sơn. Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, Hà Nội.

 

Lão Cổ Vật – Nghiên cứu, sưu tầm và chia sẻ tri thức cổ ngoạn.