Văn hóa Đông Sơn không được nhận diện chỉ qua một vài hiện vật nổi bật. Giá trị của nền văn hóa này nằm ở cả một hệ thống di vật phong phú, được phát hiện trong di chỉ cư trú, mộ táng, kho chôn giấu và các địa điểm khảo cổ trải rộng trên lưu vực sông Hồng, sông Mã, sông Cả. Trong hệ thống ấy, trống đồng và thạp đồng là những hiện vật mang tính biểu tượng cao, bên cạnh đó, các nhóm công cụ, vũ khí, đồ trang sức và đồ dùng sinh hoạt cũng giữ vai trò không kém phần quan trọng.

Câu tục ngữ “Đẹp vàng son, ngon mật mỡ” như đúc kết được vẻ đẹp thẩm mỹ của vàng son mà người Việt từ tầng lớp quý tộc đến bình dân đều ưa chuộng. Vàng ở đây là vàng nguyên chất, được dát mỏng và phủ lên đồ gỗ. Bên cạnh vàng, đồ gỗ còn được quét sơn ta màu son đỏ. Nhờ có sắc vàng và đỏ, không gian linh thiêng của chùa, đình, miếu được tôn thêm lên mà không kém phần lộng lẫy.

Đẹp, rực rỡ, tài hoa, hiếm, quý… những ngôn từ thú vị ấy dành tặng miêu tả về gốm men ngũ thái Lái Thiêu theo phong cách Triều Châu được chế tác ở những năm 1940 – 1960 so với sản phẩm gốm Việt cùng thời. Cái khó của gốm ngũ thái là nhiệt độ lò nung quyết định chất lượng màu sắc. Do vậy, một tác phẩm gốm ngũ thái hoàn hảo là sự phô diễn kỹ năng khống chế ngọn lửa điêu luyện.

Đà Lạt chào đón người lữ khách bước xuống bến xe lúc trời còn tờ mờ sáng, bằng lớp sương mỏng và cái se lạnh dễ chịu của thành phố cao nguyên. Và nếu vô tình người chỉ tính nán lại thành phố này trong một chốc lát, hãy rảo bước quanh khu Hòa Bình trong một sớm bình minh, bởi nơi đây có đủ tinh thần của thành phố ngàn hoa đang còn say giấc trong lớp sương mù.
 

Trong hệ thống hiện vật của văn hóa Đông Sơn, thạp đồng là một loại hình rất đáng chú ý. Nếu trống đồng thường được nhắc đến như biểu tượng lớn nhất của văn minh Đông Sơn, thì thạp đồng lại cho thấy một phương diện khác: đời sống sinh hoạt, nghi lễ, tín ngưỡng và khả năng chế tác đồ đồng tinh xảo của cư dân Việt cổ.

Thạp đồng không chỉ là đồ chứa. Ở nhiều trường hợp, nó còn là lễ khí, vật phẩm tùy táng, biểu tượng của địa vị xã hội và là nơi lưu giữ nhiều lớp thông tin về đời sống Đông Sơn. Qua hình dáng, hoa văn và kỹ thuật chế tác, thạp đồng giúp người nghiên cứu nhận diện rõ hơn một xã hội nông nghiệp lúa nước đã phát triển khá cao cách đây hơn hai nghìn năm.

Trong toàn bộ hệ thống hiện vật của văn hóa Đông Sơn, trống đồng là loại hình nổi bật nhất, vừa có giá trị khảo cổ, vừa có giá trị biểu tượng. Trống đồng không chỉ là nhạc khí dùng trong nghi lễ, lễ hội hay sinh hoạt cộng đồng, mà còn là hiện vật kết tinh trình độ luyện kim, nghệ thuật tạo hình, tín ngưỡng nông nghiệp và quyền lực xã hội của cư dân Việt cổ.

Từ bao đời nay, trống đồng Đông Sơn đã được xem là biểu tượng thiêng liêng của văn hóa Việt Nam, gắn với văn minh sông Hồng và thời kỳ Hùng Vương dựng nước Văn Lang. Những chiếc trống được phát hiện trên nhiều vùng lãnh thổ Việt Nam cho thấy đây không phải là hiện vật đơn lẻ, mà là một hệ thống di sản có chiều sâu lịch sử, phản ánh sự phát triển liên tục của cư dân nông nghiệp lúa nước từ thời tiền Đông Sơn đến Đông Sơn và các giai đoạn lịch sử về sau.

Sen trên đặt hàng Trung Quốc sản xuất, sen trên đồ đồng và sen trên đồ gỗ. 

Hoa sen – biểu tượng cát tường trên gốm Việt

Thời điếu bát khởi dùng, riêng với đồ sứ, việc sử dụng đã định luôn đẳng cấp và vị thế, chính là chốn hoàng triều, ngự viên, hay trong các gia đình quyền quý.

Văn hóa Đông Sơn là một trong những nền văn hóa khảo cổ quan trọng nhất trong tiến trình hình thành lịch sử Việt Nam thời cổ đại. Đây không chỉ là tên gọi của một giai đoạn văn hóa vật chất, mà còn là dấu mốc phản ánh sự phát triển cao của cư dân Việt cổ trên nhiều phương diện: kinh tế nông nghiệp, kỹ thuật luyện kim, tổ chức xã hội, đời sống tín ngưỡng và nghệ thuật tạo hình.

Tên gọi “Đông Sơn” bắt nguồn từ di tích khảo cổ Đông Sơn, được phát hiện năm 1924 tại xã Đông Sơn, vùng sông Mã, tỉnh Thanh Hóa. Những cuộc khai quật đầu tiên từ năm 1924 đến năm 1932 đã đưa di tích này vào bản đồ nghiên cứu khảo cổ học Đông Nam Á. Đến năm 1934, thuật ngữ “Văn hóa Đông Sơn” được nhà khảo cổ học R. Heine-Geldern đề xuất, trở thành tên gọi chính thức cho một nền văn hóa khảo cổ rực rỡ ở miền Bắc Việt Nam thời cổ đại.

Tôi bước vào nghề khảo cổ năm 1968, khi cùng các sinh viên khoa Sử, Đại học Tổng hợp năm thứ nhất theo thầy Hà Văn Tấn, Hán Văn Khẩn lên Xóm Rền (Gia Thanh, Phù Ninh, Phú Thọ) khai quật khảo cổ học.
 

Được chế tác từ bạc, bình vôi Chămpa là dụng cụ phục vụ chuyện cau trầu, có kỹ thuật tạo hình và chi tiết trang trí khác biệt hẳn so với các quốc gia và vùng lãnh thổ có tục ăn trầu khác.

Trong hệ thống trống đồng Đông Sơn đã được phát hiện tại Việt Nam, trống đồng Sao Vàng là một hiện vật đặc biệt nổi bật. Hiện vật này hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và được công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 73/QĐ-TTg ngày 18/01/2024 của Thủ tướng Chính phủ. Theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa, đây là chiếc trống Đông Sơn có kích thước lớn nhất từng được phát hiện cho đến nay.

Trống đồng Sao Vàng được Bảo tàng Lịch sử sưu tầm năm 2006 tại thị trấn Sao Vàng, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa. Theo giám định, hiện vật thuộc văn hóa Đông Sơn, có niên đại khoảng 2.500 – 2.000 năm cách ngày nay. Với quy mô lớn, hình dáng cân đối, hoa văn phong phú và kỹ thuật đúc hoàn chỉnh, trống Sao Vàng là một chứng tích quan trọng cho thấy đỉnh cao của kỹ thuật luyện kim, nghệ thuật trang trí và tư duy biểu tượng của cư dân Việt cổ.

Trống đồng Cổ Loa là một trong những hiện vật quý hiếm thuộc văn hóa Đông Sơn, hiện được xem là bảo vật có giá trị đặc biệt trong hệ thống di sản khảo cổ Việt Nam. Không chỉ nổi bật bởi kích thước lớn, hoa văn trang trí cầu kỳ và niên đại lâu đời, chiếc trống này còn đặc biệt bởi dòng minh văn chữ Hán được khắc chìm ở mặt trong chân trống. Chính yếu tố minh văn đã khiến trống Cổ Loa trở thành một tư liệu đặc biệt, góp phần mở rộng hướng nghiên cứu về văn hóa Đông Sơn, nhà nước Âu Lạc và lịch sử cư dân Việt cổ.

Trong hệ thống trống đồng Đông Sơn đã được biết đến, trống Kính Hoa là một hiện vật đặc biệt quan trọng. Không chỉ gây chú ý bởi kích thước lớn, hình dáng cân đối và hệ thống hoa văn độc đáo, chiếc trống này còn được các nhà khoa học Việt Nam xếp vào nhóm những trống Đông Sơn đẹp nhất, bên cạnh các hiện vật nổi tiếng như Ngọc Lũ, Hoàng Hạ, Cổ Loa và Sông Đà. Năm 2020, trống đồng Kính Hoa được công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 2283/QĐ-TTg ngày 31/12/2020.

Trong hệ thống trống đồng Đông Sơn đã được biết đến, trống Khai Hóa là một hiện vật đáng chú ý bởi tình trạng bảo tồn tương đối nguyên vẹn, hệ thống hoa văn phong phú và lai lịch đặc biệt. Trống còn được gọi bằng một số tên khác như trống đồng Viên hoặc trống đồng Gilet I. Theo các tư liệu hiện có, trống được phát hiện tại phủ Khai Hóa, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc, vốn thuộc sở hữu của một tù trưởng người Mèo, sau đó được đưa vào sưu tập ở châu Âu. Hiện vật này hiện đang lưu lạc ngoài Việt Nam; một số tài liệu cho rằng trống được lưu giữ tại một bảo tàng ở thủ đô Viên, Áo.

Sen trên gốm Chu Đậu

Nét Lam Và Hồn Sen: Biểu Tượng Văn Hóa Trên Gốm Chu Đậu Việt Nam

Đĩa bầu trời Nebra là một hiện vật đáng chú ý đã mê hoặc các nhà khảo cổ, nhà thiên văn học cũng như công chúng.

Trong hệ thống trống đồng Đông Sơn đã được biết đến, trống đồng Sông Đà, còn gọi là trống Moulié, giữ một vị trí đặc biệt. Đây không chỉ là một trong những chiếc trống có kích thước lớn, hình dáng đẹp và hoa văn phong phú, mà còn là hiện vật sớm được giới học thuật phương Tây biết đến từ cuối thế kỷ XIX. Hiện nay, trống được lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng Guimet ở Paris, Pháp, trở thành một trong những đại diện quan trọng của nghệ thuật trống đồng Đông Sơn trên trường quốc tế.

Trống đồng Hoàng Hạ là một trong những hiện vật nổi bật nhất của văn hóa Đông Sơn, phát hiện tại xóm Nội, thôn Hoàng Hạ (nay là xã Văn Hoàng), huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội vào năm 1937. Người dân địa phương tình cờ khai quật chiếc trống ở độ sâu 1,5 mét dưới lòng đất, tạo nên một phát hiện khảo cổ có tầm quan trọng lớn trong việc nghiên cứu lịch sử và văn hóa thời tiền sử Việt Nam.

Chuôn Ngọ không chỉ là cái nôi của nghề khảm trai, mà còn là nơi duy nhất ở Việt Nam chế tác vỏ trai, vỏ ốc thành nguyên liệu phục vụ nghệ thuật cẩn khảm trên gỗ, sơn mài… cho các làng nghề Việt.

Trường kỷ là món nội thất gắn bó với kiến trúc nhà Việt qua nhiều thế hệ, vừa mang tính ứng dụng cao, vừa thể hiện tinh thần hiếu khách, phong cách sống và địa vị của gia chủ.

Khám phá vai trò độc đáo của hoa sen trong nền văn minh Đại Việt, từ những công trình kiến trúc chùa tháp thời Lý – Trần đến nghệ thuật gốm sứ truyền thống. Sen không chỉ là hình ảnh trang trí mà còn là biểu tượng tinh thần, hiện diện trong các phù điêu, bệ tượng, đá kê chân cột, và trên những sản phẩm gốm men ngọc, gốm hoa nâu với kỹ thuật khắc, đắp nổi tinh xảo.
 

Chim dang cánh bay trên mặt trống là chim Lạc và là vật tổ của văn hóa Đông Sơn